Кіріспе

Бафиломициндер – әртүрлі стрептомицеттерден шығарылатын макролид антибиотиктерінің тобы. Олардың химиялық құрылымы 16 мүшелі лактон сақинасымен анықталады. Бафиломициндер кең спектрлі биологиялық белсенділікке ие, соның ішінде ісікке қарсы, паразиттерге қарсы, иммуносупрессивтік және саңырауқұлаққа қарсы әсер етеді. Ең көп қолданылатын бафиломицин – бафиломицин А1, ол жасушалық аутофагияның қуатты тежегіші. Бафиломициндер иондарды тасымалдаушы (ионофор) ретінде әрекет етеді, биологиялық мембраналар арқылы калий K+ иондарын тасымалдап, митохондрия зақымдануына және жасуша өліміне алып келеді. Бафиломицин А1 вакуольдік типтегі H+ АТФаза (V АТФаза) ферментін – жануарлар жасушаларының лизосомасы немесе өсімдіктер мен саңырауқұлақтардың вакуоласы сияқты жасуша ішіндегі органеллаларды немесе жасуша сырты ортаны қышқылдандыратын мембраналық протонды сорғыны нақты нысаналайды. Жоғары микромолярлық концентрацияда бафиломицин А1 фосфориленген өтпелі күйдегі P типті АТФазаларға да әсер етеді. Бафиломицин А1 көптеген in vitro зерттеулерде маңызды құрал ретінде қолданылады, бірақ оның клиникалық қолданылуы айқын уыттылық қасиеттерімен шектеледі.

Ашу және тарихы

Бафиломицин А1, В1 және С1 алғаш рет 1983 жылы Streptomyces griseus-тан бөліп алынды. Бафиломицин А1 конканавалин А стимуляцияланған Т-жасушаларына антипролиферативтік әсер ететіні де көрсетілді. Дегенмен, оның жоғары уыттылығы клиникалық сынақтарда қолдануға кедергі келтірді. 2004 жылдан 2011 жылға дейін bafilomycins F-тен K-ға дейін басқа Streptomyces sp. түрлерінен бөліп алынды. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, V АТФаза ферментінің мембрана арқылы өтетін Vo және цитозольдік V1 домендерін құрайтын 13 түрлі субъединицадан тұрады.

V- АТФазаның әрекет ету механизмі

Протонды мембрана арқылы жылжыту үшін, протон алдымен цитоплазмалық жартылай канал арқылы Vo доменіндегі a суббірлігіне кіреді. Бұл Vo c және c" суббірліктерінің протеолипид сақинасындағы сақталған глутамин қышқылының қалдықтарының протондалуына мүмкіндік береді. Аденозин трифосфаты (АТФ) содан кейін ферменттің V1 доменімен гидролизденеді, бұл D, F және d суббірліктерінен тұратын сорғының орталық сабағының және протеолипид сақинаның айналуын қамтамасыз етеді. Бұл айналу протондалған глутамин қышқылының қалдықтарын а суббірлігінде орналасқан люминальды жартылай каналмен байланыстырады. А суббірлігіндегі аргинин қалдықтары глутамин қышқылының депротонды түрін тұрақтандыруға және олардың протондарын босатуға көмектеседі. Бұл айналу және протонның берілуі протонды сорғы арқылы мембрана арқылы өткізеді. Бұл байланыс орны жақында екі топ тарапынан жоғары ажыратымдылықпен сипатталды, олар криоэлектрондық микроскопияны қолданып, бафиломицинге байланысқан V АТФазаның құрылымдарын алды. Жалпы алғанда, бафиломицин V АТФаза кешенінің Vo c суббірлігіне наномолярлық тиімділікпен байланып, протон транслокациясын тежейді.

V-АТФ-фазаның орналасуы және қызметі

V АТФаза сүтқоректілердің жасушаларында кең таралған және көптеген жасушалық процестерде маңызды рөл атқарады. Ол транс-Гольги желісіне және одан туындаған жасушалық органеллаларға, соның ішінде лизосомаларға, секреторлық бұршақшаларға және эндосомаларға орналасады. V АТФаза плазмалық мембранада да табылады. Сүтқоректілерде V АТФазаның орналасуы кешендегі а суббірлігінің нақты изоформасымен байланысты болуы мүмкін. А1 және а2 изоформалары V АТФазаны ұяшық ішінде, тиісінше синаптылық везикулаларға және эндосомаларға бағыттайды. Ал a3 және a4 суббірліктері V АТФазаның остеокластарда (a3) және бүйрек интеркаляцияланған жасушаларында (a4) плазмалық мембранаға локализациясын қамтамасыз етеді. Егер ол лизосомалық мембранада орналасса, лизосоманың қышқылдануына себеп болады, себебі люмендік pH төмендейді, бұл лизосомалық гидролазалардың активтілігін қамтамасыз етеді. V АТФаза плазмалық мембранада орналасқанда, сорғы арқылы протон шығарылуы клетка сырты кеңістіктің қышқылдануына алып келеді, осыны остеокластар, эпидидимальды таза жасушалар және бүйрек эпителийлік интеркаляцияланған жасушалар сияқты мамандандырылған жасушалар пайдаланады. Автофагия – жасушаның өз органеллаларын және кейбір белоктарды автофагосомалардың қалыптасуы арқылы ыдырататын процесі. Автофагосомалар лизосомалармен бірігіп, лизосомалық протеазалар арқылы жұтылған жүктің ыдырауын жеңілдетеді. Бұл процесс жасушаның аминқышқылдары мен басқа да қоректік заттар қорын сақтауда маңызды рөл атқарады, әсіресе қоректік заттар жетіспегенде немесе басқа метаболикалық стресс жағдайларында. Бафиломицин V АТФазамен өзара әрекеттесу арқылы лизосоманың қышқылдануын тежеу арқылы осы процеске кедергі келтіреді. Лизосомалық қышқылданудың жетіспеуі катепсиндер сияқты лизосомалық протеазалардың активтілігін тежейді, сондықтан жұтылған жүкті ыдырату мүмкін болмайды. Нейрондарда Бафиломицинмен емдеген кезде автофагосома маркері LC3 II деңгейінің жоғарылауы байқалды. Бұл автофагосомалардың лизосомалармен бірігуіне кедергі келтіруімен байланысты, бұл әдетте LC3 II-нің ыдырауын стимуляциялайды.

Апоптозды индукциялау

PC12 жасушаларында бафиломицин апоптозды, яғни бағдарламаланған жасуша өлімін, сондай-ақ басқа да қатерлі жасуша желілерінде де тудыратыны анықталды. Бафиломицин C. neoformans-та кальцинеурин ингибиторы FK506-пен бірге қолданылып, күшейтілген қантүршікке қарсы әрекет көрсетеді.

Нейродегенеративтік аурулардағы ақуыз агрегаттарының тазартылуы

Нейродегенеративті аурулар көбінесе жасуша ішінде нейрондардың дисфункциясына және соңында нейронның өліміне себеп болатын ақуыз агрегаттарының жоғары деңгейін көрсетеді. Автофагия – жасуша ішіндегі ақуызды ыдырату механизмі ретінде, осы ақуыз агрегаттарын лизосомаға жеткізіп, ыдыратуға көмектеседі. Нейрондық гомеостаз бен ауру күйлерінде үздіксіз автофагияның, немесе автофагиялық ағыстың нақты қызметі әлі толық анықталмағанмен, нейродегенеративті ауруларда автофагиялық дисфункция байқалатыны мәлім. Егер бұл препараттардың біреуін бафиломицин А1-мен бірге жасушаларға қолданса, бафиломицин А1 лизосоманың қышқылдануын тежейді, соның салдарынан осы бөлімшеде иондардың тұтқындалуына жол бермейді.