Кіріспе

Эукариотикалық жасушаларда кездесетін мРНК және РНК-мен байланысатын белоктардың биомолекулалық конденсаттары. Жасушалық биологияда P денелері немесе өңдеу денелері – эукариотикалық жасушаның цитоплазмасында фазалық бөліну арқылы қалыптасқан, мРНК айналымын қамтамасыз ететін көптеген ферменттерден тұратын ерекше ошақтар. P денелері – жоғары сақталған құрылымдар және омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың, өсімдіктердің және ашытқының соматикалық жасушаларында байқалған. Бүгінгі күнге дейін P денелерінің жалпы мРНК ыдырауында, мағынасыздық арқылы ыдырауда, аденолат-уридилатқа бай элементтер арқылы ыдырауда және микроРНК (миРНК) шақырылған мРНК үнсіздігінде маңызды рөл атқаратыны көрсетілді. P денелеріне кіретін барлық мРНК деградацияланбайды, себебі кейбір мРНК P денелерінен шығып, қайтадан трансляцияны бастай алады. Тазартылған өңдеу денелерінен мРНК-ны тазарту және секвенирлеу нәтижесінде, бұл мРНК-лардың аударма басталудан бұрын аудармалық тұрғыдан көбінесе тежелгендігі және 5' мРНК ыдырауынан қорғалғандығы анықталды. Кейінгі зерттеулер бұл тұжырымды күмәндандырып, P денелерінің аудармаға қажет болғанға дейін мРНК-ны сақтайтынын ұсынады. Нейрондарда P денелері моторлық ақуыздар арқылы қозғалады. Бұл дендриттердегі жергілікті трансляциямен байланысты болуы мүмкін.

Тарих

P денелері алғаш рет 1997 жылы Bashkirov және авторлар тобы ғылыми әдебиетте сипатталды, онда олар «кішкентай гранулалар, дискретті, айқын ошақтар» деп сипатталған, бұл егешкінің экзорибонуклеазасы mXrn1p-нің цитоплазмалық орны екенін көрсетеді. Алайда, осы цитоплазмалық ошақтардың мәні мен маңыздылығы туралы алғашқы мәліметтер 2002 жылы жарияланды, осы кезде ғалымдар мРНК ыдырауына қатысты бірнеше белоктар ошақтарда жиналатынын көрсетті. P денелері жасушадағы мРНК ыдырауының орындары екенін көрсететін эксперименталдық дәлелдер алынғаннан кейін олардың маңыздылығы анықталды. Дәлелдер GW182 және Ago2 белоктарының, миРНК гендерін үндетуге қатысты екендігін көрсетті, олар тек көпвезикулалы денелерде немесе GW денелерінде ғана кездеседі және P денелеріне орналаспайды. Сондай-ақ, P денелері стресс гранулаларымен бірдей емес және олардың құрамында көбінесе басқа-басқа белоктар болады.

МикроРНК-мен байланысы

микроРНК арқылы репрессия екі жолмен жүзеге асады: трансляциялық репрессия арқылы немесе мРНК ыдырауын стимуляциялау арқылы. miRNA, оларға байланысқан мРНК-ға RISC кешенін қосады. P денелерімен байланыс, егер көпшілігі болмаса, miRNA гендерін үндеу үшін қажетті ақуыздардың көпшілігі P денелеріне локалданады, бұл туралы Кулькарни және авторлар (2010) шолуда айтқан. Бұл ақуыздарға GW182 скелет ақуызы, Argonaute (Ago), декаппинг ферменттері және РНК геликазалары кіреді, бірақ олармен шектелмейді. Қазіргі деректер P денелерін miRNA функциясының эшафолдинг орталықтары ретінде көрсетеді, әсіресе GW182 жою P денелерінің қалыптасуын бұзады деген деректерге байланысты. Дегенмен, P денелері мен олардың miRNA белсенділігімен байланысы туралы көптеген жауапсыз сұрақтар қалды. Атап айтқанда, P денесінің әрекет ету механизміне контекстке тәуелді ерекшелік (стресс жағдайына қарсы қалыпты жағдай) бар-жоғы белгісіз. P денелері кейде мРНК ыдырауының орны болып табылатыны және кейде мРНК P денелерінен шығып, қайтадан трансляцияны бастай алатыны туралы деректерге сүйене отырып, осы ауысуды не басқарады деген сұрақ туындайды. Тағы бір түсініксіз мәселе – P денелеріне локалданатын ақуыздар miRNA гендерін үндеу процесінде белсенді жұмыс істей ме, әлде олар тек күшін жинап тұр ма.