Кіріспе

Популярлы командалық спорт

Шотландиядағы регби одағы (aonadh rugbaidh) – танымал командалық спорт түрі. Шотландияның ұлттық құрамасы бүгін жыл сайынғы Алты Ұлттар Чемпионатында және Регби Әлем Чемпионатында бақ сынасады. Бірінші халықаралық регби матчы 1871 жылдың 27 наурызында Эдинбургтегі Рейбурн-Плейс алаңында өтті, онда Шотландия 4000 көрерменнің алдында Англияны жеңді. Кәсіби клубтар Біріккен Регби Чемпионатында, Еуропалық Регби Чемпиондар Кубогында және Еуропалық Регби Челлендж Кубогында өнер көрсетеді, ал Шотландия Лигасы Чемпионаты 200-ден астам әуесқой және жартылай кәсіби клубтар үшін, сондай-ақ Шотландия Кубогы – нокаут жүйесі бойынша өткізілетін жарыс үшін де бар. Басқарушы орган – Шотландия Регби Одағы (SRU), Дүниежүзілік Регбидің бірінші деңгейдегі он мүше елдерінің бірі.

Басқарушы орган

Шотландиядағы регбиді басқарушы орган – Шотландияның ұлттық құрамасын басқаратын Шотландиялық регби одағы (SRU) болып табылады.

Ерте тарих

Шотландияда "футбол" ойындарының ұзақ дәстүрі бар, олардың көбі, мысалы, Джеддарт Болл, ассоциация футболына қарағанда регбиге көбірек ұқсайды, себебі оларда қолмен допты беру және алып жүру маңызды рөл атқарады. Кирквалл Ба ойыны әлі де өткізілуде, және ол бағытталған қақтығыстарды қамтиды. Шотландиялық футбол жанкүйерлері де осы ойындарды өздерінің спортының алғашқы нысандары деп санайды. 1633 жылы (кейбір деректер 1636 жылды көрсетеді) Абердинде мектеп оқушыларының "футбол" ойыны ойнағаны туралы мәліметтер бар, бұл кейбіреулер үшін допты пас беруге жасалған алғашқы сілтеме саналады. Ең соңғы аудармадағы "пас" сөзі түпнұсқа латын тіліндегі "huc percute" (мұнда соқ) және кейінірек "repercute pilam" (допты қайтадан соқ) деген сөздерден туындаған. Доптың бір команда мүшелері арасында беріліп-алысқаны нақты емес. Түпнұсқада "гол" сөзі "metum" деп аударылған, ол римдердің көліктік жарысындағы трассаның әр шетіндегі тіреулерді білдіреді. "Допты қарсыласыңнан бұрын ұстап ал" (Praeripe illi pilam si possis agere) деген сөз қолмен допты ұстауға рұқсат болғанын көрсетеді. 1930 жылғы түпнұсқа аудармадағы бір сөйлемде: "Оған қарсы өзіңді лақтыр" (Age, objice te illi) делінген. Ойынның қатал болғаны анық, ал рұқсат етілген тәсілдерге қарсыластарды "шабуылдау" және итеру/ұстау кірген ("сол адамды кері қайтар" – түпнұсқа аудармада, "repelle eum" – түпнұсқа латын тілінде). Бұл ойынның регби футболына ұқсас екені айтылады. 2006 жылғы бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабарламаларға қарамастан, ойын ережелеріне, ойыншыларды белгілеуге немесе команда құрамына ешқандай сілтеме жоқ. Бұл хабарламалар оны "таңғажайып жаңа жаңалық" деп сипаттады, бірақ шындығында ол 20 ғасырдың басынан бері футбол тарихы әдебиетінде жақсы құжатталған және кем дегенде 2000 жылдан бері интернетте қолжетімді.

XIX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін

Әлемдегі ең көне үздіксіз регби матчы 1858 жылы Мерчистон Касл мектебі мен Эдинбург академиясының бұрынғы түлектері арасында өтті. Шотландия алғашқы регби халықаралық ойынын ұйымдастырды, онда Англия құрамасы 1871 жылдың 27 наурызында Эдинбург академиясының «Рейберн Плейс» алаңында Шотландия ұлттық құрамасымен кездесті. Шотландия бір голмен жеңіске жетті. Шотландия футбол одағы (SFU), кейін SRU деп аталды, 1873 жылы (Глазго академиясының ортақ бөлмесінде) құрылды және 1886 жылы Ирландия мен Уэльспен бірге Халықаралық регби кеңесінің негізін қалаушы мүшесі болды. (Англия 1890 жылға дейін қосылудан бас тартты). Осы уақыттан бері Шотландия Калькутта кубогын, бес ұлттың чемпионатының (тоқтатылған) жеңімпазы болды және алты ұлттың чемпионатында (жеңіске ешқашан қол жеткізбеген) және барлық регби әлем чемпионаттарына қатысты. Шотландия регбидің дамуында, әсіресе регби жетілігінде маңызды рөл атқарды, оны алғаш рет 1883 жылы Мельроуз қаласынан келген малшы Нед Хейг өзінің жергілікті клубы үшін қаржы жинау мақсатымен ойлап тапты. Алғашқы ресми санкцияланған халықаралық регби турнирі 1973 жылы Мюррейфилдте «Шотландия регби одағының регбиді мерекелеуі» мерекесінің аясында өтті. Форматтың табыстылығына байланысты үш жылдан кейін Гонконг жетілігі іске қосылды. 1993 жылы Регби әлем чемпионатының жетілігі жарысы басталды, ал кубок Нед Хейгтің өнертабысының құрметіне Мельроуз кубогы деп аталды. 1924 жылы СФУ өзінің атын Шотландия регби одағы деп өзгертті. Мюррейфилд ашылғанға дейін 1899 жылдан 1925 жылға дейін Инверлейтте халықаралық ойындар өткізілді.

Басқа лигалар

Шотландияда әлемдегі ең көне ұйымдастырылған регби лигасы – 1901 жылы құрылған Шекара лигасы орналасқан. Шекара лигасы Ұлттық лиганың пирамидалық құрылымына қатыспайды, бірақ оның барлық клубтары оған қатысады (және осылайша Шекара лигасы қазір тиімді түрде қосымша жарысқа айналды). Жүйеден тыс қалған екі шағын «тәуелсіз» лига бар: Highland Alliance League және Grampian Alliance League, бірақ олардың арасында барлығы төрт клуб ғана бар (қалған мүшелері Лига Чемпионатындағы клубтардың екінші құрамалары), және олар көп ұзамай жойылуы мүмкін. Мектептерден басқа, Шотландиядағы регбидің тағы бір «дәстүрлі қуатты орталығы» – университеттер болды, және осы күнгә дейін Шотландия университеттерінің Ұлыбританияның қалған бөлігін қамтитын BUCS жүйесінен тәуелсіз өз лигасы бар. Дегенмен, BUCS Шотландия конференциясы төрт немесе бес командадан тұратын дивизиондардан құралғандықтан, әр маусымда көптеген ойындар өткізілмейді, сондықтан университеттер арасында бейресми сенбілік университет лигалары ұйымдастырылады (біршама ресми емес). Университеттер өз лигаларымен қатар, SRU лигасының құрылымында және кубок жарыстарында жоғары деңгейде бәсекелеседі, атап айтқанда, 2007–08 жылдары Абердин университеті SHE SRU финал күніне шығып, Plate турнирін жеңіп алған алғашқы университет құрамасы болды. SRU тарихында университеттердің маңыздылығы одан көрінеді, SRU-ға мүше 17 ең көне клубтың төртеуі университеттердің командалары екендігі белгілі. Ойынның әлеуметтік және әуесқойлық сипатына байланысты, көптеген клубтар мүмкіндігінше көп команданы ұстауға тырысады, соның арқасында ойыншылар көбінесе демалыс күндері ойындарға қатысады, сондықтан тиімді резервтік лигалар жұмыс істейді. Олар екінші XV, үшінші XV, төртінші XV және т.б. деп аталады, әр команданың құрамындағы ойыншылардың деңгейіне байланысты, олардың жарыс әрекеттері бұрын Шотландияның 2-ші XV лигасымен ресми түрде бақыланды, бірақ соңғы жылдары туындаған даулар мен бөлінулер Шотландия шекарасында және Эдинбург маңында тәуелсіз 2-ші XV лигаларының құрылуына әкелді. Толығырақ ақпарат алу үшін Шотландиядағы Университет лигалары және Шотландиядағы 2-ші XV лигаларын қараңыз. Мектептердегі регбиге қатысты Brewin Dolphin Scottish Schools Cup бетіне жүгініңіз.

Кәсіби дәуірдегі өзгерістер

1990 жылдары регби одағына кәсібилік енгізілгенде және Еуропадағы клубтар үшін Heineken кубогы құрылғанда, SRU Шотландия лигаларындағы қазіргі клубтардың бәсекеге қабілетсіз екенін шешті. Олар көбінесе әуесқой болып келді, немесе ең жақсы жағдайда шағын жалақы алатын; жақтастары аз, көне стильдегі кішкентай ареналары болды; және осы факторлардың салдарынан ойын сапасы басқа елдердегі жаңа кәсіби клубтар, провинциялар мен аймақтарға қарағанда төмен болды. Әдетте, олардың ойыншылары аптасына екі рет жаттығу жасады. Шотландияда әлемдегі ең көне округтік провинциялық регби командалары бар. Глазго – Эдинбург округтік дербисі алғаш рет 1872 жылы өткізілді, сол себепті бүгін 1872 кубогы үшін күрес жүреді. Округтік командалар дәстүрлі түрде белгілі бір аймақтағы клубтардың ең үздік әуесқой ойыншыларын біріктірді; ал Шотландияның округтік чемпионаты 1953 жылы құрылды. Төрт стандартты округ болды – Глазго округі, Эдинбург округі, Солтүстік және Мидлендс округтері, және Оңтүстік округі – олар кейде чемпионатта бесінші округ ретінде англо-шотландтық немесе эмигранттар командасымен бәсекелесті. SRU осы стандартты округтерді шамамен ескі округтерге негізделген төрт кәсіби командаға айналдыруға шешім қабылдады: Галашилсте орналасқан Border Reivers (кейде басқа жерлерде де матчтар өткізіледі), Абердин мен Пертте, Эдинбургте және Глазгода орналасқан Caledonia Reds. Бұл «про-командаларды» немесе «супер-командаларды» құру мақсаты – Шотландияның Еуропалық жарыстарда, Heineken кубогында және Еуропалық сын кубогында (сондай-ақ оның қысқа ғұмырлы Еуропалық қалқан кубогында) бәсекеге қабілетті командаларға ие болуын қамтамасыз ету, сонымен қатар елдегі регби стандартын көтеру, ұлттық құрама үшін ойыншыларды дамыту болды. Бастапқыда «про-командалар» әлі де Шотландияның округтік чемпионатында бәсекелесіп тұрды, бірақ кейін Уэльс-Шотландия лигасы құрылды, одан кейін Ирландия қосылғанда Кельт лигасы пайда болды (сондай-ақ бір кезде Кельт кубогы да өткізілді). Кельт лигасы одан әрі кеңейіп, қазір Pro14 деп аталады және Шотландия, Уэльс, Ирландия, Италия және Оңтүстік Африка командаларынан тұрады.

Төрт командадан екіге дейін

Төрт кәсіби команда еуропалық жарыстарда күресіп, одақ пен Селтик лигасының құрылуы үшін ауыр қаржылық жүк болды. Олар Эдинбург Рейверс және Глазго Каледониялық қызылдары болып біріктірілді, Эдинбург пен Глазгода сәйкесінше ойнады, кейіннен жай ғана Эдинбург және Глазго деп аталды. Екі командамен бірнеше маусым өткен соң, SRU шекаралық команданы қайта құрды, бастапқыда ол "Бордер Рейверс" деп аталды, содан кейін "Бордерс" деп, ал кейін тағы да "Бордер Рейверс" болып қайта аталды. Осы соңғы өзгеріске байланысты қалған екі команданың атауы Эдинбург Ганнерс және Глазго Уорриорс болып өзгертілді. Дегенмен, SRU-дың өте ауыр қаржылық қиындықтары (олар 20 миллион фунт стерлингтен астам қарызға батқан еді) тағы да қайта қарауға мәжбүр етті (әсіресе, Бордер Рейверс маусымнан маусымға Селтик лигасының соңғы орындарында қалып қойғанда). 2005-2006 маусымының соңында Эдинбург Ганнерс Алекс Каррутерс басқаратын жеке консорциумға сатылып, Эдинбург Регби деп аталды.

Қиындықтар жалғасуда

Алайда, тіпті екі команданың жұмыс істеу шығындары үш командаға қарағанда арзан болса да, SRU әлі де қиындыққа тап болды. Глазго немесе Бордерс үшін жеке демеушілер табуға әрекеттер жасалды (бірақ соңғысына қызығушылық білдірген инвесторлар оны Фолкирк, Стирлинг немесе Абердинге көшіруді қалады), алайда ешқайсысы сатылмады. Нәтижесінде, 2006–07 жылдың соңында SRU Border Reivers командасын тағы да таратып, Шотландияда екі кәсіби команда қалды – біреуі жеке, екіншісі SRU бақылауында. Алекс Каррутерс пен оның ERC тобымен, Эдинбург регбиіне иелік ететінмен, қарым-қатынас өте қиын болды. SRU ERC-ге жарыс жүлдесін төлемеді, консорциум өз қаражатын қосымша инвестициялауға мәжбүр болды, сонымен қатар SRU Мюррейфилдтегі Эдинбург регби матчтарынан түскен кірісті ERC-мен бөлісуден бас тартты. Осымен қатар, SRU келісімшарттар жасау саясатына және халықаралық команданың жаттығуларына ойыншылардың қолжетімділігіне наразылық білдірді. 2007 жылы баспасөз және БАҚ-та өткен қызу дау кезінде, сот процесі басталды және бір кезде Эдинбург регбиі матчтарға қатысудан уақытша шеттетілді, SRU Алекс Каррутерстен Эдинбург регбиін сатып алуға келісті. Бұл Шотландия шекарасындағы адамдардың наразылығын тудырды, себебі олардың командасы SRU екі кәсіби команданы өз күшімен қаржыландыра алмайтынын айтқаннан кейін бірнеше ай бұрын таратылған еді. SRU сатып алудан кейін көп ұзамай Эдинбург регбиін болашақта Эдинбург RFC деп атауға ниетті екенін жариялады. 2014–15 маусымнан бастап Heineken Cup және бастапқы Еуропалық Challenge Cup сәйкесінше Еуропалық Регби Чемпиондар Кубогы және Еуропалық Регби Challenge Cup-ымен алмастырылды. Шотландияға Чемпиондар Кубогында бір орын берілді, ол өткен Pro12 маусымында жоғары орын алған шотланд командасына берілді. Егер шотланд командасы Pro12-нің ең жақсы көрсеткіштер тізіміндегі үш команданың бірі болса (Ирландия, Италия, Шотландия, Уэльс елдерінің ең үздік командаларын қоспағанда), Чемпиондар Кубогына қатыса алатын болады. Сонымен қатар, 2015–16 жылдан бастап екінші шотланд командасы Pro12 командасының бірімен, Англия Премьер-лигасының және Францияның Top 14 лигасының бір командасымен плей-офф арқылы іріктеле алады. Әйтпесе, бұл команда Challenge Cup-қа қатысады. 2017–18 жылы Pro12 құрамына Оңтүстік Африкадан екі команда қосылып, жарыс қазіргі Pro14 атауын алды, Чемпиондар Кубогына іріктеу жүйесі өзгертілді. 2017–18 Pro14 маусымынан бастап Pro14-тің екі конференциясының ең үздік үш командасы (Оңтүстік Африка командаларын қоспағанда) келесі маусымдағы Чемпиондар Кубогына автоматты түрде іріктеледі. Бұрынғы талап, яғни Чемпиондар Кубогында әр кельт ұлты мен Италиядан өкіл болуы керек екендігі жойылды. Чемпиондар Кубогының жетінші орыны әр конференциядан келесі үздік көрсеткішті командаға (Оңтүстік Африка командаларын қоспағанда) плей-офф жеңімпазына беріледі. Бұрынғыдай, Чемпиондар Кубогына іріктеле алмаған шотланд командалары Challenge Cup-қа қатысады. Соңғы кезде SRU АҚШ-тағы жаңадан құрылған кәсіби лига – Major League Rugby-ге инвестиция жасады. MLR 2018 жылы АҚШ-та жеті командамен басталып, 2019 жылы АҚШ және Канададан бір команда қосылғаннан кейін тоғыз командаға дейін кеңейді. SRU Вашингтондағы Old Glory DC командасының аз үлесін сатып алды, ол 2020 жылы MLR-ге қосылатын үш АҚШ командасының бірі.

Танымалдық

Регби – Шотландияның ұлттық спорт түрлерінің бірі. Ол ең көп танымал болған аймақ – Шекаралар аймағы, онда ол кеңінен ойналады, бірақ тіпті осы жерде де футболға көбірек назар аударылып, регбидің позициясы әлсіреп барады. Кәсіби спорттың дамуы мен көші-қон осы спорт түріне қатысты қиындықтарды күшейтеді. Елдің қалған бөлігінде регби көбінесе жеке мектептерде ойналады. Шотландиядағы клубтардың ойындарына келушілердің саны аз болғанымен, Ұлттық құрама алты ұлттың ойындарына Мюррейфилд стадионына көп көрермен жинайды. Кейбір консерваторлар соңғы жылдары Ұлттық регби құрамасы футболға тән спорттық ұлтшылдықтың ортасына айналғанын айтады. Мюррейфилдтен басқа, Шотландияда регбиге арналған ірі стадиондар көп емес. Шотландия Шекарасындағы көптеген клубтарда трибуналар бар, сондай-ақ Эдинбург пен Глазго қалаларында да отыруға арналған, жабық трибуналар кездеседі.

Статистика

Халықаралық регби федерациясының 2010 жылғы қыркүйек айындағы мәліметтері бойынша, Шотландияда 241 регби клубы; 343 төреші; 7 556 мектепке дейінгі жастағы ұл балалар ойыншы; 13 402 жасөспірім ұл балалар ойыншы; 10 556 ересек ұл балалар ойыншы (барлығы 31 514 ұл балалар ойыншы), сондай-ақ 1 303 (барлығы) қыз балалар ойыншы бар. Дегенмен, көптеген мектепке дейінгі жастағы ойыншылар SRU-ға тіркелмеген.

Демография

Регби одағы Шотландияның Шекара аймағында ерекше танымал. Хавик, Галашилс, Джедбург және Селкирк қалалары көптеген халықаралық ойыншыларды тәрбиеледі.

Ұлттық құрама

Дүние жүзіндегі алғашқы халықаралық регби матчы 1871 жылы Эдинбургте Англия мен Шотландия арасында өтті. Шотландия 4:1 есебімен жеңіске жетті. Ұлттық құрама IRB-нің пікірінше, ең жоғары деңгейдегі елдердің қатарына жатады, бірақ олар Жаңа Зеландия немесе Оңтүстік Африка сияқты элиталық командалармен салыстырғанда бәсекеге қабілетті емес. Олар үйдегі ойындарын Эдинбургтің батыс бөлігіндегі Мюррейфилд стадионында өткізеді. Шотландия Англиямен бірге Алты Ұлттар Чемпионатының аясында Калькутта кубогы үшін күреседі. Калькутта кубогын Шотландия соңғы рет 2021 жылы Алты Ұлттар Чемпионатында Англияны 11:6 есебімен жеңіп алды. Әр төрт жыл сайын Британдық және Ирландиялық Арыстар Шотландия, Англия, Ирландия және Уэльс ойыншыларымен бірге турнеге шығады. Шотландиялық ойыншылар да "Барбарийлер" құрамасына жиі шақырылады.