Кіріспе

Командалық ойыншының қатар жүргізуші де болу жағдайы. Ойыншы-жүргізуші (ойында жүргізуші, капитан-жүргізуші немесе ойыншы-менеджер) – бір уақытта ойыншы және жүргізуші міндеттерін атқаратын спорт командасының мүшесі. Ойыншы-жүргізушілер бас жүргізуші немесе көмекші жүргізуші болуы мүмкін, олар құрамға өзгерістер енгізе алады және командада ойнай алады. Қазіргі кезде ірі кәсіби спорт командаларының өте сирек ғана бас жүргізушілері ойыншы болып табылады, бірақ тәжірибелі ойыншылар жас спортшыларды басқаруға көбірек қатысады. Тарихи тұрғыдан алғанда, кәсіби спортта ойыншыларға, жүргізушілерге немесе менеджерлерге төлеуге ақша жетпеген кезде ойыншы-жүргізушілер жиі кездесетін. Сол сияқты, бүгінде де ойыншы-жүргізушілер бар, олар көбінесе, бірақ тек төменгі лигаларда ғана, ақшаның аз болуына байланысты кездеседі.

Баскетболдан ойыншы- жаттықтырушылар

Ойыншы-жаттықтырушы көптеген онжылдықтар бойы кәсіби баскетболдағы белеңді тұлға болды. NBA-дағы көптеген белгілі жаттықтырушылар, Билл Расселл мен Ленни Уилкенс сияқты, ойыншы-жаттықтырушы ретінде қызмет еткен. Бұл әсіресе 1970 жылдарға дейін жиі кездесетін, лига қазіргідей қаржылық сәттілікке қол жеткізбеген кезде, ойыншы-жаттықтырушыларды көбінесе ақшаны үнемдеу үшін пайдаланатын. Алайда, 1980 жылдары бұл практика қолданудан шықты (дегенмен Майк Данлеви аға, «Милваки Бакс» командасының көмекші жаттықтырушысы болып жұмыс істеген кезде, зейнеткерлікке шығып, командадағы көптеген жарақаттардан кейін бірнеше ойынға қатысты). Бүгінде NBA мен ойыншылар кәсіби одағы арасындағы ұжымдық келісімшарт ойыншы-жаттықтырушыларды пайдалануға тыйым салады, себебі жаттықтырушылардың жалақысы лиганың еңбекақы төлемі шегіне (salary cap) кірмейді. Сондықтан, егер ойыншы жаттықтырушы рөлінде жұмыс істесе, ол өзінің ойыншылық келісімшартынан комиссия алуы тиіс. Демек, ойыншы техникалық тұрғыдан команданың ресми жаттықтырушысы емес, тек атағы ғана жаттықтырушы болып саналады. Осы практиканы пайдаланып, жақын жылдары ресми жаттықтырушылыққа дайындалған ойыншының бір мысалы – Эйвери Джонсон. 1994-1995 маусымында ресми көмекші жаттықтырушы қызметін атқарған соңғы ойыншы – «Орландо Мэджик» командасы үшін Три Роллинс, ал бас жаттықтырушы қызметін атқарған соңғы ойыншы – 1978-1979 маусымында «Бостон Селтикс» үшін Дейв Коуэнс болды.

Американдық футболдағы ойыншы-машықтар

Кәсіби американдық футболдың алғашқы күндерінде ойыншы-жаттықтырушылар қажеттілік болды, өйткені көптеген лигалардың ережелері жаттықтырушылардың алаңнан тыс тұруын тиымдады. Ұлттық футбол лигасы 1920 жылдардың соңында жақтағы жаттықтырушыларға рұқсат берді, және олар тез арада қалыпты жағдайға айналды. 1920 жылдары NFL-дегі көрнекті ойыншы-жаттықтырушылардың қатарында 1919 жылдан 1929 жылға дейін «Грин-Бэй Пэкерс» үшін ойнаған және 1919 жылдан 1949 жылға дейін олардың бас жаттықтырушысы болған Керли Ламбо, сондай-ақ «Чикаго Беарс» командасында ұқсас қызметтер атқарған Джордж Халас болды. Эрни Неверс 1927 жылы «Дулут Эскимос», ал 1929 жылдан 1931 жылға дейін «Чикаго Кардиналс» командаларында фулбек және бас жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Джимми Конзельман 1920 жылдары төрт команданың ойыншы-жаттықтырушысы болды. 1950 жылдардың ортасында Том Лэндри «Нью-Йорк Джайентс» командасының қорғаныс үйлестірушісі болып жұмыс істегенде қорғаныс шебінде ойнады. 1970 жылдардың басында Лэндри «Даллас Каубойс» командасының жаттықтырушысы болған кезде, ол жүгіруші Дэн Ривсті ойыншы-жаттықтырушы етіп тағайындады. Телевизия дәуірінде кәсіби футбол екі топтық ойынға айналды, сондықтан бас жаттықтырушы ретінде ойыншылардың жұмыс істеуі қиынға соқты. Көбінесе тәжірибелі ойыншылар ресми емес түрде ойыншы-жаттықтырушылар рөлінде болды, мысалы, жас және дағдылы ойыншыларға кеңес берген, сонымен қатар олардың қосалқы құрамында болған Стив Деберг. Ресми түрде, НБА сияқты, НФЛ мен НФЛ Ойыншылар қауымдастығы арасындағы ағымдағы келісімшарт командалардың жалақы төлеу шегін айналып өту үшін оны пайдалануына байланысты ресми ойыншы-жаттықтырушыларға тыйым салады. Бұл 2020 жылы «Денвер Бронкос» командасының жаттығуға барлық тұрақты квотербектерін COVID-19 протоколына енгізуге мәжбүр болған кезде анық көрінді, себебі қосалқы квотербек Джефф Дрискелдің COVID-19 тестісі оң нәтиже көрсеткен және команданың қалған квотербектерімен бетперде кимей жүрген. Бастапқыда «Бронкос» шабуылдық жаттығуды бақылаушы Роб Калабрезені квотербек ретінде пайдалануды жоспарлаған, бірақ НФЛ олардың өтінімін қабылдамады. «Сэйнтс» командасы «Бронкос» командасын 31-3 есебімен жеңді, ал Хинтон 1/9 нәтиже көрсетіп, екі рет допты ұстап алды. XXI ғасырда алаңдағы ойынды басқару міндеттері көбінесе бас жаттықтырушы немесе шабуылдық үйлестіруші мен квотербек арасында бөлінетін. Пейтон Мэннинг, Бретт Фавр, Том Брэди, Бен Ротлисбергер және Дрю Брис ойынды басқару және ойынды жоспарлауда белсенді басшылық танытып, шабуылдық үйлестірушілердің рөлін белгіледі.

Криккеттегі ойыншы-оқытушылар

Крикетте ойыншы-жаттықтырушылар кездеспейді десек те, кәсіби жаттықтырушылар салыстырмалы түрде жаңалық, ал бұрын осындай қызметті команда капитаны атқарды; әуесқой жарыстарда бұл қалыпты жағдай болуы мүмкін. Халықаралық деңгейде Шейн Дейц 2014 жылы Вануату құрамасының ойыншы емес жаттықтырушысы болып тағайындалды және қажетті тұру талаптарын орындағаннан кейін, 42 жасында 2018 жылы халықаралық аренада дебют жасады. Бұрынғы Австралия құрамасының ойыншысы Райан Кэмпбелл 2013 жылы Гонконг құрамасының соққы беру жөніндегі жаттықтырушысы болып тағайындалды, ал тұру талаптарына сай келгеннен кейін, 44 жасында 2016 жылы Гонконг үшін алғашқы ойынын өткізді. Соңғы кезде ICC толық мүшесі Үндістан құрамасында бас жаттықтырушы Анил Кумбле отставкаға кеткеннен кейін, команда жаттықтырушысыз ойнады. Осы жағдайда команда капитаны Вират Кохлиге «Коуч» (Кохли + Коч) деген лақап ат берілді, себебі ол 2017 жылы Вест-Индияға сапарда ойыншы-жаттықтырушы рөлін атқарды.

Футболдан ойыншы-менеджерлер

Қауымдастық футболында мұндай жағдай көбінесе менеджер команданы күтпеген жағдайда тастап кеткенде туындайды, ал төраға жаңа уақытша менеджерді тағайындау үшін жылдам шешім қабылдауы тиіс. Төраға әдетте жаттықтырушыдан уақытша басқаруды сұрайды немесе клубтың ең тәжірибелі ойыншыларының біріне жүгінеді. Егер бұл ойыншы командаға жақсы нәтижелер көрсетсе, ол толыққанды менеджер болып тағайындалуы мүмкін, сонда ол ойыншы-менеджер болады. Дегенмен, кейде бос агент жаңа командамен келісім шартасқанда менеджер болып тағайындалып, сонымен қатар өзінің ойыншылық қабілеттерін ұсынады.

Ұлыбританиядағы ерлер футболы

Белгілі футболшы-басқарушылар: Кенни Далглиш (Ливерпуль), Грайм Сонесс (Рейнджерс), Гленн Ходдл (Свиндтон Таун және Челси), Брайан Робсон (Миддлсбро), Питер Рид (Манчестер Сити), Рууд Гуллит, Джанлука Виалли (екеуі де Челси). Көптеген ірі клубтар ойыншыларды уақытша басқарушылар етіп тағайындады, бірақ оларға тұрақты келісімшарт берген жоқ. Ерекше жағдайлардың ішінде 1987 жылы Осси Ардилес (Тоттенхэм Хотспур) және он жыл өткен соң Дейв Уотсон (Эвертон) болды, алайда Ардилес кейіннен үш клубты басқарғаннан соң 1993 жылы менеджер ретінде Тоттенхэмге қайта оралды. Дегенмен, 21-ші ғасырдың басында бұл практика көбінесе тоқтатылды және көбінесе шағын клубтар ғана қолданды. 2013 жылдың наурызында BBC Sport жариялаған мақала бойынша, футболшы-басқарушылар институты сәннен шығып, сол кезде Англияның кәсіби лигаларында осындай басқарушылары бар екі клуб ғана болды.

Словакияның ерлер футболында

Словакияда, айналасындағы елдерге ұқсас, жартылай кәсіби немесе әуесқой клубтарда ойыншы-жаттықтырушылар мен ойыншы-менеджерлер жиі кездеседі, мұнда командаларды бұрынғы кәсіби ойыншылар зейнетке шығу алдында немесе жаттықтырушылық мансабының басында басқарады. Мұндай ойыншы-менеджерлер көбінесе өздерінің туған аймақтарындағы клубтармен байланысты болады. Мысалдарға Милан Жамбордың ФК Свит клубын бірден ойыншы ретінде де, жаттықтырушы ретінде де басқаруы, Станислав Шестақтың өзінің туған ауылы Демятадан клубты басқаруы немесе Петр Петраштың 3-ші лигадағы дағдарыс жылдарындағы Татран Прешовтағы қызметі жатады. Кәсіби футболда (жоғарғы екі лига) мұндай жағдайлар сирек кездеседі, бірақ бұрын болған, әсіресе кішкентай және қаржылық қиындықтарға тап болған клубтарда, мысалы, Сеника, ол Юрай Пироскамен бір уақытта ойыншы және бас жаттықтырушының көмекшісі ретінде жұмыс істеген.

Басқа еуропалық футбол

2019 жылы Винсент Комппани "Андерлехт" клубының ойыншы-бапкері болды, содан кейін карьерасын аяқтады. Венгрия әйелдер құрамасының бапкері Маргрет Крац оған клубты басқару мен құрама сапында ойнауды жалғастырудың арасында таңдау жасауды ұсынғанда, Фанни клубты басқаруды таңдап, халықаралық карьерасын аяқтады.

Бразилиялық ерлер футболында

Бразилиялық әлем кубогының жеңімпазы Ромарио 2007 жылы «Васко да Гама» командасының ойыншы-тренері болды. Ол 2006 жылғы қарашада Сельсо Роттың жеңіліске ұшырағаннан кейін қызметтен босатылуынан кейін тағайындалды және «Копа Судамерика» турнирінің ширек финалында «Америка» клубына қарсы өткен ойында 1:0 есебімен жеңіске жетіп, дебют жасады. Жеңіске қарамастан, «Васко» алғашқы ойында 2:0 есебімен жеңілгендіктен турнирден шығып қалды. Ол ақпан айының басына дейін бапкерлік қызметін атқарды, содан кейін «Васко» президенті Эурико Миранда оны «Кариока» чемпионатында сол кездегі жас ойыншы Алан Кардекті пайдалануға мәжбүрлегеніне наразылық білдірді. Ромарио «Васкодан» бапкер және ойыншы ретінде кетті.

Әйелдер футболында

2009 жылы Sky Blue FC қорғаушысы Кристи Рампон Келли Линдсидің отставкасына байланысты команданың ойыншы-бапкерлігіне өтті, ал Келли Линдси бұрынғы бапкер Иан Сойерстің отставкасынан кейін уақытша бапкер болған еді. Ол Sky Blue командасын 2009 жылғы Әйелдер Кәсіби Футбол Плей-оффындағы ең төменгі көрсеткіштен бастап, лиганың тұңғыш чемпионатының финалына жеткізді, сол финалда Sky Blue жеңіс оді. Кейін Рампон, ойыншы-бапкер ретінде чемпионат жүргізілген кезде екі айдан астам жүкті болғанын мәлімдеді.

Қиындықтар

Лига менеджерлері қауымдастығының бас атқарушысы менеджерлердің жұмыс жүктемесінің артуы екі қызметті бірге атқаруды қиындататынына сенім білдірді. Ағылшын футболының жоғары лигасының соңғы тұрақты ойыншы-менеджері Жанлука Виалли болды, ол 1999 жылы «Челси» клубының менеджері болып жұмыс істеген кезде карьерасын аяқтады. 1986 жылдан бері «Үлкен лига бейсболы» (MLB) командаларын ойыншы-менеджерлер басқармаған, бірақ бұрын олар жиі кездесетін. 1934 жылы Ұлттық лиганың сегіз менеджерінің бесеуі де ойыншы болған. Роуз 1986 жылғы маусымның соңына дейін қосалқы инфилдер ретінде ойнады, содан кейін ойыншылық жолын аяқтады. Роуз 1989 жылға дейін «Reds» командасын басқарды, бірақ бейсболға тікелей ставка жасағаны үшін MLB оған өмір бойына жарысқа қатысудан тыйым салды. 1999 жылғы маусымда Вебстер Гаррисон Техас лигасының (AA) «Midland Rockhounds» командасында ойыншы-жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Гаррисон команданың соққылау жаттықтырушысы ретінде 43 ойында қатысты. 2016 жылғы маусымның соңғы ойынында «Miami Marlins» клубы Мартин Прадоға ойыншы-менеджер рөлін берді. Прадо үшінші базадан ойынды бастады және үш иннинг ойнағаннан кейін өзіндік шешіммен алаңнан кетті.

Австралиялық футбол

Капитан-жаттықтырушылар австралиялық футболдың ең жоғары деңгейінде де жиі кездесетін құбылыс болды; тіпті, VFL-дің алғашқы тоғыз жылында (1897–1905) премьер-лига жеңімпазы команданың жаттықтырушысы әрбір жағдайда ойыншы болды. Дегенмен, 20-ғасырдың соңында ойынның кәсібилігі мен күрделілігінің артуы капитан-жаттықтырудың тиімділігін күдік тудырды. Ең жоғары деңгейде премьер-лига жеңімпазы болған соңғы капитан-жаттықтырушы – «Карлтон» клубының Алекс Есауленко болды, ол 1979 жылғы VFL Grand Final-да «Коллингвудқа» қарсы 5 ұпаймен жеңіс оді. Есауленко VFL/AFL тарихындағы соңғы капитан-жаттықтырушы болды, ол 1981 жылғы 16 мамырдағы 8-турапқа дейін осы қызметті атқарды. Алайда, Малкольм Блайт сол маусымның 16-шы турында дейін «Солтүстік Мельбурн» клубында капитан емес, ойыншы-жаттықтырушы болды, бірақ ол осы кезеңде капитандық қызметін атқармады.