Кіріспе
Кооперативті ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулар
Рочдейл қағидалары – кооперативтердің жұмыс істеуі үшін негізгі идеалдар жиынтығы. Олар алғаш рет 1844 жылы Англияның Рочдейл қаласындағы Әділ теңдес пионерлер Рочдейл қоғамымен қалыптастырылды және бүкіл әлемдегі кооперативтердің жұмыс істеу негізіне айналды. Рочдейл қағидаларының маңызы кооперативтік экономикада зерттеу нысаны болып табылады. Алғашқы Рочдейл қағидалары 1937 жылы Халықаралық кооперативтік альянс (ICA) тарапынан «Кооперацияның Рочдейл қағидалары» деп ресми түрде қабылданды. ICA 1966 жылы қағидалардың жаңартылған нұсқаларын «Кооперативтік қағидалар» ретінде, ал 1995 жылы «Кооперативтік ұйымның мәлімдемесі» аясында қабылдады.
Кооперативтік қағидалардың ICA-ның қазіргі нұсқасы
1995 жылғы ХҚА-ның (ICA) жаңартылған нұсқасына сәйкес, Рочдейл қағидаларын былай қорытындылауға болады.
Ерікті және ашық мүшелік
Рочдейл қағидаларының біріншісі кооперативтік қоғамдардың ашық және ерікті мүшелікке ие болуын талап етеді. Халықаралық Ынтымақтастық Альянсының (ICA) Ынтымақтастық ұйымның мәлімдемесіне сәйкес, «Кооперативтер – өз қызметтерін пайдалана алатын және мүшелік міндеттемелерін қабылдауға дайын, кез келген адамға ашық ерікті ұйымдар, олардың жынысы, әлеуметтік статусы, нәсілі, саяси көзқарасы немесе дініне қарамастан кемсітусіз болады».
Азық-түлікке қарсы іс-қимыл
Әлеуметтік дискриминация – адамдарды әлеуметтік топ немесе санатқа жатқызу арқылы айырып-құрту. Әлеуметтік дискриминацияның мысалдары: нәсілдік, касталық, діни, гендерлік, сексуалдық бағдар, мүмкіндігі шектеулілік және этникалық дискриминация. Бірінші Рочдейл қағидасын сақтау үшін кооперативтік ұйым, ешқандай адамды осы негіздердің біріне сүйене отырып, қатысуға кедергі келтірмеуі керек. Дегенмен, бұл кооперативке мүшелікке қатысты, орынды және мағыналы ережелерді белгілеуге кедергі жасамайдЫ, мысалы, белгілі бір аумақта тұруы немесе мүшелік жарна төлеуі, егер барлық талаптарға сай келген адамдар қатысуды қаласа, оларға мүмкіндік берілуі тиіс.
Көңіл көтеру және сыйақылар
Кооперативтер ерікті негізде құрылғандықтан, мүшелеріне қатысу үшін себептер қажет. Әр адамның мотивациясы жекелеген жағдайда әртүрлі болады және кооперативтен кооперативке өзгереді, бірақ көбінесе олар келесі факторлардың жиынтығынан тұрады:
Қаржылық – Кейбір кооперативтер мүшелеріне қаржылық пайда әкеле алады. Өмір сапасы – Кооператив арқылы қоғамға қызмет ету, себебі басқаларға көмектесудің өзі адамның өмірін жақсартады, еріктілік қызметінің ең маңызды себебі осы. Бұл жерде адамдардың бірге болудан, сергек болудан және ең бастысы, өмірдің басқа салаларында соншалықты айқын болмайтын қоғамдағы өз құндылығын сезінуден алатын пайдалары да қарастырылады. Жақсылық жасау – Көптеген адамдар кооперативтің жұмысынан әлдебір пайда көрген және оған жауап ретінде ерікті болып қатысады. Мейірімділік – Кейбіреулер басқалардың игілігі үшін ерікті болады. Борыш сезімі – Бірқатар адамдар қоғамдық өмірге қатысуды азаматтық құқықтарымен байланысты жауапкершілік деп санайды. Мұндай жағдайда олар өздерін еріктілер деп атамайды. Кәсіби тәжірибе – Еріктілік қызметі мансаптық мүмкіндіктерді арттыратын тәжірибе алуға мүмкіндік береді.
Financial – Some co operatives are able to provide members with financial benefits. Quality of life – Serving the community through a co operative because doing service makes one's own life better is perhaps the most significant motivation for volunteering. Included here would be the benefits people get from being with other people, staying active, and above all having a sense of the value of ourselves in society that may not be as clear in other areas of life. Giving back – Many people have in some way benefited from the work of a co operative and volunteer to give back. Altruism – Some volunteer for the benefit of others. A sense of duty – Some see participation in community as a responsibility that comes with citizenship. In this case, they may not describe themselves as volunteers. Career experience – Volunteering offers experiences that can add to career prospects.
Демократиялық мүшелік бақылау
Рочдейл қағидаларының екіншісі кооперативтік қоғамдардың мүшелерінің демократиялық бақылауында болуын талап етеді. Халықаралық Ынтымақтастық Одағының (ICA) Кооперативтік сәйкестік туралы мәлімдемесінде айтылғандай, "Кооперативтер – мүшелері бақылайтын, саясатын белгілеуге және шешім қабылдауға белсенді қатысатын демократиялық ұйымдар. Сайланған өкілдер мүшелер алдында жауапты болады. Біріншілік кооперативтерде мүшелердің дауыс құқығы тең (бір мүше, бір дауыс) және басқа деңгейдегі кооперативтер де демократиялық принциптер бойынша ұйымдастырылады." === Ашық мүшелік. Демократиялық бақылау (бір адам, бір дауыс). Сауда көлеміне пропорционалды табыс тарату. Капиталға шектеулі пайыз төлеу. Саяси және діни бейтараптық. Нақты ақшамен сауда (кредит жоқ). Білім беруді ілгерілету.
Open membership. Democratic control (one person, one vote). Distribution of surplus in proportion to trade. Payment of limited interest on capital. Political and religious neutrality. Cash trading (no credit extended). Promotion of education.
ICA қайта қарауы (1966)
1963 жылы ИКА-ның Борнмут конгресінде қатысушылар Ұлыбритания, Батыс Еуропа, Шығыс Еуропа, АҚШ және Үндістан елдерінен бір-бір өкілден құралған Рочдейл қағидалары бойынша екінші комиссияны тағайындады. Комиссия төрағасы болып Үндістан өкілі Д.Г.Карве тағайындалды. Ашық, ерікті мүшелік. Демократиялық басқару. Капиталға шектеулі үлестің қайтарымы. Қосымша табыс мүшелерге тиесілі. Мүшелерді және халықты кооперативтік принциптермен білім беру. Кооперативтер арасындағы ынтымақтастық.