Кіріспе
Өзін-өзі басқаруға және квази-қоғамдық тұрмысқа баса назар аударатын тұрғын үй құрылысының түрі. Тұрғын үй кооперативі немесе тұрғын үй кооперативі – бір немесе бірнеше тұрғын үй ғимараттарынан тұратын жылжымайтын мүлікке ие заңды тұлға, әдетте кооператив немесе корпорация; бұл тұрғын үй меншігінің бір түрі. Әдетте тұрғын үй кооперативтері акционерлерге тиесілі, бірақ кейбір жағдайларда олар коммерциялық емес ұйымға тиесілі болуы мүмкін. Олар жеке меншік үйлер, кондоминиумдар және жалға беру сияқты басқа тұрғын үйлерден ерекшеленетін үй меншігінің ерекше түрі, көптеген ерекшеліктері бар. Кооператив мүшелікке негізделген, мүшелік кооператив акцияларын сатып алу арқылы беріледі. Заңды тұлғаның әрбір акционеріне бір тұрғын бірлікті пайдалануға құқық беріледі. Тұрғын үй кооперативінің басты артықшылығы – мүшелерінің ресурстарын біріктіру, осы арқылы олардың сатып алу қабілетін арттыру; нәтижесінде, үй меншігімен байланысты барлық қызметтер мен өнімдерге мүшелік төлемдерді төмендету. Тұрғын үй кооперативтерінің кейбір түрлерінің тағы бір маңызды ерекшелігі – мүшелер, сайланған өкілдері арқылы кооперативте кім тұратынын тексеру және іріктеу құқығына ие, бұл үй меншігінің басқа ешбір түріне тән емес. Тұрғын үй кооперативтері екі негізгі меншік санатына бөлінеді: меншік емес (бағасыз немесе үздіксіз) және меншік (бағасыз немесе қабатты). Бағасыз кооперативтерде тұру құқығы кейде тұру шарты арқылы беріледі, ол жалға алу шартына ұқсас. Бағалы кооперативтерде тұру құқығы кейде сатып алу шарты және құқықта тіркелген заңды құжаттар арқылы беріледі. Корпорацияның жарғысы мен ішкі қағидалары, сондай-ақ тұру шарты кооперативтің ережелерін белгілейді. «Кооператив» сөзі акционерлік капиталсыз кооператив моделін сипаттау үшін де қолданылады, онда жарна төлеуші мүшелер жатын бөлмесін иеленуге және кооперативтік ұйымға тиесілі үйдің ортақ ресурстарын пайдалануға құқылы. АҚШ-тағы кейбір колледждер мен университеттердегі студенттік кооперативтер осыған ұқсас.
A housing cooperative, or housing co op, is a legal entity, usually a cooperative or a corporation, which owns real estate, consisting of one or more residential buildings; it is one type of housing tenure. Typically housing cooperatives are owned by shareholders but in some cases they can be owned by a non profit organization. They are a distinctive form of home ownership that have many characteristics that differ from other residential arrangements such as single family home ownership, condominiums and renting. The cooperative is membership based, with membership granted by way of a share purchase in the cooperative. Each shareholder in the legal entity is granted the right to occupy one housing unit. A primary advantage of the housing cooperative is the pooling of the members' resources so that their buying power is leveraged; thus lowering the cost per member in all the services and products associated with home ownership. Another key element in some forms of housing cooperatives is that the members, through their elected representatives, screen and select who may live in the cooperative, unlike any other form of home ownership. Housing cooperatives fall into two general tenure categories: non ownership (referred to as non equity or continuing) and ownership (referred to as equity or strata). In non equity cooperatives, occupancy rights are sometimes granted subject to an occupancy agreement, which is similar to a lease. In equity cooperatives, occupancy rights are sometimes granted by way of the purchase agreements and legal instruments registered on the title. The corporation's articles of incorporation and bylaws as well as occupancy agreement specifies the cooperative's rules. The word cooperative is also used to describe a non share capital co op model in which fee paying members obtain the right to occupy a bedroom and share the communal resources of a house owned by a cooperative organization. Such is the case with student cooperatives in some college and university communities across the United States.
Құқықтық мәртебе
Заңды тұлға ретінде кооператив басқа компаниялармен келісімшарттар жасаса немесе қызмет көрсету үшін жеке тұлғаларды жұмысқа ала алады, мысалы, күтім мердігері немесе ғимарат басқарушысы. Ол сондай-ақ, қызметкерлерді, мысалы, менеджерді немесе қараушыны, нақты күтім жұмыстарын орындау үшін жұмысқа ала алады, мұндай жұмыстарға еріктілер тартыншақтап немесе олардың электрлік күтім сияқты біліктіліктері жетпеуі мүмкін. Акционерлік емес кооперативтерде және шектеулі акционерлік кооперативтерде кооперативтің акционері жылжымайтын мүлікке емес, жылжымайтын мүлікке ие заңды тұлғаның үлесіне ие болады. Кооперативтік меншік, адамдар жеке бірліктерге ие болып, басқа бірліктерге кім көшіп келгеніне аз әсер ететін кондоминиумнан мүлдем өзгеше. Осы себепті, көптеген заңнамалық юрисдикциялар кооперативтердің жұмыс істеу тәсілін және акционерлердің құқықтары мен міндеттерін реттеу үшін компанияларды реттейтін заңдарға ұқсас жеке заңнаманы әзірледі.
Меншік
Әр тұрғын немесе тұрғын үй шаруашылығы кооперативтік бірлестіктің мүшесі болып табылады. Акционерлік емес кооперативтерде мүшелердің тұрғын үй кооперативінің ішінде белгілі бір пәтерді пайдалану құқығы "пайдалану шарты" немесе "жеке меншік жалға алу шарты" арқылы бекітіледі, бұл, әдетте, жалға алу шарты болып табылады. Меншік кооперативтерінде пайдалану құқығы сатып алушыға меншік құқығын беру арқылы беріледі. Тұрғын үй кооперативі барлық мүлік пен тұрғын үй құрылыстарына меншік құқығын иеленгендіктен, оларды күту, жөндеу және ауыстыру шығындарын өтейді. Бұл мүшелерді осындай жұмыстарға байланысты шығындар мен жауапкершіліктен босатады. Осыған орай, тұрғын үй кооперативі жалға беру қатынастарындағы үй иесіне ұқсас. Алайда, кооперативтік өмірдің тағы бір маңызды ерекшелігі – ол коммерциялық емес ұйым болып табылады, сондықтан жұмыс шығындарға сәйкес атқарылады және пайда табу мақсаты көзделмейді. Кейбір жағдайларда кооператив Рочдейл қағидаларын ұстанады, онда әр акционердің бір ғана дауысы болады. Көптеген кооперативтер акционерлік қоғам ретінде тіркеледі, онда иеленушінің дауыс саны оның иелігіндегі акциялар санына байланысты. Дауыс берудің қандай нысаны қолданылса да, директорлар кеңесіне (бар болған жағдайда) кім өкілдік ететінін анықтау үшін акционерлер арасында сайлау өткізу қажет, ол кооперативтің басқару органы болып табылады. Директорлар кеңесі кооперативтің қаржылық қажеттіліктері мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін бизнес шешімдеріне жауапты. Саясат әр кооперативте әртүрлі болуы мүмкін және мүшелерінің тілегіне байланысты, бірақ қағида бойынша, бизнес шешімдерін қабылдау үшін кеңестің көпшілік дауысы қажет.
Менеджмент
Үлкен кооперативтерде кооператив мүшелері, әдетте, акционерлердің арасынан, әдетте жылдық жалпы жиналыста директорлар кеңесін сайлайды. Кіші кооперативтерде барлық мүшелер кеңес құрамына кіреді. Тұрғын үй кооперативінің директорлар кеңесі мүшелермен сайланады, бұл мүлік басқаруда дауыс беру және өкілдік құқығын қамтамасыз етеді. Кеңес ережелерді белгілейді, бұл қауымдастықта туындайтын мәселелерді шешудің икемді жолын ұсынады және мүшелердің үйлерін тыныш иеленуін қамтамасыз етеді.
Нарықтық бағамен және шектеулі меншікті капиталмен кооперативтер
Тұрғын үй кооперативі акцияларына баға белгілеудің екі негізгі түрі бар: нарықтық баға және шектеулі меншік үлесі. Нарықтық баға бойынша акция бағасы ашық нарықта өсуіне мүмкіндік беріледі және акционерлер көшуді қалағанда нарық қандай бағаны ұсынса, сондай бағамен сата алады. Көп жағдайда нарықтық баға қаржылық тұрғыдан пәтер сатып алумен (кондоминиум) ұқсас, бірақ кооператив көбінесе ипотекалық кредит алып отыруы мүмкін, нәтижесінде кооперативке төленетін айлық төлем кондоминиумға қарағанда әлдеқайда жоғары болады. Дегенмен, кооперативтегі ұқсас пәтердің сатып алу бағасы әдетте әлдеқайда төмен болады. Шектеулі меншік үлесімен кооператив акцияларды сату кезінде баға белгілеу қағидаларына ие. Шектеулі меншік үлесінің мақсаты – қолжетімді баспананы сақтау. Шектеулі меншік үлесінің бір түрі – меншік үлесі жоқ модель, ол жалдауға өте ұқсас, өте төмен сатып алу бағасымен (жалға алу үшін берілетін кепілдік төлемімен салыстырылады) және жалдау төлемі орнына айлық төлем жасалады. Сату кезінде тек сол өте төмен сатып алу бағасы ғана қайтарылады.
Тұрғын үй кооперативтері туралы зерттеулер
Канадада жүргізілген зерттеулер тұрғын үй кооперативтерінде тұратындардың қаладағы кез келген тұрғын үй ұйымына қарағанда өмір сүру сапасы мен тұрғын үйге қанағаттанушылығы жоғары екенін көрсетті. АҚШ-тың ауылдық аймақтарындағы егде жастағы тұрғындар арасында жасалған тағы бір зерттеуде, тұрғын үй кооперативтерінде тұратындар өздерін әлдеқайда қауіпсіз, тәуелсіз, өмірмен қанағаттанған, достары көп, жеке өміріне кеңірек мүмкіндік алатын, денсаулығы жақсы және бұйымдары тез жөнделетінін айтты. Австралиялық зерттеушілер кооперативтік тұрғын үйлердің басқа тұрғын үй түрлерімен салыстырғанда, мықты әлеуметтік желілер мен қолдау құруға, сондай-ақ көршілермен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектесетінін анықтады. Бұл тұрғын үйлер тұрғындар үшін 14%-ға арзанға түседі және қарыз мен бос тұрғын үй көрсеткіштері төмен. АҚШ-тағы басқа зерттеулер тұрғын үй кооперативтерінің ғимарат сапасының, қауіпсіздігінің, тұрғындардың қауіпсіздік сезімінің жоғары, қылмыс деңгейінің төмен, тұрғын үйге тұрақты қолжетімділіктің және конвенциялық тұрғын үйге қарағанда шығындарының айтарлықтай төмен екенін көрсетті.
Канада
Канададағы кооперативтер жалға алуға арзан балама болып табылады, бірақ пәтерлерге тізілуге күту тізімі жылдарға созылуы мүмкін.
Франция
2013 жылы Парижде «La Maison des Babayagas» инновациялық тұрғын үй кооперативінің ашылуы бүкіл әлемнің назарын аударды. Ол өзін-өзі қолдау қауымдастығы ретінде құрылды және әсіресе егде жастағы әйелдер үшін қалалық биліктің қаржылық көмегімен салынды. Ұзақ жылдар бойы жоспарланған Монтрейль қалашығында орналасқан бұл ғимарат сырттан қарағанда кез келген басқа тұрғын үй сияқты көрінеді. Егде жастағы әйелдер белсенділік пен ес-сенімділіктерін сақтап, бір-біріне көмектесу арқасында зейнеткерлік үйлерге барудан аулақ қалады. Баба Яга қауымдастығының мақсаты – егде жастағы әйелдер үшін инновациялық тұрғын үй құру және дамыту, ол: (1) иерархиясыз және бақылаусыз, өздігінен басқарылатын; (2) қаржы және күнделікті өмірге қатысты біріккен, ұжымдық; (3) азаматтық жауапкершілігі жоғары, қала мен қоғамға ашық, өзара іс-қимыл арқылы саяси, мәдени және әлеуметтік өмірге қатысып, демократиялық қағидаларға бағынатын; (4) Баба Яга үйінің өмір сүру хартасында көрсетілген құндылықтар мен іс-әрекеттерге сәйкес, өмірдің барлық саласында экологиялық тұрғыдан жауапты болу. Жалпы, қауымдастықтың қызметі жоғарыда аталған мақсатқа бағытталған, атап айтқанда, «Қарттардың білімі университеті» (UNISAVIE: Université du savoir des vieux) деп аталатын халықтық ұйымды дамыту және осыған ұқсас желілерге біріктірілген басқа да тұрғын үйлерді насихаттау қозғалысын бастау. Қоғамдық харта жеке өмірге қатысты талаптарды белгілейді. Әр пәтер дербес. Ай сайынғы жиналыстар ғимараттың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді және әрбір адамның толыққанды қатысуы мен еркін сөз айту мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Жоспарларда туындауы мүмкін жанжалдардың себептерін анықтап, оларды шешуге көмектесетін делдалдың жүйелі түрде араласуы көзделген. Париж кооперативінің табысы Канаданың бірнеше халықтық ұйымдарын егде жастағы адамдарға арналған тұрғын үй жобаларында ұқсас құндылықтарды қабылдауға ынталандырды; оларға автономия және өздігінен басқару, ынтымақ пен өзара көмек, азаматтық қатысу және экологиялық жауапкершілік кіреді.
Германия
Тұрғын үй кооперативтері, немесе неміс тілінде "Wohnungsgenossenschaften" – мүшелеріне қолжетімді бағада тұрғын үй ұсынатын тұрғын үй бірлестігінің бір түрі. Олар өздері үшін тұрғын үй сатып алу немесе салу мақсатында ресурстарын біріктіретін адамдар тобы құрып, басқарады. Германияда тұрғын үй кооперативтері көбінесе коммерциялық емес ұйым ретінде тіркеледі, яғни тұрғын үйді сатудан немесе жалға беруден түскен пайда акционерлерге таратылмай, кооперативтің дамуына қайта инвестицияланады. Бұл тұрғын үй кооперативтеріне коммерциялық ұйымдарға қарағанда тұрғын үйге арзан баға белгілеуге мүмкіндік береді. Тұрғын үй кооперативінің мүшелері кооперативтің тұрғын үй кешеніндегі нақты бір пәтерді пайдалану құқығына ие, сонымен қатар кооперативтің басқаруы мен шешім қабылдау процесіне қатыса алады. Бұл тұрғын үй кешенін күтіп ұстау және пайдалану мәселелері бойынша дауыс беруді, сондай-ақ кооперативтің қызметін бақылау үшін директорлар кеңесін сайлауды қамтиды. Тұрғын үй кооперативтері Германияда, әсіресе қалалық аймақтарда кең таралған және қолжетімді, қоғамдық мүдделерге бағытталған тұрғын үй ұсынудың бір жолы ретінде қарастырылады. XIX ғасырдағы индустрияландыру кезеңінде Германияда көптеген тұрғын үй кооперативтері құрылды. Қазіргі таңда Германияда 2 миллионнан астам пәтер мен 3 миллионнан астам мүшесі бар 2000-нан астам тұрғын үй кооперативі бар. Мемлекеттік тұрғын үй кооперативтері GdW Bundesverband deutscher Wohnungs- und Immobilienunternehmen (Германияның тұрғын үй және жылжымайтын мүлік кәсіпорындарының федералдық бірлестігі) құрамында біріккен.
Мысыр
Мысырдағы тұрғын үй кооперативі жобасының мақсаты – төмен кірісті азаматтарға қызмет ету, оларға екі бөлмелі, залды немесе үш бөлмелі, толыққанды жабдықталған залдан тұратын 75-тен 90 шаршы метрге дейінгі тұрғын жай ұсынылады. Бұл жайлар өзіндік құнмен сатылады және 5 мыңнан 25 мың фунтқа дейінгі тікелей мемлекеттік қолдау көрсетіледі. Бенефициар бұл жайдың құнын 20 жыл ішінде төлей алады. 2022 жылға дейін Тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және қалалық аймақтар министрлігі барлық облыстар мен жаңа қалаларда 538 000 жайды іске қосты.
Үндістан
Үндістанда көптеген "пәтерлер" толыққанды меншікте болады, яғни әрбір пәтердің құқығы жекелеген болып саналады. Ғимаратты күтіп-ұстау және басқа да қажеттіліктерін басқару үшін әдетте басқарушы орган/қоғам/бірлестік болады. Бұл АҚШ-тағы кондоминиум үйлерімен салыстыруға болады. Ғимаратты басқару, оның басқару органы және ғимараттағы пәтерлерді беру тәртібіне қатысты заңдар штаттан штатқа өзгеше. Кейбір ғимараттар "Тұрғын үй кооперативтері" ретінде ұйымдастырылған, онда адам пәтердің өзіне емес, кооперативтің үлесіне ие болады. Бұл құрылым бұрын өте танымал болған, бірақ соңғы кезде сирек кездеседі. Көптеген штаттарда тұрғын үй кооперативтерін басқаратын жеке заңдар бар. Қосымша ақпарат алу үшін.
Тұрғын үй корпорациясы
Тұрғын үй корпорациясы (woningcorporatie) – табысы төмен адамдарға жалға берілетін тұрғын үйлерді салуға және күтіп ұстауға бағытталған коммерциялық емес ұйым. Алғашқы тұрғын үй корпорациялары 19 ғасырдың екінші жартысында шағын кооперативтік бірлестіктер ретінде пайда болды. Әлемдегі алғашқы мұндай бірлестік VAK («жұмысшы табының бірлестігі») 1852 жылы Амстердамда құрылды. Нидерландыдағы 2,4-2,5 миллионға жуық пәтер тұрғын үй корпорациялары арқылы жалға беріледі, яғни барлық тұрғын үйлердің (пәтерлер мен үйлер) 30% астам бөлігін құрайды.
Меншік иелері қауымдастығы
Нидерланд заңына сәйкес, бір ғимаратта жеке меншік пәтерлер болған жағдайда (үй) иелерінің бірлестігі (Vereniging van Eigenaren, VvE) құрылады. Мүшелер өз пәтерлерінің заңды иелері болып табылады, бірақ ғимараттың толық күтілуі үшін бірлестікте ынтымақтасуға міндетті.
Өмір сүруші ынтымақтастық
Тұрғын үй кооперациясы (wooncoöperatie) – тұрғындардың бірлесіп пәтер үйін демократиялық бақылаудағы кооператив арқылы меншіктеп, өз ұйымдарына жалдау төлеуімен құрылатын жүйе. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оларға тыйым салынған және 2015 жылы заңды күшіне енді.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия тұрғын үй жүйесінде "компаниялық үлестік" пәтерлер бар.
Филиппин
Филиппинде пәтер иелерінің кооперативі жаңа пәтерлер сатып алу мақсатымен жиі құрылады. Кооператив құрылғаннан кейін, ол мүлікті сатып алуға қажетті несиенің көп бөлігін алады. Бұл несиелер белгілі бір мерзім ішінде (әдетте 20-30 жыл) төленіп бітіріледі, және одан кейін кооператив таратылып, пәтерлер кондоминиумға айналады.
Солтүстік елдер
Жалға алушы меншік иелерінің бірлестігі (шведше: bostadsrättsförening, норвегше: borettslag, датша: andelsboligforening) – Скандинавия елдерінде (Швеция, Дания және Норвегия) қолданылатын, мүліктік бірлестіктің бір түріне арналған заң термині. Бұл жүйеде мүліктің барлығы кооперативтік бірлестікке тиесілі болады, ал кооперативтік бірлестік өз кезегінде мүшелеріне тиесілі. Әрбір мүше бірлестікте пәтерінің ауданына пропорционалды үлес иеленеді. Мүшелер міндетті түрде пәтер иесі болуы керек, бұл пәтерді білдіреді, және көп жағдайда тұрақты түрде сол мекенжайда тұрады. Елдер арасында, негізінен меншік құқығына қатысты, кейбір заңдық айырмашылықтар бар. Швецияда халықтың 16% тұрғын үй кооперативтеріндегі пәтерлерде тұрады, ал 25% жалға алынған пәтерлерде (жастар мен иммигранттар арасында көбірек кездеседі) және 50% жеке тұрғын үйлерде (балалы отбасылар арасында көбірек кездеседі) тұрады, ал қалғаны студенттер жатақханалары немесе зейнеткерлер үйлері сияқты басқа да нысандарда тұрады. Финляндияда, Скандинавия елдерінен айырмашылығы, қатаң мағынадағы тұрғын үй кооперативтері өте сирек кездеседі; оның орнына, фин халқының жалға алушыға тиесілі тұрғын үй мүліктері әдетте фин заңына тән жүйеде шектеулі серіктестіктер (финше: asunto osakeyhtiö) ретінде ұйымдастырылады. Финляндиядағы жүйе тұрғын үй кооперативтеріне ұқсас, себебі мүлік коммерциялық емес корпорацияға тиесілі және әрбір пәтерді пайдалану құқығы белгілі бір акциялар жинағына ие болумен байланысты.
Ұлыбритания
Тұрғын үй кооперативтері Ұлыбританияда сирек кездеседі, жалпы тұрғын үй қорының шамамен 0,1% құрайды. Көбінесе олар қалалық аймақтарда орналасқан және мүшелері өздері күтім көрсететін қолжетімді ортақ тұрғын үйлерден тұрады. Тұрғын үй кооперативтерінің аздығынан күту тізімі өте ұзын болуы мүмкін. Кейбір аймақтарда өтініш беру процедурасы жергілікті кеңестің тұрғын үйге өтініш беру жүйесімен біріктірілген. Англия мен Шотландиядағы заңнама әртүрлі. Кооперативтік тұрғын үйлер конфедерациясы Ұлыбританиядағы тұрғын үй кооперативтері туралы ақпарат ұсынады және оларды құру бойынша нұсқаулық жариялаған. Shelter веб-сайты тұрғын үй туралы ақпаратты қамтиды, соның ішінде Англия мен Шотландияға қатысты мәліметтер де бар. Catalyst Collective Ұлыбританияда кооперативтерді қалай құруға болатыны туралы ақпарат береді және тұрғын үй кооперативінің құқықтық құрылымын түсіндіреді. Radical Routes тұрғын үй кооперативін құру бойынша нұсқаулық ұсынады.
Студенттік тұрғын үй кооперативтері
Студенттердің өмір сүру құнының жоғарылауы және тұрғын үй сапасының нашарлауы Ұлыбританияда студенттік тұрғын үй кооперативтерін құруға түрткі болды, бұл идея Солтүстік Америкадағы студенттік тұрғын үй кооперативтерінің және Солтүстік Америка ынтымақтастығы студенттерінің жұмысынан шабыттанды. Эдинбург студенттік тұрғын үй кооперативі мен Бирмингем студенттік тұрғын үй кооперативі 2014 жылы, ал Шеффилд студенттік тұрғын үй кооперативі 2015 жылы ашылды. Барлық қолданыстағы студенттік тұрғын үй кооперативтері Ынтымақтастық студенттерінің мүшелері болып табылады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та тұрғын үй кооперативтері әдетте корпорациялар немесе ЖШС ретінде жіктеледі және Висконсин штатының Мэдисон қаласынан Нью-Йорк метрополиясына дейінгі аймақта кең таралған. Сонымен қатар, АҚШ-та федералдық қорғаныс тұрғын үйлерін жалға алушылар немесе соғыстан оралған ардагерлер мен олардың отбасылары сатып алған бірқатар кооперативтік және өзара тұрғын үй жобалары әлі де жұмыс істеп тұр. Бұл жобалар 1940-1942 жылдар аралығында АҚШ үкіметі Федералдық жұмыс агенттігінің Өзара меншік қорғаныс тұрғын үй бөлімі басшылығымен салған сегіз орта тапқа арналған тұрғын үй жобасының жетісін қамтиды. Орта Батыс тұрғын үй кооперативтері қауымдастығы сияқты көптеген аймақтық тұрғын үй кооперативтері қауымдастықтары бар, ол Мичиган штатында орналасқан және Огайо, Мичиган, Индиана, Иллинойс, Висконсин, Миннесота және басқа да аймақтарды қамтитын Орта Батыс аймағына қызмет етеді. Ұлттық тұрғын үй кооперативтері қауымдастығы (NAHC) АҚШ-тағы қауымдастық мүшелері болып табылатын барлық кооперативтерді білдіреді. Бұл ұйым – тұрғын үй кооперативтерінің, өзара тұрғын үй бірлестіктерінің, басқа да тұрғындарға тиесілі немесе басқарылатын тұрғын үйлердің, кәсіби мамандардың, ұйымдардың және кооперативтік тұрғын үй қауымдастықтарының мүдделерін ілгерілетуге мүдделі жеке тұлғалардың коммерциялық емес ұлттық федерациясы. NAHC – бұл жалғыз ұлттық кооперативтік тұрғын үй ұйымы, және қолданыстағы және жаңа кооперативтік тұрғын үй қауымдастықтарын үй иелігінің ең жақсы және ең экономикалық формасы ретінде қолдау және білім беруді мақсат етеді.
Нью-Йорк астаналық аймағы
Кооперативтер Нью-Йорк метрополиясында ұзақ тарихқа ие – 1882 жылдың қарашасында «Харпер» журналында бірнеше кооперативтік пәтерлердің бар екендігі және олардың көбейту жоспарлары сипатталған. Оларды Нью-Йорк қаласының өзінде, қаланың солтүстігінде орналасқан Вестчестер округінде, сондай-ақ Манхэттенге жақын Нью-Джерсидің солтүстік қалаларында – Форт-Ли, Эджвотер, Рамси, Пасаик және Уихокенде кездестіруге болады. 1916 жылы Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Сансет Парк маңында фин-американдық иммигранттар қауымдастығы салған «Alku» және «Alku Toinen» пәтерлері Нью-Йорктегі алғашқы коммерциялық емес тұрғын үй кооперативтері болды. Нью-Йорк аймағындағы тұрғын үй қорының көп бөлігі көппәтерлі және көп отбасылық үйлерден тұрады, бұл көрсеткіштің көптеген басқа АҚШ қалаларынан жоғары болуына себебі, Нью-Йорктегі көппәтерлі үйлердің 75% астамы кооперативтер болып табылады. Нью-Йорк аймағында кооперативтердің кондоминиумдарға қарағанда көбірек кездесуіне байланысты мынадай себептер ұсынылады:
Абрахам Казанның ықпалымен кооперативтер 1920 жылдарға дейін пайда болған, ал кондоминиумдық меншік нысанының заңдық негізі 1964 жылға дейін Нью-Йорк штатында болған жоқ. Кондоминиум туралы заңның қабылдануы кондоминиум үйлердің құрылысын жандандырды. Кооперативтік форманың артықшылығы – ғимараттың ипотекасын кооперативтік корпорация өз үстіне ала алады, бұл әрбір кооператив иесіне қаржы табуды жеңілдетеді. Кондоминиумдық меншік жағдайында қаржыландыруды тек жеке кондоминиум иелері ғана жүзеге асырады. Әсіресе пайыздық ставкалар жоғары болған кезде, конверсияны ұйымдастырушы кооперативтік келісім арқылы пәтер сатып алушыларды оңай таба алады, себебі сатып алушылар өздері үшін қаржы табуға аз күш жұмсауы керек; кооперативтік ғимараттағы бірліктің көрінетін сатып алу бағасы негізгі ипотекасы бар кондоминиумнан төмен болады. Кооперативтік пәтер сатып алушылар ғимараттың ипотекасының өз үлесін дұрыс бағаламауы мүмкін. 1974 жылы құрылған және кейіннен саясатқа ықпал еткен «Қалалық үйге көмек көрсету жөніндегі кеңес» (Urban Homesteading Assistance Board) тұрғын үйді қорғау тобы, 1600-нан астам ипотекалық қарызы бар, қалалық жалдамалық үйлерді шектеулі үлесі бар, тұрғындар басқаратын кооперативтерге айналдыруға мүмкіндік берді. Кооперативтік ғимараттың басқармасы акционерлерге шектеулер қоюға және болашақ сатып алушыларды түсіндірместен қабылдамауға өз еркімен құқылы, егер басқарма федералды және штаттық тұрғын үй және азаматтық құқықтар заңдарын бұзбаса. Осы кезеңде кейбір үй иелері сақтандыру төлемдерін алу үшін өрт сөндіруге бармады, ал жылжымайтын мүлік салығын төлемеу кеңінен таралды – 1970 жылдардың ортасында көппәтерлі тұрғын үйлердің 20% астамы төленбеген болып тіркелді. 1977 жылы қала «Жергілікті заң №45» қабылдады, ол қалаға салық төлемегеніне үш емес, бір жыл өткен соң ғана сот ісін бастауға мүмкіндік берді, нәтижесінде Нью-Йорк қаласы мыңдаған ғимараттарды, олардың көпшілігі иеленуде болғандарын, сот арқылы иелігіне алды. 1974 жылы құрылған «Қалалық үйлерді игеруге көмек көрсету кеңесі» (UHAB) осы ғимараттардың тұрғындарына оларды басқаруға, жаңартуға және сатып алуға, сондай-ақ шектеулі үлесі бар тұрғын үй кооперативтерін құруға көмектесе бастады.
Студенттік тұрғын үй кооперативтері
Студенттік кооперативтер нақты білім беру мекемелерінің студенттеріне тұру және тамақтану қызметтерін ұсынады. Атақты мысалдарға Беркли студенттік кооперативі, Санта-Барбара тұрғын үй кооперативі және Оберлин студенттік кооператив қауымдастығы жатады.