Тұтынушылар кооперативі: демократиялық басқару және өзара көмек

Кіріспе

Автономды бірлестік, өз клиенттерімен демократиялық түрде меншікке ие және басқарылады.

Тұтынушылар кооперативі – тұтынушыларға тиесілі және демократиялық басқарылатын, мүшелерінің қажеттіліктерін және тілектерін қанағаттандыруға бағытталған кәсіпорын. Мұндай кооперативтер нарықтық жүйеде, мемлекеттен тәуелсіз, өзара көмек көрсету нысаны ретінде жұмыс істейді, бұл қызмет көрсетуге бағытталған, ақшалай пайдаға емес. Дегенмен, көптеген кооперативтердің пайда табуға ұмтылысы бар. Басқа корпорациялар сияқты, кейбір кооперативтер де меншік иелеріне жалпы таза пайданың немесе табыстың үлесіне негізделген дивидендтер төлейді (барлық меншік иелері әдетте бірдей сома алады) немесе меншік иесі жасаған сатып алулардың жалпы сомасының проценттік үлесіне байланысты дивидендтер береді. Дивиденд төленсін немесе төленбесін, көптеген тұтынушылар кооперативтері меншік иелеріне жеңілдіктер мен тауарларға және қызметтерге басымдықпен қол жеткізуді ұсынады. Тұтынушылар кооперативтері көбінесе тұтынушыларға тиесілі және басқарылатын бөлшек сауда орындары түрінде кездеседі, мысалы, азық-түлік кооперативтері. Алайда, тұтынушылар кооперативтерінің көптеген түрлері бар, олар денсаулық сақтау, сақтандыру, тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және жеке қаржы (оның ішінде несиелік одақтар) сияқты салаларда жұмыс істейді. Кейбір елдерде тұтынушылар кооперативтері кооперативтік бөлшек сауда қоғамдары немесе бөлшек сауда кооперативтері деп аталады, бірақ оларды мүшелері бөлшек саудагерлер болған бөлшек сауда кооперативтерімен шатастырмау керек. Тұтынушылар кооперативтері өз кезегінде кооперативтер федерациясын құруы мүмкін. Бұл көтерме сауда серіктестіктері түрінде болуы мүмкін, олар арқылы тұтыну кооперативтері тауарларды көтерме бағамен сатып алады және кейбір жағдайларда өндіріс орындарына ие болады. Сонымен қатар, олар кооперативтер одағының мүшелері болуы мүмкін. Тұтынушылардың ынтымақтастығы кооперативтік экономика саласында зерттеулердің маңызды бағыты болып табылады.

Тарих

Тұтыну кооперативтері өнеркәсіптік революция кезінде еңбек қозғалысының бір бөлігі ретінде маңызға ие болды. Жұмыспен қамту индустриялық аймақтарға көшіріліп, жұмыс орындары азайғанда, жұмысшылар өздері үшін бизнесті ұйымдастырып, басқаруды бастады. Жұмысшылар кооперативтері бастапқыда "индустриялық капитализмге және өнеркәсіптік революцияның артық қимылдарына сынды реакция" ретінде туындады. Кейбір жұмысшылар кооперативтерінің құрылуы "шексіз капитализмнің зиянымен және жалақылы еңбектің тұрақсыздығымен күресу" мақсатымен жасалды. Бірінші құжатталған тұтыну кооперативі 1769 жылы Шығыс Айрширдегі Фенвик ауылында, қарапайым жабдықталған коттеджде құрылды. Онда жергілікті тоқымашылар Джон Уокердің әктелген алдыңғы бөлмесіне қамыр қаптарын әкеліп, ішіндегісін жеңілдетілген бағамен сата бастады, осылайша Фенвик Тоқымашылар Қоғамы құрылды. Келесі онжылдықтарда Леннокстаун Достық Тамақтандыру Қоғамы (1812 жылы құрылған) сияқты бірнеше кооперативтер немесе кооперативтік қоғамдар құрылды. Кооперативтік қозғалыстың идеологиясы Роберт Оуэн және Чарльз Фурье сияқты социалистік жазушылардың еңбектерінен бастау алды. Роберт Оуэн, кооперативтік қозғалыстың әкесі ретінде, мақта саудасынан байлық жинады, бірақ жұмысшыларын жақсы жағдайға орналастыруға және олардың өздері мен балалары үшін білім алу мүмкіндігін қамтамасыз етуге сенді. Бұл идеялар Шотландиядағы Нью-Ланарк мақта фабрикаларында сәтті жүзеге асырылды, онда алғашқы кооперативтік дүкен ашылды. Осы жетістіктен шабыттанған Оуэн "кооперациялық ауылдарды" құру туралы ой ойлады, онда жұмысшылар өздерінің тамағын өсіріп, киімдерін тігіп, соңында өздерін-өздері басқару арқылы кедейліктен шығатын болады. Ол мұндай қауымдастықтарды Шотландиядағы Орбистон және АҚШ-тың Индиана штатындағы Нью-Хармониде құруға тырысты, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың басында осыған ұқсас алғашқы тәжірибелер жасалды және 1830 жылға қарай бірнеше жүз кооперативтер болды. Уильям Кинг Оуэннің идеяларын оңайырақ және практикалық етіп бейімдеді. Ол шағын бастаудың қажеттілігіне сенді және жұмысшы табы өздері үшін кооперативтер құруы керек екенін түсінді, сондықтан ол өзінің рөлін оқыту деп санады. Ол "The Co-operator" атты ай сайынғы журналды құрды, оның алғашқы саны 1828 жылдың 1 мамырында жарық көрді. Журналда кооперативтік философия және кооперативтік принциптерді қолдана отырып, дүкенді басқару туралы практикалық кеңестер берілді.

Consumer cooperatives rose to prominence during the industrial revolution as part of the labour movement. As employment moved to industrial areas and job sectors declined, workers began organizing and controlling businesses for themselves. Workers cooperatives were originally sparked by "critical reaction to industrial capitalism and the excesses of the industrial revolution." The formation of some workers cooperatives was meant to "cope with the evils of unbridled capitalism and the insecurities of wage labor." The first documented consumer cooperative was founded in 1769, in a barely furnished cottage in Fenwick, East Ayrshire, when local weavers manhandled a sack of oatmeal into John Walker's whitewashed front room and began selling the contents at a discount, forming the Fenwick Weavers' Society. In the decades that followed, several cooperatives or cooperative societies formed including Lennoxtown Friendly Victualling Society, founded in 1812. The philosophy that underpinned the cooperative movement stemmed from such socialist writers as Robert Owen and Charles Fourier. Robert Owen, as the father of the cooperative movement, made his fortune in the cotton trade, but believed in putting his workers in a good environment with access to education for themselves and their children. These ideas were put into effect successfully in the cotton mills of New Lanark, Scotland, where the first co operative store was opened. Spurred on by this success, Owen had the idea of forming "villages of co operation" where workers would drag themselves out of poverty by growing their own food, making their own clothes, and ultimately becoming self governing. He tried to form such communities in Orbiston, Scotland and in New Harmony, Indiana in the United States of America, but both communities failed. Similar early experiments were made in the early 19th century and by 1830 there were several hundred co operatives. William King made Owen's ideas more workable and practical. He believed in starting small, and realized that the working classes would need to set up co operatives for themselves, so he saw his role as one of instruction. He founded a monthly periodical called The Co operator, the first edition of which appeared on 1 May 1828. It gave a mixture of co operative philosophy and practical advice about running a shop using cooperative principles.

Қазіргі заманғы қозғалысы

Ең алғашқы табысты кооператив – 1844 жылы Англияда құрылған Рочдейлдің Әділ Пионерлер Қоғамы. Ол қазіргі кооперативтік қозғалыстың дамуы мен өсуіне негіз болды. Басқалар тұтыну кооперативтері дәстүрлі анықтама бойынша үлкен табыс әкелмейді, сондықтан оларға соған сәйкес салық стандарттары да қолданылмайды деседі.

Қиындықтар

Тұтыну кооперативтері демократиялық принциппен басқарылатындықтан, демократиялық үкіметке тән проблемаларға ұшырайды. Мұндай қиындықтарды мүшелерге/иелеріне ағымдағы бизнес жағдайлары туралы сенімді ақпараттық материалдарды үнемі ұсыну арқылы жеңілдетуге болады. Сонымен қатар, тұтыну кооперативінің иесі тауар немесе қызметті өндірушілер емес, пайдаланушылар болғандықтан, жұмыскерлер мен кооператив арасында кез келген компанияда туындайтын еңбек мәселелері де орын алуы мүмкін. Бұл тұтыну кооперативтеріне қарағанда жұмысшы кооперативтерінің артықшылығын көрсететін бір сынды құрайды.

Еуропа

Әлемдегі ең ірі тұтыну кооперативтерінің бірі Ұлыбританияда «Coop» ретінде жұмыс істейді, ол «Coop» таңбасымен жұмыс істейтін 5500-ден астам филиалды басқарады, оның ішінде Coop Food (Ұлыбританияның алтыншы ірі супермаркет желісі), Coop Funeralcare, Coop Travel, Coop Legal Services және Coop Electrical. Кооперативтік топ – осы бизнестердің арасындағы ең ірісі, оның өзінде 4500-ден астам сауда нүктесі бар және ұжымдық сатып алу тобы қызмет етеді. Швейцарияда екі ірі супермаркет желісі – Coop және Migros кооперативтер болып табылады және елдегі ең ірі жұмыс берушілердің қатарында. Ирландияда «Dublin Food Coop» 1983 жылдан бері қызмет етеді. Скандинавияда Норвегия, Швеция және Дания ұлттық кооперативтері 2002 жылдың қаңтарында «Coop Norden» ретінде бірікті, бірақ 2008 жылы қайтадан бөлінді. Италияда көптеген кооперативтерден құралған «Coop Italia» желісі 2005 жылы азық-түлік нарығының 17,7%-ын бақылады. Финляндияда «S Group» 22 аймақтық кооперативке және 19 жергілікті кооперативтік дүкенге тиесілі, олар өз кезегінде өз клиенттеріне тиесілі. 2005 жылы «S Group» өзінің ең жақын бәсекелесі «Kesko Oyj»-ді басып өтті, бөлшек саудадағы азық-түлік сатудың 36%-ын иеленді, ал «Kesko»-ның үлесі 28% болды. Францияда «Coop Atlantique» 7 гипермаркетке, 39 супермаркетке және шамамен 200 шағын дүкенге ие. Германияда «ReWe Group» – тұтыну кооперативтерінің әртараптандырылған холдингі, оған мыңдаған бөлшек сауда дүкендері, дисконтты дүкендер және туристік агенттіктер кіреді. Ол Германиядағы екінші ірі супермаркет желісі және әлемдегі ең ірі он кооперативтік топтың қатарында. Испанияда «Eroski» – «Mondragón Corporación Cooperativa» құрамындағы супермаркет желісі. Жұмысшы-тұтынушы гибриді ретінде, кейбір қызметкерлер жалданып жұмыс істейді, ал кейбіреулері меншік иелері. Меншік иелеріне жұмысшылар мен тұтынушылар кіреді, бірақ сатып алуға барлығына рұқсат етіледі. Ол «Aliprox» таңбасымен франчайзингтік желіге ие, ол «Eroski»-ге тиесілі емес, бірақ оның тауар ассортиментін бөліседі. Оның бастауы Баск елінде. Оның кеңею процесінде Валенсиядағы «Consum» кооперативімен бірікті, бірақ 2005 жылы бірігу таратылды. Ол Испанияға, сондай-ақ Франция мен Гибралтарға тарады. 2008 жылғы испан дағдарысынан кейін «Eroski» өзінің бірнеше супермаркеттері мен гипермаркеттерін сатты.

One of the world's largest consumer co operative federations operates in the UK as The Co op, which operates over 5,500 branches of 'Co op' branded business including Co op Food (the UK's sixth largest supermarket chain), Co op Funeralcare, Co op Travel, Co op Legal Services, and Co op Electrical. The Co operative Group is by far the largest of these businesses, itself having over 4,500 outlets and operating the collective buying group. In Switzerland, the two largest supermarket chains Coop and Migros are both co operatives and are among the country’s largest employers. In Ireland, the Dublin Food Coop has been in operation since 1983. In Scandinavia, the national cooperatives Norway, Sweden, and Denmark joined as Coop Norden in January 2002, but separated again in 2008. In Italy, the Coop Italia chain formed by many sub cooperatives controlled 17.7% of the grocery market in 2005. In Finland, the S Group is owned by 22 regional cooperatives and 19 local cooperative stores, which in turn are owned by their customers. In 2005 the S Group overtook its nearest rival Kesko Oyj with a 36% share of retail grocery sales compared to Kesko's 28%. In France, Coop Atlantique owns 7 hypermarkets, 39 supermarkets, and about 200 convenience stores. In Germany, the ReWe Group is a diversified holding company of consumer cooperatives that includes thousands of retail stores, discount stores, and tourism agencies. It ranks as the second largest supermarket chain in Germany and in the top ten cooperative groups in the world. In Spain, Eroski is a supermarket chain within Mondragón Corporación Cooperativa. As a worker consumer hybrid, some of the personnel are hired workers and some are owner workers. The owners include workers and mere consumers, but buying is open to everybody. It has franchises under the brand Aliprox not owned by Eroski but sharing its product range. Its origin is in the Basque Country. In its process of expansion, it merged with the Valencia based cooperative Consum, but the merger dissolved in 2005. It has expanded across Spain and entered France and Gibraltar. After the Spanish crisis of 2008, Eroski sold several of its supermarkets and hypermarkets.

Австралия

Кооп кітап дүкені оқулықтарды онлайн және университеттерде сататын. Ол сонымен қатар Australian Geographic-тің иесі болды. 2020 жылы оның сауда орталықтары жабылып, онлайн дүкені Booktopia-ға сатылды. 1946 жылы құрылған Шарап қоғамы (Австралиялық шарап тұтынушылар кооперативтік қоғамы) қазір 58 000-нан астам мүшесіне ие. Ол қоғам таңбасымен премиум шараптарды іздеп әкеліп сатады, жан-жақты шарап білімі курстарын өткізеді және жас шарапшылардың ең үздіктерін марапаттайды. Bank Australia 2011 жылы Мүшелер мен білім беру несие одағы ретінде құрылды. 2015 жылы ол өзінің атын Bank Australia деп өзгертті. Банк толығымен өз клиенттеріне тиесілі, 2012 жылы олардың саны 125 000-ға жетеді деп хабарланды.

Жапония

Жапонияда 14 миллионнан астам мүшесі бар кең және жақсы дамыған тұтынушылар кооперативтері қозғалысы бар. 2003 жылдың сәуір айында бөлшек сауда кооперативтерінің жалпы айналымы 2,5 триллион иен (21 миллиард АҚШ доллары) құрады. Хёго префектурасындағы Кооп Кобе (コープこうべ) Жапониядағы ең ірі сауда кооперативі және 1,2 миллионнан астам мүшесі бар, сонымен қатар әлемдегі ең ірі кооперативтердің бірі. Бөлшек сауда кооперативтерінен басқа медициналық, тұрғын үй және сақтандыру кооперативтері, сондай-ақ институционалдық (жұмыс орнындағы) кооперативтер, мектеп мұғалімдері үшін кооперативтер мен университеттердегі кооперативтер де бар. Жапониядағы әрбір бесінші үй шаруашылығы жергілікті сауда кооперативіне мүше, ал кооператив мүшелерінің 90% әйелдер. Шамамен алты миллион отбасы 1,788,000 "Хан" тобының мүшесі болып табылады ("Канагава желісі қозғалысы" және т.б.). Олар тұтынушылар қозғалысына, феминизмге, аймақтық дамуға сүйенеді және ядролық энергияға қарсылық танытады. Бұл партиялар префектуралық және муниципалдық мәжілістерде шағын, бірақ тұрақты өкілдікке ие.

Солтүстік Америка

АҚШ-та Сиэтлдегі PCC (Puget Consumers Cooperative) табиғи базарлары тұтынушыларға тиесілі ең ірі азық-түлік кооперативі болып табылады. Ұлттық кооперативтік азық-түлік саудагерлері қауымдастығы азық-түлік кооперативтерінің тізімін ұстап тұрады. Сиэтлде орналасқан, сыртқы спорт жабдықтарына маманданған R.E.I., АҚШ-тағы ең ірі тұтынушылар кооперативі болып табылады. Канададағы Mountain Equipment Co-op (MEC) бұл елдің ірі тұтыну кооперативтерінің бірі болды. Канаданың Прерия провинцияларында, сондай-ақ Британдық Колумбияда Co-op брендімен жанармай құю станциялары, ағаш кесетін орындары және азық-түлік дүкендерін кездестіруге болады. АҚШ және Канададағы барлық кредиттер одағы қаржылық кооперативтер болып табылады. Тим Ворсталл Vanguard Group-ты клиенттерге тиесілі кооператив деп атады, себебі Vanguard қорларының иелері – қорлардың инвесторлары.

Кариб теңізі

Пуэрто-Рикода бірнеше Supermercados Fam Coop дүкендері жұмыс істейді.