Кіріспе
Қалалық орман – қала, кент немесе қала шетіндегі ағаштардың жиынтығы. Көп мағынада, адамдар қоныстанған жерлер мен олардың төңірегінде өсетін барлық ағаш тәрізді өсімдіктерді қамтуы мүмкін. Орман саябақтарына қарағанда, олардың экожүйесі жабайы жерлерден қалғаннан мұраға алған болса, қалалық орманның көбінесе қоғамдық дәретханалар, асфальтталған жолдар немесе парктің ерекше белгілері болып табылатын нақты шекаралары болмайды. Қалалық орманды күту және басқару – қалалық орман шаруашылығы деп аталады. Қалалық орман жеке және мемлекеттік меншікте болуы мүмкін. Кейбір қалалық ормандар қаланың өзінен тыс жерде орналасуы мүмкін. Қалалық орман адамдардың тұратын орындарының экологиясында маңызды рөл атқарады. Қалалық ортаны әдемілеуден басқа, олар климатқа және экономикаға әсер ету сияқты көптеген пайдалар ұсынады, сонымен қатар жануарларға пана және қала тұрғындары үшін демалыс орны болып табылады.
forests in cities
An urban forest is a forest, or a collection of trees, that grow within a city, town or a suburb. In a wider sense, it may include any kind of woody plant vegetation growing in and around human settlements. As opposed to a forest park, whose ecosystems are also inherited from wilderness leftovers, urban forests often lack amenities like public bathrooms, paved paths, or sometimes clear borders which are distinct features of parks. Care and management of urban forests is called urban forestry. Urban forests can be privately and publicly owned. Some municipal forests may be located outside of the town or city to which they belong. Urban forests play an important role in ecology of human habitats in many ways. Aside from the beautification of the urban environment, they offer many benefits like impacting climate and the economy while providing shelter to wildlife and recreational area for city dwellers.
Мысалдар
Көптеген елдерде қалалық ормандардағы табиғи экологияның маңыздылығын түсіну артып келеді. Экожүйені қалпына келтіру және сақтау мақсатында көптеген жобалар жүргізілуде, олар жапырақтарды жинауды тоқтатудан бастап, инвазивті өсімдіктерді жоюға дейін, ал түпнұсқа түрлерді және жағалау экожүйелерін толыққанды қайта енгізуге дейін жетеді. Кейбір дереккөздерде әлемдегі ең үлкен адам жасаған қалалық орман Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында орналасқандығы айтылады. Қала биік жазықта орналасқан, онда көбінесе көптеген ағаштар кездеспейді, бірақ Йоханнесбург 10 миллионға жуық жасанды түрде отырғызылған ағашқа ие және әлемдегі ағаш жамылғысы ең жоғары сегізінші қала ретінде бағаланады. Рио-де-Жанейрода да әлемдегі ең үлкен екі қалалық орман орналасқан, олардың бірі кейбір дереккөздер бойынша ең ірісі саналады. Тижука орманы ең танымал. Ол 1844 жылы орманның табиғи қалдықтарын сақтау және бұрын қант пен кофе плантациялары үшін тазартылған жерлерге қайта отырғызу мақсатымен жүзеге асырылған қалпына келтіру саясаты ретінде басталды. Тижука орманының бүкіл әлемде танылуына қарамастан, сол қаладағы тағы бір орман оның көршісінен шамамен үш есе үлкен: Педра Бранка мемлекеттік паркі 12 500 гектар (30 888 акр) қалалық жерді алып жатыр, ал Тижука 3 953 гектар (9 768 акр) құрайды. Үндістанның Махараштра штатындағы Мумбай қаласындағы Санжай Ганди ұлттық паркі де қалалық орманның мысалы болып табылады. Ол қаланың шамамен 20% аумағын қамтиды. Орманда еркін жүретін көптеген жануарлар бар. Сонымен қатар, онда ежелгі тарихқа қатысты маңызды мәдени орын – Қанери үңгірлері орналасқан. Небраска ұлттық орманы – Небраска штатында орналасқан АҚШ-тағы ең үлкен адам жасаған орман. Ол штаттың бірнеше округтерінде орналасқан және жыл бойы кемпинг жасаушылар үшін танымал орын болып табылады. АҚШ-тағы бірнеше қалалар да өздерінің қалалық ормандарына инвестиция жасап, өздерінің қоғамдастықтарының әл-ауқатын және экономикасын жақсартуға бастама көтерді. Мысалы, Нью-Йорк қаласы климаттың өзгеруімен күресу үшін миллиондаған ағаш отырғызуды қолға алды. Остин қаласында жеке компаниялар ағаш отырғызу науқандарын қаржыландырып, қоршаған ортаны қорғау және энергияны үнемдеу мақсатын көздейді.
Қоршаған ортаға әсері
Қалалық ормандар өз қалаларының қоршаған орта жағдайларын жақсартуда маңызды рөл атқарады. Олар жергілікті климатты реттейді, жел мен дауылды су ағынын баяулатады, ауа мен күн сәулесін тазартады. Олар қалалық жылу арал құбылысын басуға себін тигізеді, соның салдарынан жаз айларында ірі қалаларды мазалайтын денсаулыққа зиянды озон күндерінің санын азайтуға көмектеседі.
Жаңбыр суының ағып кетуін азайту
Қалалық ормандар мен ағаштар жауынның жерге түсуін баяулату арқылы су көздерін тазартуға көмектеседі, осылайша судың топыраққа сіңуіне жағдай жасайды және сумен жабдықтау көздеріне енуі мүмкін ластаушы заттарды табиғи түрде сүзіп тастайды. Олар дауыл суының ағынын азайтып, су тасқынының зиянын жеңілдетеді, соның арқасында айналасындағы өзендер мен көлдерді қорғайды. Ағаштар булану арқылы "сұр" инфрақұрылымның (мысалы, кәріз және дренаж жүйелерінің) жүктемесін азайтуға да көмектеседі. Ағаштардың қалың жапырақтары суды тоқтатып (және тығыз өсімдік жамылғысын қамтамасыз етеді), ал тамырлары суды су буы ретінде атмосфераға көп мөлшерде қайтара алады, бұл барлығы салыстырмалы түрде аз аумақты қажет етеді.
Қалалық жануарлар дүниесі
Қалалық ормандардағы ағаштар қаладағы жануарларға тамақ және баспана береді. Құстар мен ұсақ сүтқоректілер ағаштарды ұя салуға пайдаланады, ал бауырымен жорғалаушылар ыстық жаз айларында салқындау үшін олардың көлеңкесін пайдаланады. Сонымен қатар, ағаштар бұталарға қажетті көлеңке береді. Қалалық ормандар құрлықтағы жануарлар мен өсімдіктерді ғана емес, тіршілік ету үшін көлеңке мен судың салқын болуын қажет ететін балықтар мен су жануарларын да қорғайды.
Экономикалық әсері
Ағаштар мен басқа да өсімдіктердің экономикалық пайдасы бұрыннан белгілі. Жақында ғана осы пайдалардың көбі сандық көрсеткіштермен анықталуда. Ағаштардың экономикалық пайдасын нақтылау оларды сақтауға жұмсалатын мемлекеттік және жеке қаражатты негіздеуге көмектеседі. Экономикалық тиімділіктің ең айқын мысалы – ғимараттың оңтүстік және батыс жағына (Солтүстік жарты шардан) немесе солтүстік және шығыс жағына (Оңтүстік жарты шардан) отырғызылған жапырақты ағаш. Ол жазда көлеңке беріп, салқындатады, ал қыста жапырақтары түскен соң күннің жылуына мүмкіндік береді. Ағаштардың физикалық әсерлері – көлеңке (күн сәулесін реттеу), ылғалдылықты бақылау, желдің күшін азайту, топырақ эрозиясын тоқтату, булану арқылы салқындату, дыбыс және көру қорғанышы, қозғалысты реттеу, ластануды сіңіру және жауын-шашын – барлығы экономикалық пайда әкеледі.
Энергия және СО2 тұтыну
Қалалық орман энергия тұтынуды және CO2 шығарындыларын азайтуға, бастысы, тиімді орман шаруашылығын енгізудің жанама әсері арқылы көмектеседі. Ағаштардың көлеңкесі жыл бойы жылыту және салқындату қажеттілігін азайтады. Осының нәтижесінде энергия үнемделіп, электр станцияларының CO2 шығарындылары төмендейді. 17-бетте былай делінген: "Ағаштардың арқасында кәсіпорындар гүлденеді, адамдар ұзақ уақыт бойы тоқталып, сауда жасайды, пәтерлер мен кеңселер тез жалданады, жалдаушылар ұзақ тұрады, жылжымайтын мүліктің құны артады және жаңа бизнес пен өнеркәсіп тартымды болады".
Мүліктік құндылықтардың өсуі
Қалалық ормандар тұрғын үйлердің құнының артуымен байланысты. Финляндияда жүргізілген эмпирикалық зерттеу орманға жақынрақ, бір шақырымға жақындағанда мүліктің бағасы 4,9%-ға өсетінін көрсетті. Тағы бір дерек көз бұл арту 20%-ға дейін жете алатынын мәлімдейді. Орманның ауа, жарық және шудың ластануын азайтуы осы баға айырмашылығының себебі болып табылады.
Қоғамдық денсаулыққа әсері
Қалалық ормандар өз айналасындағы қауымдастықтарға көптеген пайда әкеледі. Ауадан ластағыш заттар мен парниктік газдарды кетіру – қалалар осы тәжірибені қабылдауының басты себебінің бірі. Ауадан ластағыш заттарды жою арқылы қалалық ормандар астма және өкпе қатерлі ісігінің тәуекелін азайта алады. Жер асты суына тәуелді қауымдастар да сүзілу нәтижесінде судың тазалығының жақсаруын байқауы мүмкін. Әрбір қалалық орманның ұсынатын мүмкіндіктері әртүрлі. Олардың ішінде жаяу немесе жүгіріп жүруге арналған жолдар, пикникке арналған үстелдер және дәретханалар бар. Бұл денсаулыққа пайдалы кеңістіктер қауымдастыққа жиналуға және белсенді өмір салтын ұстануға мүмкіндік береді.
Психикалық денсаулыққа әсері
Қалалық ормандардың жанында тұру психикалық денсаулыққа жағымды әсер етеді. Филадельфия қаласында психикалық денсаулықты жақсарту бойынша тәжірибелік жоба ретінде, бос жатқан жерлерден қоқыс-қалдықтар тазартылды, олардың бір бөлігі ағаштар мен шөп отырғызылып, кішкентай қоршаулармен "жасылданды". "Жасылдандырылған" жерлерге жақын тұратын, кедейлік шегінен төмен кірісі бар тұрғындар депрессиялық сезімдердің 68%-ға төмендегенін, ал кедейлік шегінен жоғары кірісі бар тұрғындар 41%-ға төмендегенін хабарлады. Биофилия гипотезасы адамдардың табиғатқа инстинктивті түрде тартылатынын көрсетеді, ал Назарды қалпына келтіру теориясы табиғатқа қол жеткізу арқасында медициналық, академиялық және басқа да салалардағы нақты жақсартуларды дәлелдейді. Оң нәтижелерге қол жеткізу үшін дұрыс жоспарлау және қоғамдық қатысу маңызды.
Тұрғын үй бағасының және табыстың өсуі
Ағаштардан қоғамның экономикалық пайдасынан басқа, жеке үй иелері де пайда көреді. Үйдің аумағында немесе үйдің төңірегінде ағаш болуы үй сатылғандағы құнын арттырады. Бір зерттеуге сәйкес, үйдің алдына отырғызылған ағаш үйдің сатылым бағасын 7 130 долларға дейін өсіріп, сондай-ақ көршілес үйлердің де сатылым бағасын арттыруы мүмкін. Сау қалалық ормандар жоғары табыспен де байланысты. Өркен жайған қалалық ормандар бар елді мекендерде табыс жоғары, сол елді мекендермен байланысты жұмыс орындарының саны көп, ал жұмысшылардың өнімділігі де жоғары болады.