Кіріспе
XIX ғасырдағы шотланд астрономы Джеймс Данлоп FRSE (31 қазан 1793 - 22 қыркүйек 1848) – Австралиядағы еңбектерімен танымал шотланд астрономы. Ол 1820 және 1830 жылдары Сиднейдің батысындағы Параматта (қазіргі Параматта), Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Сэр Томас Брисбеннің жеке обсерваториясында астрономның көмекшісі болып жұмыс істеді. Дунлоп көбінесе визуалды бақылаушы болып, Брисбен үшін жұлдыздық астрометриялық жұмыстар атқарды, ал осы жұмыс аяқталғаннан кейін көптеген жаңа телескоптық оңтүстік жұлдыз жұптарын және терең ғарыш нысандарын жеке өзі ашып, тізімдеді. Кейін ол Параматта обсерваториясының басшысы болды, ол ақыры Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметіне сатылды.
James Dunlop FRSE (31 October 1793 – 22 September 1848) was a Scottish astronomer, noted for his work in Australia. He was employed by Sir Thomas Brisbane to work as astronomer's assistant at his private observatory, once located at Paramatta (now named Parramatta), New South Wales, about west of Sydney during the 1820s and 1830s. Dunlop was mostly a visual observer, doing stellar astrometry work for Brisbane, and after its completion, then independently discovered and catalogued many new telescopic southern double stars and deep sky objects. He later became the Superintendent of Paramatta Observatory when it was finally sold to the New South Wales Government.
Ерте өмір
Джеймс Данлоп Шотландияның Айршир округіндегі Далри қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Джон Данлоп тоқымашы еді, анасы Джанет Бойл есімді әйел болған. Данлоп Далридегі бастауыш мектепте білім алды және 14 жасында Бейттегі жіп фабрикасында жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Бейтте Гардинер деген кісі басқаратын кешкі мектепке де қатысты. Ол ерте жасынан астрономияға қызығушылық танытып, 1810 жылы телескоптар жасауға кірісті. 1820 жылы сэр Томас Брисбенмен, астрономияға бейім адаммен танысты. Сол жылы Брисбен Жаңа Оңтүстік Уэльс жаңа губернаторы болып тағайындалды, ол жаңа колонияда астрономиялық обсерватория құруды шешті. Ұлыбританиядан аттанбас бұрын, Данлоп оның екінші ғылыми көмекшісі болып тағайындалды, және екеуі де 1821 жылы Сиднейге сапар жасады.
Австралиядағы мансап
Келгеннен кейін көп ұзамай Брисбен өзінің обсерваториясын Параматтада (түпнұсқадағы жазуынша) салуды бастады, қазір ол Параматта деп аталады, ал жаңа, дәл оңтүстік жұлдыздар каталогы үшін астрометриялық байқауларды жүргізу үшін Дунлоп жұмысқа алынды. Неміс туған Карл Людвиг Кристиан Рюмкер (немесе кейде Чарльз Карл Людвиг Рюмкер) (28 мамыр 1788 – 21 желтоқсан 1862) немесе жай ғана Карл Рюмкер де жұмысқа алынды, ол Брисбеннің бірінші астрономиялық көмекшісі ретінде тағайындалған еді. Рюмкер 1823 жылы өзіне жасалған қарым-қатынасқа наразылық білдіріп, обсерваторияны тастап кетті, соның салдарынан астрометриялық өлшемдерді және астрономиялық құралдардың күтімін Дунлопқа тапсыруға тура келді. Дунлоп кәсіби астроном болмағандықтан, астрометриялық есептеулерді жүргізу үшін қажетті математикалық білімі жетіспеді. Бірақ ол қабілетті Рюмкер мен өз жұмыс берушісінен қажетті байқау дағдыларын тез үйренді. 1823 жылдың маусымынан 1826 жылдың ақпанына дейін Дунлоп 40 000 байқау жасап, 7385 жұлдызды каталогқа енгізді, оның ішінде 166 қос жұлдыз және ол каталогтаған жарқын жұлдыздардың жанындағы бірнеше терең ғарыш нысандарына сілтемелер болды. 1826 жылдың наурыз айының басында ол Параматта обсерваториясын тастап, Параматтадағы Хантер көшесіндегі өз үйінде жұмысын жалғастырды. Сол жерде ол келесі 18 ай бойы қос жұлдыздар мен терең ғарыш нысандарын бақылауды ұйымдастырды, сондай-ақ оңтүстік аспанды зерттеу үшін телескоптар мен басқа да құралдар жасады. Сэр Томас Брисбен 1825 жылдың желтоқсанында Сиднейден соңғы рет кетпес бұрын, обсерватория жұмысын жалғастыру үшін барлық құралдарын үкіметке сатуға келісті. Ол Дунлопқа үйінде пайдаланған бірнеше құралдарды сыйлады, әсіресе Рюмкер мен кейіннен Дунлоптың жеке жобалары үшін маңызды болған, экваторлық тұғырлы шағын рефракторлық телескопты. 1826 жылдың мамырында Рюмкер обсерваторияға оралды, ал жеті айдан кейін ол Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің бірінші астрономы болып тағайындалды, бірақ бұл ресми түрде бірнеше жылдан кейін ғана болды, бұл Рюмкердің наразылығын тудырды, себебі Ұлыбританиядағы жұмыс берушілерінің кешігуіне байланысты.
Шотландияға оралу
1827 жылы ақпанда Дунлоп Сиднейден Шотландияға кетіп, Сэр Томас Брисбеннің обсерваториясында төрт жыл жұмыс істеді. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльсте бақылаушы ретінде өте жақсы жұмыс атқарды және 1822 жылғы маусымда Парраматтада Рюмкермен бірлесіп Энке кометасын қайта табуға қатысты. Кейіннен ол 1829 жылғы 26 қазанда Ұлыбританияда бұл кометаны қайта ашқан алғашқы адам болды. 1828 жылғы 8 ақпанда Лондон Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. Сэр Джон Гершель марапаттау кезінде Дунлоптың Жаңа Оңтүстік Уэльсте жасаған жұмысының құндылығын жоғары бағалады. Ол келгеннен кейін оңтүстік жұлдыздар жұбын және терең ғарыш объектілерін бақылауларын жариялау үшін өңдеді, бұл процеске шамамен бір ай кеткені саналады, және олар 1828 жылдың бірінші жартысында жарияланды. Бұл екі толыққанды астрономиялық мақалалар оның әріптестерінен көп мақтаулар алды, бұл мақтаулар Оңтүстік Африкада Джон Гершель мен Томас Маклиар оның бақылауларын зерттегенге дейін, 1834 жылға дейін сақталды. Тек содан кейін оның бақылауларындағы түрлі қателер анықталды, ал бұрынғы танымалдылықтың шыңынан кейін, әсіресе британдық астрономиялық қауымдастықта қатал сынға ұшырап, жеке бас тартуларға беленді.
Австралияға оралу
1831 жылғы сәуірде Дунлоп Парраматтадағы үкіметтік обсерваторияның бастығы болып тағайындалды. Ол негізінен Колонияны және обсерватория орнын жақсы білгендіктен таңдалды, бірақ оның таңдалуының басты себебі – мұндай астрономиялық лауазым ресми түрде жарияланғанымен, ешкім астрономиялық қызметке үміткер болмады. Ол бұл жерде Рюмкердің орнын басып, жылына 300 фунт стерлинг көлемінде жақсы жалақы алды. 1831 жылғы 6 қарашада Сиднейге келген ол обсерваторияны өте қиын жағдайда тапты: ғимаратқа жаңбыр кірген, төбедегі гипс түсіп, көптеген маңызды құжаттар жойылған. Дунлоп ғимаратты жөндеуге қол жеткізіп, жұмысын жандандырып бастады, бірақ шамамен 1835 жылдан денсаулығы нашарлай бастады; оған көмекші болған жоқ, ал ғимаратқа ақ құмырсқалар шабуыл жасап, біртіндеп тозығына ұшырады. 1847 жылдың тамызында ол лауазымынан кетіп, Брокен-Бейдің бір саласы – Брисбен-Уотерс қаласындағы шаруашылығына көшіп кетті. 1848 жылғы 22 қыркүйекте қайтыс болды. 1816 жылы Дунлоп өзінің туысы Жан Сервиске үйленді, ол одан кейін тірі қалды. Дунлоп 1833 жылы Дания королі, ал 1835 жылы Франция Корольдік институты оның еңбегі үшін марапаттады. 1832 жылы Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, оны Сэр Томас Макдугалл Брисбен ұсынды. Дунлоп 1823 және 1839 жылдар аралығындағы бақылаулары туралы ғылыми мақалаларын Корольдік астрономиялық қоғамның ай сайынғы хабарламаларында, Эдинбург ғылым журналында және Корольдік қоғамның еңбектерінде жариялады.
Австралиядағы байқаулар мен ашылулар
Дунлоп Оңтүстік жарты шар аспанында бірнеше маңызды жаңалықтар ашты және 1828 жылы «Жаңа Оңтүстік Уэльсте байқалған Оңтүстік жарты шардағы тұмандықтар мен жұлдыздар шоғырының каталогы» жариялады, онда 629 нысан тіркелген. Ол ашқан нысандардың шамамен жартысы нақты болып шықты, ал көпшілігі, ықтимал, оның өзі жасаған қолмен жасалған шағылыстыратын телескопынан пайда болған ұсақ тұманды нысандар еді. Ол көптеген жаңа ашық жұлдыз шоқтарын, шар тәрізді шоқтарды, жарқын тұмандықтар мен планеталық тұмандықтарды тапты, олардың көпшілігі бұрын визуалды бақылаушыларға белгісіз болған. Оның ең әйгілі ашылуы – радио галактикасы NGC 5128 немесе Кентавр A, Кентавр шоқжұлдызындағы жақсы танымал жұлдыздық галактика. Дунлоптың басқа да маңызды бақылау жұмыстары 30° оңтүстік ендіктен төмен орналасқан 256 оңтүстік қос жұлдызды немесе «жұптарды» зерттеу болды. Бұл мәліметтер 1829 жылы жарық көрген «Оңтүстік жарты шардағы қос жұлдыздардың шамамен орналасқан жерлері» атты еңбекте, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Параматтада байқалған нысандарды қамтиды. Бұл жұптардың көпшілігі жаңадан табылған, бірақ олардың ең солтүстігіндегілері басқа бақылаушылар жасаған бұрынғы ашылулар еді. Бұл қос жұлдызды бақылаулардың барлығы шамамен 1827 жылдың желтоқсан айынан 1828 жылдың желтоқсанына дейін, оның үйде жасаған 9 футтық 23 см (9 дюймдік) спекулумдық Ньютондық рефлекторы арқылы немесе таңдалған қос жұлдыздардың арақашықтығы мен орналасу бұрыштарын өлшеу арқылы кішкентай экваториялық орнатылған сыну телескопы арқылы жүргізілді. Бұл жұптардың көпшілігі астрономдарға қызығушылық тудырмады, ал таңдалған қос жұлдыздардың көпшілігі екі жұлдыз ретінде орбиталық қозғалысын көрсетуге тым алыс болды. Бұл бақылаулар атмосфералық жағдай терең аспан нысандарын бақылауға қолайсыз болған кезде жасалған сияқты, тұрақсыз астрономиялық көру кезінде немесе аспанды жарқын ай жарық еткенде орындалды. Джон Гершель 1834 және 1835 жылдары Оңтүстік Африкаға келгеннен кейін Джеймс Данлоптың барлық қос жұлдыздарын қайта бақылады, бірақ оларды анықтау немесе жұлдыздардың өлшенген орналасуындағы маңызды айырмашылықтарды табу қиын болды. Ол ең алдымен Крукс шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз Альфа Круцис / Акрукстан бастады, ол Оңтүстік Крест деп те аталады, содан кейін басқаларын жүйелі түрде іздеді. Гершель сондай-ақ барлық Дунлоп қос жұлдыздарын грек әрпі «Δ»-мен белгілеуді алғаш рет енгізді, бұл көптеген әуесқойлық бақылаулар сілтемелерінде сақталды. Сондықтан, оңтүстік екі еселі жарық, мысалы, p Эридани Δ5 деп белгіленеді, Гамма Круцис / Гакрукс Δ124 және т.б. Қазіргі қос жұлдызды бақылаушылар бұл белгілеуден бас тартып, «DUN» аббревиатурасын қалайды, ол алғаш рет Вашингтондағы АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясы қолданатын Вашингтонның қос жұлдыз каталогында (WDS) қабылданды. Демек, p Эридани - DUN 5, Гамма Круцис / Гакрукс - DUN 124 және т.б.
Өлім
Дунлоп 1848 жылдың 22 қыркүйегінде Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Госфорд қаласының жанындағы Бура-Бурада қайтыс болды. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Кинкамбердегі Санкт-Полс англикан шіркеуінің жер аумағына жерленген.
Жарияланымдар
Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Параматтада байқалған, оңтүстік жарты шардағы тұмандықтар мен жұлдыздар шоғырының каталогы. Корольдік қоғамның философиялық еңбектері, том 118, 113–151 беттер, 1828 жыл. Бұл каталогта сипаттамаларымен бірге 629 оңтүстік терең аспан нысаны бар. Ол сонымен қатар "Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Параматтада байқалған Оңтүстік жарты шардағы екі жұлдыздың шамамен орналасқан жерлері" еңбегінде 256 оңтүстік екі жұлдызды анықтап, каталогқа енгізді, ол Корольдік астрономиялық қоғамның естеліктерінде (Mem. Ast. Soc. London, том 3, 257, 1829 жыл) жарияланды. Джеймс Данлоп 1829 және 1839 жылдар аралығында бес астрономиялық мақала жариялады, олардың ең маңыздысы кометаларға қатысты болды: "30 байқау бойынша Энке кометасының орны. Корольдік астрономиялық қоғамның айлық хабарламалары (MNRAS), том 1, 120 (1829) және "Параматтадағы кішкентай кометаның байқалуы. Корольдік астрономиялық қоғамның айлық хабарламалары (MNRAS), том 1, 130 (1829) жыл".