Кіріспе

122 мм далалық гаубицасы M1938 (M 30) (GRAU индексі: 52 G 463) – 121,92 мм (4,8 дюйм) гаубица. Қару Ф. Ф. Петров басқарған Мотовилиха зауытының конструкторлық бюросымен 1930-жылдардың соңында әзірленді және 1939 жылдан 1955 жылға дейін өндірілді. М-30 Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылды, негізінен Қызыл Армияның (РККА) дивизиялық артиллериялық құралы ретінде. Жаудан алынған қарулар соғыстың барысында неміс Вермахты мен фин армиясы тарапынан да пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін М-30 көптеген қақтығыстарда, әсіресе Таяу Шығыста, басқа елдердің әскерлерінің құрамында қолданылды.

Даму

1930 жылы Қызыл Армия (РККА) басшылығы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі 122 мм гаубица M1909 және 122 мм гаубица M1910-ды ауыстыру үшін жаңа дивизиялық деңгейдегі гаубица іздеуді бастады. Екі модель де әлдеқашан 122 мм гаубица M1909/37 және 122 мм гаубица M1910/30-ға дейін жаңартылғанмен, бұл жаңартулар бастапқы конструкциялардың кейбір кемшіліктерін жойған жоқ. Жаңа гаубицаны әзірлеуге жасалған алғашқы әрекетті неміс инженерлерінің жетекшілігімен КБ-2 конструкторлық бюросы жасады. Бұл конструкция 1932 жылы сынақтан өтіп, 1934 жылы 122 мм гаубицаның 1934 жылғы үлгісі ретінде қабылданды. Оның түтігі 23 калибрлі, максималды көтерілу бұрышы 50°, көлденең бұрылуы 7°, ал жауынгерлік және тасымалдау салмағы тиісінше 2250 және 2800 кг болды. Алдыңғы үлгілері сияқты, Lubok та бекітілген табанға ие болды және аспасы болғанымен, дөңгелектерінде шиналар болмады, бұл сүйреу жылдамдығын сағатына 10 км-ге дейін шектеді. Дегенмен, ол 1941 жылға дейін өндірісте болған M1910/30-дан айтарлықтай жоғары болды. Алайда, 1934-1935 жылдары сегіз данасы жасалғаннан кейін, өндіріс белгісіз себептермен, мүмкін КБ-2 бюросы таратылғандықтан тоқтатылды. 1930 жылдардың ортасында Бас артиллерия басқармасы (GAU) кейбір басқа армияларда қолданылатын 105 мм-лік зеңбіректерге көшуді қарастырды. Кішкентай снаряд зеңбіректің жеңіл және осылайша жылдам болуына мүмкіндік беретін еді. Екінші жағынан, 105 мм-лік зеңбірек аз қуатты болар еді. Сонымен қатар, ресейлік немесе кеңестік тараптан 105 мм оқ-дәрімен тәжірибе болмады, ал 122 мм үшін елде өндіріс желілері де, көптеген дайын снарядтар да болды (бірақ 107 мм-лік 1910 жылғы үлгідегі зеңбірекке арналған ұқсас 107 мм-лік жабдықтар мен оқ-дәрілер де қол жетімді болды). Ақырында, 1937 жылы РККА Бас штабының бастығы И.И. Егоров 122 мм оқ-дәрілерді сақтауды қолдады. Осының нәтижесінде 1938-1939 жылдары үш гаубица сынақтан өтті. GAU-дың жаңа гаубицаны жобалауды тапсырған UZTM (Урал ауыр машина жасау зауыты, орыс тілінде: Уральский Завод Тяжёлого Машиностроения, УЗТМ) конструкторлық бюросы U-2 деп белгіленген конструкцияны жасады. Ұқсас жобалар Ф.Ф. Петров басқарған "Мотовилиха" зауытының конструкторлық бюросы (М-30) және В.Г. Грабин басқарған №92 зауыты (Ф-25) тарапынан жеке түрде жүзеге асырылды. U-2 (түтігінің ұзындығы 21 калибр, камерасының көлемі 3,0 литр, Lubok-тан алынған көлденең жылғатын тетік, тұмсық тежегіші, жауынгерлік салмағы 2030 кг) 1939 жылдың 5 ақпанында сынақтан өтті және жеткіліксіз табан беріктігі мен нашар баллистикасы салдарынан қабылданбады. F-25 жобасы (түтігінің ұзындығы 23 калибр, камерасының көлемі 3,7 литр, Lubok-тан алынған көлденең жылғатын тетік, тұмсық тежегіші, жауынгерлік салмағы 1830 кг) GAU тарапынан 1939 жылдың 23 наурызында жабылды, өйткені GAU оны бұрын сынақтан өткен M-30-ға артық деп санады. Соңғысы бірнеше рет қайта қаралып, 1939 жылдың қыркүйегінде 122 мм дивизиялық гаубица M1938 (122 мм гаубица образца 1938 года (М-30)) ретінде қабылданды.

Басқа операторлар

1941–1942 жылдары бірнеше М-30 зеңбірегі Вермахттың қолына түсті және 12,2 см F. H.396 ауыр гаубицасы ретінде қабылданып алынды. Германия осы және басқа да тұтқынға түскен гаубицалар үшін 122 мм оқ-дәрілерді жаппай өндіруді бастады, 1943 жылы 424 000 снаряд, 1944 жылы 696 700 снаряд және 1945 жылы 133 000 снаряд өндірілді. Кейбір тұтқынға алынған М-30 зеңбіректер Атлантикалық қабырғаның нығайтылған бекіністерінде қолданылды. Фин армиясы осы типті 41 зеңбіректі басып алып, оларды 122 H 38 деп қабылдады. Бұл зеңбіректерден 13 298 снаряд атылды, тек бірнеше данасы ғана жоғалды. Зеңбірек жақсы бағаланды, кейбіреулері оқу-жаттығулар үшін немесе 1980-ші жылдардың ортасына дейін қоймаларда сақталды. 1941 жылы Румыния Корольдігі 477 түрлі типтегі 122 мм гаубицалар мен зеңбіректерді, соның ішінде M1931/37-ні басып алып, 1943 жылы қайта құрылған бөлімшелер үшін дивизиялық артиллерия ретінде пайдаланды. М-30 зеңбірегі румындар орнатқан тұмсық тежегішімен жабдықталған Mareșal танк жойғышының алғашқы төрт прототипінде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл зеңбірек әлемнің көптеген елдеріне жеткізілді. Мысыр және Сирия армияларымен араб-израиль соғыстарында қолданылды. Бұл зеңбіректердің кейбіреулерін Израиль басып алды, бірақ олардың Израиль қорғаныс күштері қолданғаны белгісіз. Қытай Халық Республикасы М-30 гаубицаларын 54 типті деп аталатын өз өндірісін ұйымдастырды. Иан В. Хоггтың айтуынша, М1938 гаубицасы "тарихтағы ең көп өндірілген артиллерия құралы болуы керек".

Пайдаланушылар

М-30 және 54 типті мылтықтар әлі де бірнеше армияда қолданылып келеді.

Қытай Халық Республикасы

54-типті – Лицензиялық нұсқасы. 54-типті 1 – Аз ғана жақсартылған нұсқасы.

Қытай Халық Республикасы

WZ302 түрі – 54 немесе 541 типті және B531 типті гусеницалық шассидің үйлесімі. Әскери тағайындамасы – 70 типті SPH. Бастапқы модельде 4 тісті дөңгелек болған, бірақ жақсартылған WZ302A немесе 701 типтісінде 5 тісті дөңгелек бар. Жаңа сигналдау жабдықтарымен жабдықталған соңғы өндіріс үлгісі WZ302B немесе 70 2 типті деп аталады. Барлық модельдерде 122 мм калибрлі 40 оқтан тұратын негізгі жиынтық бар.

Румыния

Mareșal – Екінші дүниежүзілік соғыстағы танк жойғыш, алғашқы төрт прототипінде 122 мм М 30 гаубицасы және оған бекітілген тежегіш құрылғысы қолданылған. Кейінірек жасалған прототиптер мен сериялық өндірістегі машиналарында ол румындық 75 мм Reșița M1943 танкіге қарсы зеңбірекпен алмастырылды.

Қорытынды

М-30 гаубицасымен РККА бөлімшелері ақыры заманауи дивизиондық гаубицаны алды, ол өрт қуатын арттырумен, жақсы жылдамдықпен, сенімділік пен қолданудың қарапайымдығын табысты үйлестірді. Қызыл Армияда оның қолданылуы туралы маршал Одинцов, Георгий Федотович былай деді: «Бұдан жақсысы болу мүмкін емес». Гаубицаның соғыстан кейінгі ұзақ мерзімді қолданылуы – оның жауынгерлік және оперативтік пайдалылығының және тиімділігінің қосымша дәлелі. М-30-ды заманауи шетелдік артиллериямен тікелей салыстыру қиын, себебі Франция, Германия және АҚШ артиллериясы ұқсас міндеттерде кішігірім 105 мм (Ұлыбритания тіпті кіші – 87,6 мм 25 фунттық гаубицаны қолданды) немесе ірі 150-155 мм калибрлі қаруларды қолданды. Осыған ұқсас калибрлі гаубицалар болды, бірақ олардың көпшілігі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған, мысалы, Фин армиясы қолданған Vickers 114 мм гаубицасы. Әрине, 150 мм гаубицалар күштірек болды, бірақ М-30-дан әлдеқайда ауыррақ, ал 105 мм-лік гаубицалар жеңіл болғанмен, олардың снарядтарында жарылғыш зат азырақ болды. Неміс аналогы – 10,5 см leFH 18 жеңіл гаубицасы. Оның салмағы 1985 кг, максималды көтерілу бұрышы 42°, оқ жылдамдығы 470 м/с, максималды атыс қашықтығы 10 675 м. Жаңартылған leFH 18/40 нұсқасында оқ жылдамдығы 540 м/с-қа, көтерілу бұрышы 45°-қа, ал атыс қашықтығы 12 325 м-ге дейін жеткізілді. Неміс гаубицасының қашықтығы шамамен бірдей болды, бірақ оның жарғыш снаряды нашаррақ болды және көтерілу бұрышының төмен болуы оны бекініп қорғалған жауынгерлерге қарсы тиімсіз етті, бірақ ол М-30-дан 400 кг жеңіл болды. Екі қару да жаппай өндіріске жарамды болды, 1941-1945 жылдары 16 887 М-30 және 15 388 leFH 18 құрастырылды.

Жарақтар туралы мәліметтер

М-30 гаубицасы РККА қолданған барлық типтегі 122 мм гаубицалық оқ-дәрілерді, соның ішінде ескі орыс және импортталған снарядтарды атуға қабілетті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жаңа типтегі оқ-дәрілер, әсіресе, кумулятивтік (HEAT) снарядтары жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі BP 460A кумулятивтік снаряды 90° бұрышта 100–160 мм броняны тесіп өте алатын; соғыстан кейінгі BP 1 снаряды 90° бұрышта 200 мм, 60° бұрышта 160 мм және 30° бұрышта 80 мм броняны тесіп өтетін. М-30 гаубицасы үшін бастапқыда жасалған OF 462 типті жоғары жарылғыш және фрагменттік снарядтар қазіргі заманғы 122 мм-лік артиллериялық жүйелерден де атылуы мүмкін және Ресей армиясында әлі де қолданыста.

Қолжетімді оқ-дәрілердің түрлері

Модель салмағы, кг
Жарылғыш зат салмағы, кг
Жылдамдығы, м/с (макс. жанармай мөлшері)
Атыс қашықтығы, м

Броняны тесуге арналған снарядтар

HEAT (1943 жылдың мамыр айынан бастап)
BP 460A 335 (жанармай мөлшері 4) 2,000

Жоғары жарылғыш және фрагменттік снарядтар
HE Фрагмент, болат (30 метр радиустағы тірі күштерге 1000 фрагменттен зиян келтіреді) OF 462 21.76 3.67 515 11,720
Фрагмент, болаттан құйылған темір O 462A 21.7 458 10,800
Фрагмент, болаттан құйылған темір О 460А

HE, ескі F 460
HE, ескі F 460N
HE, ескі F 460U
HE, ескі F 460K

Шрапнельдік снарядтар
45 секундтық түтікшелі шрапнель Sh 460
T 6 түтікшелі шрапнель Sh 460T

Химиялық снарядтар
Фрагменттік химиялық OH 462 515 11,800
Химиялық H 462 21.8 –
Химиялық H 460 –

Басқа снарядтар
Жарықтандыру S 462 – 479 8,500
Пропагандалық A 462 – 431 8,000
Түтін, болат D 462 515 11,800
Түтін, болаттан құйылған темір D 462A 515 11,800