Кіріспе
1941 жылдың сәуірінде Ұлттық қорғаныс зерттеу комитеті (NDRC) Чикаго университетінің Нобель сыйлығын алған физика профессоры Артур Комптондан уран бағдарламасы туралы есеп беруді сұрады. 1941 жылдың мамыр айындағы оның есебінде радиологиялық қару жасау, кемелерді ядролық қуатпен қозғалту және уран-235 немесе жақында ашылған плутонийді пайдаланып ядролық қару жасау мүмкіндіктері қарастырылды. Қазан айында ол атом бомбасының жасалу ықтималдығы туралы тағы бір есеп жазды. Нильс Бор және Джон Уилер жұп атомдық саны және тақ нейтрон саны бар ауыр изотоптардың бөлінуге қабілетті екенін теориялық тұрғыда болжады. Егер олай болса, онда плутоний-239 де сондай болуы мүмкін еді. 1941 жылдың мамырында Калифорния университетіндегі Эмилио Сегре мен Гленн Сиборг 60 дюймдік циклотронда 28 мкг плутоний өндірді және оның термиялық нейтрондарды сіңіру қимасы уран-235-тен 1,7 есе жоғары екенін анықтады. Сол кезде плутоний-239 циклотрондарды пайдалану арқылы шағын мөлшерде ғана өндірілді, бірақ оны үлкен көлемде өндіру мүмкін болмады. Комптон Принстон университетінің Юджин Вигнермен плутонийді ядролық реакторда қалай өндіруге болатынын, ал Роберт Сербермен реакторда өндірілген плутонийді ураннан қалай бөліп алуға болатынын талқылады. Комптонның 1941 жылғы қарашадағы соңғы есебінде плутонийді пайдалану туралы ештеңе айтылмады, бірақ Эрнест Лоуренспен соңғы зерттеулерді талқылағаннан кейін Комптон плутоний бомбасын жасау да мүмкін екеніне көз жеткізді. Желтоқсан айында Комптон X10 кодын алған плутоний жобасын басқарды. Оның мақсаттары – уранды плутонийге айналдыратын реакторларды жасау, плутонийді ураннан химиялық жолмен бөліп алу тәсілдерін табу және атом бомбасын жобалау мен құрастыру болды. Ғалымдар қай реакторлық конструкцияны іздеу керектігін шешу Комптонның міндеті болды, тіпті табысты реактор әлі жасалмаған болатын. Ол Колумбия, Принстон, Чикаго және Калифорния университеттеріндегі командалардың тым көп қайталауға және жеткіліксіз ынтымақтастыққа алып келетінін сезінді, сондықтан ол жұмысты Чикаго университетінің металлургиялық зертханасында шоғырландырды.
In April 1941, the National Defense Research Committee (NDRC) asked Arthur Compton, a Nobel Prize winning physics professor at the University of Chicago, to report on the uranium program. His report, submitted in May 1941, foresaw the prospects of developing radiological weapons, nuclear propulsion for ships, and nuclear weapons using uranium 235 or the recently discovered plutonium. In October he wrote another report on the practicality of an atomic bomb. Niels Bohr and John Wheeler had theorized that heavy isotopes with even atomic numbers and odd number of neutrons were fissile. If so, then plutonium 239 was likely to be. Emilio Segrè and Glenn Seaborg at the University of California produced 28 μg of plutonium in the 60 inch cyclotron there in May 1941, and found that it had 1.7 times the thermal neutron capture cross section of uranium 235. At the time plutonium 239 had been produced in minute quantities using cyclotrons, but it was not possible to produce large quantities that way. Compton discussed with Eugene Wigner from Princeton University how plutonium might be produced in a nuclear reactor, and with Robert Serber how the plutonium produced in a reactor might be separated from uranium. The final draft of Compton's November 1941 report made no mention of using plutonium, but after discussing the latest research with Ernest Lawrence, Compton became convinced that a plutonium bomb was also feasible. In December, Compton was placed in charge of the plutonium project, which was codenamed X 10. Its objectives were to produce reactors to convert uranium to plutonium, to find ways to chemically separate the plutonium from the uranium, and to design and build an atomic bomb. It fell to Compton to decide which of the different types of reactor designs the scientists should pursue, even though a successful reactor had not yet been built. He felt that having teams at Columbia, Princeton, the University of Chicago and the University of California was creating too much duplication and not enough collaboration, and he concentrated the work at the Metallurgical Laboratory at the University of Chicago.
Орналасу орны
1942 жылдың маусым айында Манхэттен жобасы өндіріс құрылыстарын салуды қарастыратын сатыға жетті. 1942 жылдың 25 маусымында Ғылыми зерттеулер және даму басқармасының (OSRD) S 1 атқару комитеті олардың қайда орналасуы тиіс екенін талқылады. Мегаватттық өндіріс орнына тікелей көшу көптеген өндірістік процестер зертханадан өндіріс деңгейіне оңай көшірілмейтіндіктен, үлкен қадам болып көрінді. Пилоттық қондырғы салудың аралық қадамы тиімді деп есептелді. Плутонийді бөлуге арналған пилоттық қондырғы зерттеу жүргізіліп жатқан металлургиялық зертханаға жақын орналасуы керек еді, бірақ қауіпсіздік және қорғау себептерімен Чикаго сияқты тығыз қоныстанған аймақта орналастыруға рұқсат етілмеді. Комптон Чикагоның оңтүстік-батысына шамамен 32 шақырым жерде орналасқан Кук округінің Орманды сақтау аймағының бөлігі – Аргонн орманындағы жерді таңдады. Толық көлемді өндіріс құрылыстары Манхэттен жобасының басқа да құрылыстарымен бірге Теннесси штатының одан да шалғай жерінде орналасатын болады. Пилоттық құрылыстар үшін Кук округінен жер жалға алынды, ал өндіріс құрылыстары үшін Оук-Ридж, Теннесси қаласында жер таңдалды. 13 және 14 қыркүйектегі S 1 атқару комитетінің отырысында пилоттық құрылыстар Аргонн алаңында тым кең болады деген қорытындыға келді, сондықтан Аргоннда зерттеу реакторы салынады, ал плутоний пилоттық құрылыстары (жартылай зауыттар) Теннессидегі Клинтон инженерлік жұмыстарында салынады. Бұл жер бірнеше критерийлер бойынша таңдалды. Плутоний пилоттық құрылыстары радиоактивті бөліну өнімдері шыққан жағдайда учаске шекарасынан және басқа да кез келген құрылыстан қашық болуы керек еді. Қауіпсіздік пен қорғау талаптары алыс жерді ұсынғанмен, ол жұмыс күшіне жақын және автомобиль және теміржол көлігімен қолжетімді болуы керек еді. Жыл бойы құрылыс жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік беретін қолайлы климат қажет болды. Жырталармен бөлінген жер кездейсоқ жарылыстардың әсерін азайтады, бірақ олар құрылысты қиындататындай тік болмауы керек еді. Негіз жақсы іргетас үшін жеткілікті берік болуы керек, бірақ қазба жұмыстарына кедергі келтіретін тас емес. Ол үлкен мөлшерде электр қуатын (Теннесси аңғарынан) және салқындату суын қажет етті. Соңында, Соғыс министрлігінің саясаты бойынша, оқ-дәрілерді өндіруге арналған құрылыстар Сьерра немесе Каскад тауларының батысында, Аппалачи тауларының шығысында немесе Канада немесе Мексика шекарасынан 200 миль (322 км) қашықтықта орналаспауы керек еді. Желтоқсан айында плутоний өндіру құрылыстары Оук-Риджде емес, Вашингтон штатындағы одан да шалғайдағы Ханфорд алаңында салынады деп шешілді. Комптон және металлургиялық зертхананың қызметкерлері Аргонндағы плутоний жартылай зауытын салу мәселесін қайта қарастырды, бірақ DuPont компаниясының инженерлері мен басшылығы, әсіресе Манхэттен жобасындағы компанияның рөліне жауапты TNX бөлімінің басшысы Роджер Уильямс бұл ұсынысты қолдамады. Олар Аргоннда жеткіліксіз орын болатынын және осындай қолжетімді жердің кемшіліктері бар екенін сезінді, өйткені металлургиялық зертхананың ғылыми қызметкерлері жобалау мен құрылысқа орынсыз араласуы мүмкін деп қорқып, оны өздерінің құқығы деп есептеді. Олардың пікірінше, Ханфордтағы өндіріс құрылыстарымен салыстырғанда басқа жер жақсырақ болар еді. Ақырында келісімге қол жеткізілді. 1943 жылдың 12 қаңтарында Комптон, Уильямс және Манхэттен жобасының директоры, бригадир генерал Лесли Р. Гроувз кіші жартылай зауыттарды Клинтон инженерлік жұмыстарында салуға келісті. Комптон мен Гроувз екеуі де DuPont компаниясының жартылай зауытты басқаруын ұсынды. Уильямс жартылай зауытты металлургиялық зертханада жұмыс істеуге ұсынды. Ол бұл негізінен зерттеу және білім беру мекемесі болады деп ойлады, ал бұл саладағы тәжірибе металлургиялық зертханада табылды. Комптон таң қалды; металлургиялық зертхана Чикаго университетінің құрамында болғандықтан, университет өзінің негізгі кампусынан 500 миль (805 км) қашықтықта орналасқан өнеркәсіптік құрылысты басқаратын болады. Джеймс Б. Конант оған Гарвард университеті "он футтық бағанамен де оған тиіспейтінін" айтты, бірақ Чикаго университетінің вице-президенті Эмери Т. Филби басқаша пікір білдірді және Комптонға қабылдауға нұсқау берді. Университет президенті Роберт Хатчинс қайтып келгенде, ол Комптонды: "Мен көрдім, Артур, мен кеткен кезде сен менің университетімді екі есе ұлғайттың" деп қарсы алды.
Дизайн
Реакторды құрудағы негізгі жобалау шешімдері отын, салқындатқыш және нейтрондық модераторды таңдау болып табылады. Отынды таңдау оңай болды, тек табиғи уран ғана қол жетімді болды. Нейтронды модератор ретінде графитті пайдалану туралы шешім аз пікірталас тудырды. Ауыр суды модератор ретінде пайдаланғанда, әрбір сіңірілген нейтронның саны (k-фактор деп аталады) таза графитке қарағанда 10 пайызға артық болғанымен, ауыр су кем дегенде бір жыл бойы жеткілікті көлемде қол жетімді болмайтын еді. Бұл салқындатқышты таңдау мәселесін қалдырды, осы мәселе бойынша көп пікірталас болды. Отын алюминиймен қапталуына байланысты, реактордың жұмыс температурасы белгілі бір шектен аспауы керек еді. 1942 жылдың қараша айында DuPont инженерлері өндіріс орнатылысы үшін гелий газын салқындатқыш ретінде таңдады, себебі ол нейтрондарды сіңірмейді, сонымен қатар инерттілігі коррозия мәселесін жойды. Гелийді пайдалану туралы шешіммен барлығы келіспеді. Әсіресе, Силард сұйық висмутты пайдалануды жақтады, бірақ негізгі қарсыласы Вигнер болды, ол сумен салқындатылатын реактор дизайнының жақтаушысы болды. Ол су нейтрондарды сіңіретіндіктен, k шамамен 3 пайызға төмендейтінін түсінді, бірақ сумен салқындатылатын реактордың сындылыққа жетуіне өзінің есептеулеріне жеткілікті сенімді болды. Инженерлік тұрғыдан қарағанда, сумен салқындатылатын конструкцияны жобалау және құрастыру оңай болды, ал гелий технологиялық қиындықтар тудырды. Вигнердің тобы 1942 жылдың сәуірінде CE 140 деп белгіленген сумен салқындату туралы алдын ала есеп дайындады, содан кейін 1942 жылдың шілдесінде "Сумен салқындатылатын орнатылыс туралы" CE 197 деп аталатын толыққанды есеп ұсынды. Фермидің Чикагодағы 1-ші реакторы, Чикаго университетінің ескі Стагг алаңының батыс трибунасының астында салынған, 1942 жылдың 2 желтоқсанында "критиктік жағдайға" жетті. Бұл графитпен модерацияланған реактордың қуаты 200 Вт-қа дейін жете алды, бірақ ол k күтілгеннен жоғары екенін көрсетті. Бұл ауамен және сумен салқындатылатын реакторлардың жобаларына қатысты көптеген наразылықтарды жойды және жобаның басқа да аспектілерін жеңілдетті. Вигнердің тобы 1943 жылдың қаңтар айында DuPont компаниясына сумен салқындатылатын реактордың жобаларын тапсырды. Осы кезде DuPont инженерлерінің судың коррозиялық қасиеттеріне қатысты алаңдаушылықтары гелийді пайдаланудың қиындықтарына байланысты азайды және гелийге қатысты барлық жұмыстар ақпан айында тоқтатылды. Сонымен қатар, пилоттық орнатылыстағы реактор үшін ауамен салқындату таңдалды. Өндірістік реакторлардан мүлдем өзгеше конструкцияға ие болғандықтан, X 10 графит реакторы прототип ретінде құндылығын жоғалтты, бірақ жұмыс істейтін пилоттық қондырғы ретінде маңыздылығын сақтап, зерттеуге қажетті плутонийді қамтамасыз етті. Проблемалар өндіріс орнатылыстарында оларды шешу үшін уақтылы анықталады деп үміттенілді. Жартылай жұмыс орындары оқыту және процедураларды әзірлеу үшін де пайдаланылатын болады.
Құрылыс
Реактордың дизайны әлі толыққанда аяқталмаған болса да, DuPont 1943 жылдың 2 ақпанында Плутонийдің жартылай жұмыс істеп тұрған зауытының құрылысын Бетел аңғарындағы оқшауланған жерде, Оук Ридж қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 10 миль (16 км) қашықтықта, ресми түрде X-10 аймағы деп белгіленген жерде бастады. Аймақта зерттеу зертханалары, химиялық бөлу зауыты, қалдықтарды сақтау алаңы, Ханфорд қызметкерлерін оқыту орталығы, сондай-ақ кір жуу, асхана, алғашқы медициналық жәрдем көрсету орталығы және өрт сөндіру станциясы сияқты әкімшілік және қосымша құрылымдар бар болды. Кейіннен Ханфордта сумен салқындатылатын реакторлар салу туралы шешім қабылданғандықтан, химиялық бөлу зауыты ғана нағыз пилоттық режимде жұмыс істеді. Жартылай жұмыс істеп тұрған зауыт ақырында Клинтон зертханалары деп аталды және Чикаго университеті оны Металлургиялық жобаның бір бөлігі ретінде басқарды. Реактордың құрылыс жұмыстары DuPont дизайнын аяқтағанша күтіп тұруға мәжбүр болды. Қазба жұмыстары 1943 жылдың 27 сәуірінде басталды. Бірақ көп ұзамай жұмсақ саздың үлкен қалтасы табылды, сондықтан қосымша іргетас салу қажет болды. Соғыс кезінде құрылыс материалдарын сатып алудағы қиындықтар салдарынан тағы да кешігулер туды. Подрядшы қажетті жұмыс күшінің үштен бірін ғана жинады, жұмысшылардың ауысуы және жұмыстан қалу деңгейі жоғары болды, бұл нашар тұрғын үй жағдайлары мен жұмысқа барудағы қиындықтардың салдарынан болды. Оук Ридж қалашығы әлі салынып жатқан еді, жұмысшыларды орналастыру үшін барақтар салынды. Жеке жұмысшылармен жасалған арнайы келісімдер олардың көңіл-күйін жақсартты және жұмысшылардың ауысуын азайтты. 1943 жылдың шілдесінде жауын-шашын мөлшері орташа көрсеткіштен екі есе көп болды. Құрылысшылар оларды 1943 жылдың қыркүйегінде үйіп-төгуге кірісті. Құйылған уран бөлшектері Metal Hydrides, Mallinckrodt және басқа да жеткізушілерден келді. Олар цилиндр пішіндес түйіршіктерге айналдырылып, содан кейін консервіленді. Отын түйіршіктері уран металлын сумен тікелей жанасқанда болатын коррозиядан қорғау үшін және сәулелендіру кезінде пайда болатын газ тәрізді радиоактивті бөліну өнімдерінің сыртқа шығуына жол бермеу үшін консервіленді. Алюминий оның жақсы жылу өткізгіштігі және нейтрондарды көп сіңірмейтін қасиеттеріне байланысты таңдалды. Alcoa 1943 жылдың 14 маусымында консервілеуге кірісті. General Electric және Металлургиялық зертханасы банкаларды герметикалық жабу үшін жаңа дәнекерлеу әдісін жасады, ал осыған арналған жабдық 1943 жылдың қазан айында Alcoa-дағы өндіріс желісіне орнатылды. Плутонийді ураннан бөлудің химиялық процесі таңдалғанға дейін пилоттық бөлу зауытының құрылысы басталды. DuPont басшылары 1943 жылдың мамырына дейін лантан фторидін пайдалануға қарағанда висмут фосфатын пайдалануды жөн көрді. Бисмут фосфаты процесін Калифорния университетінің профессоры Стэнли Г. Томпсон ойлап тапты. Плутонийдің екі тотығу күйі болды: тетравалентті (+4) және гексавалентті (+6) күйлер, олардың химиялық қасиеттері әртүрлі. Бисмут фосфаты кристалдық құрылымы бойынша плутоний фосфатына ұқсас болды, ал плутоний бисмут фосфатымен бірге ерітіндіде тасымалданды, ал уран сияқты басқа элементтер тұншықтырылды. Плутонийді ерітіндіде болудан тұндыруға ауыстыру оның тотығу күйін өзгерту арқылы жүзеге асырылды. Зауыт бір-бірінен және басқару бөлмесінен қалың бетон қабырғалармен бөлінген алты камерадан тұрды. Бөліну өнімдерінің радиоактивтілігіне байланысты жабдықтар басқару бөлмесінен қашықтан басқарылды. Жұмыс 1943 жылдың 26 қарашасында аяқталды, бірақ реактор сәулеленген уран шығара бастағанға дейін зауыт жұмыс істей алмады.
Some of graphite blocks were purchased from National Carbon. The construction crews began stacking them in September 1943. Cast uranium billets came from Metal Hydrides, Mallinckrodt and other suppliers. These were extruded into cylindrical slugs, and then canned. The fuel slugs were canned to protect the uranium metal from corrosion that would occur if it came into contact with water, and to prevent the venting of gaseous radioactive fission products that might be formed when they were irradiated. Aluminum was chosen as it transmitted heat well but did not absorb too many neutrons. Alcoa started canning on June 14, 1943. General Electric and the Metallurgical Laboratory developed a new welding technique to seal the cans airtight, and the equipment for this was installed in the production line at Alcoa in October 1943. Construction commenced on the pilot separation plant before a chemical process for separating plutonium from uranium had been selected. Not until May 1943 would DuPont managers decide to use the bismuth phosphate process in preference to one using lanthanum fluoride. The bismuth phosphate process was devised by Stanley G. Thompson at the University of California. Plutonium had two oxidation states; a tetravalent (+4) state, and hexavalent (+6) state, with different chemical properties. Bismuth phosphate was similar in its crystalline structure to plutonium phosphate, and plutonium would be carried with bismuth phosphate in a solution while other elements, including uranium, would be precipitated. The plutonium could be switched from being in solution to being precipitated by toggling its oxidation state. The plant consisted of six cells, separated from each other and the control room by thick concrete walls. The equipment was operated from the control room by remote control due to the radioactivity produced by fission products. Work was completed on November 26, 1943, but the plant could not operate until the reactor started producing irradiated uranium slugs.
Операция
X 10 графит реакторы Чикагодағы 1-ші реактордан кейін әлемдегі екінші жасанды ядролық реактор болды және үздіксіз жұмыс істеу үшін жобаланған және салынған алғашқы реактор болды. 1944 жылдың ақпан айына қарай реакторда әр үш күнде бір тонна уран өңделді. Келесі бес айда бөліну процесінің тиімділігі жақсартылды, нәтижесінде қалпына келтірілген плутонийдің үлесі 40 пайыздан 90 пайызға дейін өсті. Уақыт өте келе енгізілген өзгерістер реактордың қуатын 1944 жылдың шілдесінде 4000 кВт-қа дейін арттырды. Уран отынынан түзілетін көптеген бөлшектену өнімдерінің бірі – ксенон-135 нейтрондық уытының әсері X 10 графит реакторының алғашқы кезеңінде анықталмады. Ксенон-135 кейіннен Ханфорд В реакторын іске қосуда қиындықтар тудырып, плутоний жобасын тоқтатты. X 10 жартылай өндіріс орны 1945 жылдың қаңтарына дейін плутоний өндіру орны ретінде жұмыс істеді, содан кейін ғылыми-зерттеу жұмыстарына берілді. Осы уақытқа дейін 299 партия сәулеленген түйіршіктер өңделді. 1946 жылдың сәуір айында зертхананың бейбіт уақыттағы білім беру және зерттеу миссияларын қолдау үшін радиоизотоптар ғимараты, бу қазандығы және басқа да құрылыстар салынды. Барлық жұмыстар 1946 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды, бұл X 10 құрылысының құнына тағы 1 009 000 доллар (қазіргі шақтағы құны $) қосылды және жалпы құны 13 041 000 долларға (қазіргі шақтағы құны $) жетті. Операциялық шығындар тағы 22 250 000 долларға бағаланды. X 10 Лос-Аламос зертханасына плутонийдің алғашқы маңызды үлгілерін жіберді. Эмилио Г. Сегре және оның Лос-Аламостағы P 5 тобының жүргізген зерттеулері оның құрамында плутоний-240 изотопы түріндегі қоспалар бар екенін көрсетті, оның спонтанды бөліну жылдамдығы плутоний-239-дан әлдеқайда жоғары. Бұл плутонийлі қару түріндегі ядролық қарудың бастапқыда сындық массаны қалыптастыру кезінде ерте жарылып, өзін-өзі жоюы мүмкін дегенді білдірді. Осыған байланысты Лос-Аламос зертханасы даму күшін имплозиялық типтегі ядролық қаруды жасауға бағыттап, бұл өте қиын міндет болды. X 10 химиялық бөлу орны сондай-ақ Ханфордтағы толық көлемді бөлу қондырғыларында қолданылған висмут фосфаты процесін растады. Соңында, реактор мен химиялық бөлу орны инженерлерге, техниктерге, реактор операторларына және қауіпсіздік мамандарына құнды тәжірибе берді, олар кейіннен Ханфорд алаңына көшті. X 10 графит реакторы 1963 жылдың 4 қарашасында жиырма жылдық пайдаланудан кейін тоқтатылды. Ол 1965 жылдың 21 желтоқсанында Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1969 жылы Америка металдар қоғамы оны материалтану және технологияны дамытуға қосқан үлесі үшін ескерткіш ретінде тізімге енгізді, ал 2008 жылы Америка химия қоғамы оны Ұлттық тарихи химиялық ескерткіш деп таныды. Бақылау бөлмесі мен реактордың алдыңғы жағы Америка ғылым және энергетика мұражайы ұйымдастырған жоспарлы турлар кезінде көпшілікке ашық.
Ұқсас реакторлар
Брукхейвен ұлттық зертханасының (BNL) графит зерттеу реакторы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та салынған алғашқы ядролық реактор болды. Лайл Бенджамин Борст басшылығымен реактор құрылысы 1947 жылы басталды және 1950 жылдың 22 тамызында алғаш рет тік сызыққа келді. Реактор 25 фут (8 метр) кубты графиттен тұратын және табиғи уранмен отындырылған. Оның басты міндеті – медицина, биология, химия, физика және ядролық инженерия салаларында қолданбалы ядролық зерттеулерді жүргізу болды. Бұл нысандағы маңызды жаңалықтардың бірі – молибден-99/технеций-99m өндірісін дамыту еді, ол бүгінде жыл сайын ондаған миллион медициналық диагностикалық процедураларда қолданылады, осылайша ол ең көп қолданылатын медициналық радиоизотопқа айналды. BNL графит зерттеу реакторы 1969 жылы тоқтатылды және 2012 жылы толықтай бұзылды. 1946 жылы Ұлыбритания қару үшін плутоний өндіруге арналған ядролық реакторлар салуды жоспарлағанда, Виндскейлдегі X-10 графит реакторына ұқсас, ауамен салқындатылатын графит реакторларының жұбын салу туралы шешім қабылданды. Байытылған уран қолжетімді болмағандықтан табиғи уран қолданылды, сондай-ақ бериллийдің уыттылығы мен өндіру қиындығы және ауыр судың болмауы себепті графит нейтрондық тежегіш ретінде таңдалды. Суды салқындатқыш ретінде пайдалану қарастырылды, бірақ салқындату жүйесі бұзылған жағдайда, тығыз қоныстанған Британ аралдарындағы катастрофалық ядролық балқу мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықтар болды. Гелий тағы да салқындатқыш газ ретінде басымдыққа ие болды, бірақ оның негізгі көзі АҚШ болды және 1946 жылғы Мак-Махон заңына сәйкес, АҚШ оны ядролық қару өндірісі үшін жеткізбейтін еді, сондықтан соңында ауамен салқындату таңдалды. Құрылыс 1947 жылдың қыркүйегінде басталды, ал екі реактор 1950 жылдың қазанында және 1951 жылдың маусымында пайдалануға берілді. 1957 жылдың қазанындағы апаттық өрттен кейін екеуі де қызметтен шығарылды. Олар ауамен салқындатылатын плутоний өндіретін соңғы реакторлар болды; Ұлыбританияның келесі Magnox және AGR жобалары оның орнына көмірқышқыл газын пайдаланды. 2016 жылдың мәліметтері бойынша, X-10 графит реакторына ұқсас конструкциядағы тағы бір реактор, Бельгияның Моль қаласында орналасқан SCK•CEN-нің Бельгиядағы BR 1 реакторы әлі де жұмыс істеп тұр. Бельгияның уран экспортынан түскен салық есебінен қаржыландырылған және британдық сарапшылардың көмегімен салынған 4 МВт зерттеу реакторы 1956 жылдың 11 мамырында алғаш рет тік сызыққа келді. Ол нейтрондық активациялық талдау, нейтрондық физикалық эксперименттер, ядролық өлшеу құрылғыларын калибрлеу және нейтрондық трансмутациямен допингтелген кремний өндірісі сияқты ғылыми мақсаттарда қолданылады.