Кіріспе

Лазерлік салқындату техникасы

Допплер салқындатуы – затты салқындату үшін атомдардың қозғалысын тоқтатып, баяулатуға қолданылатын механизм. Бұл термин кейде лазерлік салқындатумен мағынасы бірдей қолданылады, алайда лазерлік салқындату басқа да техникаларды қамтиды.

Тарих

Допплерлік салқындатуды 1975 жылы бірдей екі топ ұсынды, біріншісі Дэвид Ж. Уайнланд пен Ханс Георг Демельт, ал екіншісі Теодор В. Ханш пен Артур Леонард Шаулоу. Оны алғаш рет 1978 жылы Уайнланд, Друллингер және Уоллз көрсетті, содан кейін көп ұзамай Нойхаузер, Хогенштатт, Тошек және Демельт те көрсетті. Допплерлік салқындатудың қарапайым түрі «оптикалық мелас» деп аталады, себебі диссипативтік оптикалық күш меласса арқылы қозғалатын дененің тұтқыр сүйреуіне ұқсайды. Стивен Чу, Клод Коэн-Таннуджи және Уильям Д. Филлипс 1997 жылы лазерлік салқындату және атомды тұтқындау саласындағы еңбектері үшін физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.

Қысқаша түсіндірме

Допплер салқындатуы – атомдағы электрондық өтуден сәл төмен жиіліктегі жарықты қолдануды қамтиды. Жарық "қызыл" (яғни, төмен жиілікте) қалыпқа келгендіктен, Допплер эффектісінің нәтижесінде атомдар жарық көзіне қарай қозғалғанда көбірек фотондарды сіңіреді. Ең қарапайым жағдайды қарастырайық – х осіндегі 1D қозғалыс. Фотон +x бағытында, ал атом -x бағытында қозғалсын. Әрбір сіңіру кезінде атом фотонның импульсына тең импульсты жоғалтады. Қозған күйге өткен атом, +x немесе −x бағытында спонтанды түрде, бірақ кездейсоқ фотондарды шығарады. Импульс атомға қайтарылады. Егер фотон +x бағытында шығарылса, ешқандай өзгеріс болмайды; бірақ егер фотон −x бағытында шығарылса, атом −x немесе +x бағытында бұрынғыдан баяу қозғалады. Сіңіру және шығару процесінің жалпы нәтижесі – атомның жылдамдығының төмендеуі, егер оның бастапқы жылдамдығы бір фотонды шашыратудан туындаған кері импульстан жоғары болса. Егер сіңіру мен шығару процестері көп рет қайталанса, орташа жылдамдық, демек атомның кинетикалық энергиясы азаяды. Атомдар жиынтығының температурасы – кездейсоқ ішкі кинетикалық энергияның өлшемі болғандықтан, бұл атомдарды салқындатумен тең. Допплер салқындату лимиті – Допплер салқындату арқылы қол жеткізілетін ең төменгі температура.

Толық түсіндірме

Белгілі бір атомға жақын орналасқан фотондардың басым көпшілігі осы атомға ешқандай әсер етпейді. Атом фотонның көптеген жиіліктеріне (түстеріне) толығымен өткізгіш. Тек бірнеше фотон ғана атоммен жиіліктердің өте тар диапазонында (ақ жарық сияқты қоспа емес, бір түс) резонансқа түседі. Осындай фотон атомға жақындағанда, атом әдетте осы фотонды (сорғылау спектрін) қысқа мерзімге сіңіріп алады, содан кейін кездейсоқ, болжауға келмейтін бағытта сол фотонмен бірдей фотонды (шығарылу спектрін) шығарады. (Атомдар мен фотондар арасындағы басқа да өзара әрекеттесулер бар, бірақ олар осы мақала үшін маңызды емес.) Лазерлердің материяның жылу энергиясын арттыратыны туралы жиі айтылатын пікір жеке атомдарды қарастырғанда дұрыс емес. Егер берілген атом дерлік қозғалмайтын болса («суық» атом), және оған бағытталған лазердің жиілігін басқару мүмкіндігі болса, көптеген жиіліктер атомға әсер етпейді – ол осы жиіліктерде көрінбейді. Атомға әсер ететін электромагниттік жиіліктегі тек бірнеше нүктелер ғана бар. Осы жиіліктерде атом лазерден фотонды сіңіріп алып, қозу электрондық күйіне өтеді және фотонның импульсін қабылдайды. Атом енді фотонның импульсін иеленгендіктен, фотон қозғалған бағытта қозғала бастауы керек. Біраз уақыттан кейін атом өздігінен фотонды кездейсоқ бағытта шығарады, төменгі электрондық күйге оралады. Егер фотон бастапқы фотонның бағытында шығарылса, атом импульсін фотонға береді және қайтадан қозғалмай қалады. Егер фотон кері бағытта шығарылса, атом сол кері бағытта импульс беруі керек, яғни атом бастапқы фотонның бағытында (импульсті сақтау үшін) екі есе жылдамдықпен одан да көп импульс алады. Бірақ көбінесе фотон басқа бағытта жылдамдықпен кетеді, атомды жаққа қарай итеріп жібереді. Жиілікті өзгертудің тағы бір жолы – лазердің орналасуын өзгерту, мысалы, осы атомның «резонанстық» жиіліктерінің бірінен сәл төмен жиіліктегі монохроматикалық (бір түсті) лазерді пайдалану (бұл жиілікте лазер атомның күйіне тікелей әсер етпейді). Егер лазер бақыланатын атомдарға қарай жылжытатын етіп орналастырылса, Допплер эффектісі оның жиілігін арттырады. Бір нақты жылдамдықта жиілік осы атомдардың фотонды сіңіре бастауы үшін дәл дұрыс болады. Лазерлік салқындату құрылымында да осыған ұқсас нәрсе болады, бірақ мұндай құрылғылар әр түрлі бағытта әр түрлі жылдамдықпен қозғалатын жылы атомдар бұлтымен басталады. Лазер жиілігі резонанстық жиіліктен әлдеқайда төмен болса, кез келген лазердің фотондары атомдардың көп бөлігі арқылы өтеді. Алайда, атомдар белгілі бір лазерге қарай жылдам қозғалса, олар осы лазердің фотондарын ұстап алады, олар қайтадан өткізгіш болғанша атомдарды баяулатады. (Лазерден жылдам алыстаған атомдар осы лазердің фотондары үшін өткізгіш, бірақ олар лазерге қарама-қарсы лазерге қарай жылдам қозғалады). Сіңіруді тудыру үшін белгілі бір жылдамдықты пайдалану Моссбауэр спектроскопиясында да көрінеді. Атомдық жылдамдықтар графигінде (оңға жылдам қозғалатын атомдар оң жаққа жақын орналасқан тұрақ нүктелерге сәйкес келеді, солға жылдам қозғалатын атомдар сол жаққа жақын орналасқан тұрақ нүктелерге сәйкес келеді) сол жақ шетінде осы атомдар сол лазерден фотонды сіңіре бастаған жылдамдыққа сәйкес келетін тар жолақ бар. Осы жолақтағы атомдар ғана сол лазермен әрекеттеседі. Сол лазерден фотон осы атомдардың біріне соқтығысқанда, ол кенеттен фотонның импульсіне сәйкес келетін мөлшерде баяулайды (нүкте оңға қарай белгілі бір «кванттық» қашықтыққа қайтадан тартылады). Егер атом фотонды тікелей оңға шығарса, нүкте сол қашықтыққа солға тартылады, оны кері әрекеттесудің тар жолағына қайтарады. Бірақ көбінесе атом фотонды кездейсоқ басқа бағытта шығарады, ал нүкте кванттық қашықтықты кері бағытта қайта тартады. Мұндай құрылым көптеген лазерлермен жасалады, олар нүктелер бұлтын толық қоршап тұратын көптеген шекаралық сызықтарға сәйкес келеді. Лазер жиілігі артқан сайын шекара тартылады, графтағы барлық нүктелерді нөлдік жылдамдыққа қарай итеріп, «суық» деп аталатын жағдайға жеткізеді.

Ең төменгі температура

Допплер температурасы – Допплер салқындату арқылы қол жеткізілетін ең төменгі температура. Атом сәуле көзіне қарсы бағытта фотонды сіңірген кезде, импульстің сақталуына сәйкес оның жылдамдығы төмендейді. Қозған атом сіңірген фотонды спонтанды түрде шығарғанда, атом кездейсоқ бағытта импульс соққысын алады. Спонтанды эмиссиялар изотропты болып табылады, сондықтан осы импульс соққылары орташа жылдамдық бойынша нөлге теңеседі. Дегенмен, орташа жылдамдықтың квадраты , кездейсоқ процесте нөлдік емес, демек атомға жылу беріледі. Тепе-теңдік күйінде жылу беру және салқындату жылдамдықтары теңеседі, бұл атомды салқындатудың шегін анықтайды. Допплер салқындату үшін қолданылатын өтулер кең табиғи сызық еніне ие (радианымен секундына өлшенеді), бұл салқындағаннан кейін атомдардың температурасының ең төменгі шегін анықтайды:

мұнда – Больцман тұрақтысы, ал – қысқартылған Планк тұрақтысы. Бұл көбінесе фотонның спонтанды эмиссиясынан алынған импульсқа байланысты температурадан әлдеқайда жоғары. Допплер шегі метатұрақты гелий газында расталды.

Субдоплерлік салқындату

Допплер шегінен әлдеқайда төмен температуралар әртүрлі лазерлік салқындату әдістері арқылы қол жеткізілді, оның ішінде Сизиф салқындату, булану арқылы салқындату және шешілген бүйірлік жолақты салқындату. Допплер салқындату теориясы атомның қарапайым екі деңгейлі құрылымы бар екенін болжайды, бірақ лазерлік салқындатуға қолданылатын көптеген атом түрлері күрделі гиперфине құрылымына ие. Көптеген негізгі күйлерге байланысты Сизиф салқындату сияқты механизмдер Допплер шегінен төмен температураға алып келеді.

Ең жоғары концентрация

Фотонның газға жылу түрінде сіңуіне жол бермеу үшін концентрация минималды болуы керек. Бұл сіңіру екі атом бір-бірімен соқтығысқанда, олардың біреуінің электроны қозған кезде болады. Содан кейін, қозған электрон негізгі күйіне түсіп, артық энергиясын соқтығысқан атомдардың қосымша кинетикалық энергиясы ретінде бөліп шығаруы мүмкін – бұл атомдарды қыздырады. Бұл салқындату процесіне қарсы келеді және демек, осы әдіспен салқындатылатын газдың максималды концентрациясын шектейді.

Атомдық құрылымы

Тек кейбір атомдар мен иондар ғана лазерлік салқындатуға жарамды оптикалық өтулерге ие, себебі 300 нм-ден әлдеқайда қысқа толқын ұзындығында қажетті лазерлік қуатты жасау өте қиын. Сонымен қатар, атомның гиперфина құрылымы неғұрлым күрделі болса, оның жоғарғы күйден фотонды шығарып, бастапқы күйіне оралмай, қараңғы күйге түсіп, салқындату процесінен шығып қалу мүмкіндігі де соғұрлым артады. Осы атомдарды оптикалық түрде қайтадан қоздыру үшін басқа лазерлерді пайдалануға болады және қайтадан талпынуға болады, бірақ гиперфина құрылымы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым көп (тар жолақты, жиілігі бекітілген) лазерлер қажет болады. Жиілігі бекітілген лазерлердің күрделі және қымбат болуына байланысты, бір репомпалау лазерінен артық қажет болатын атомдарды сирек салқындатады; мысалы, кең таралған рубидий магниттік-оптикалық тұзағына бір репомпалау лазері қажет. Бұл сонымен қатар молекулаларды лазерлік салқындатудың қиын болуының себебі: гиперфина құрылымынан басқа, молекулаларда ровиброникалық байланыстар да болады, сондықтан олар қозған айналу немесе тербеліс күйлеріне де ыдырай алады. Дегенмен, молекулаларды лазерлік салқындату SrF молекулаларымен алғаш рет, содан кейін CaF және YO сияқты басқа диатомиялық заттармен көрсетілді.

Конфигурациялар

Атомның үш қозғалыс еркіндік дәрежесін салқындату үшін лазерлік сәулелердің барлық үш Декарт координаталық жүйесіндегі қарсы таралатын жиынтықтарын қолдануға болады. Лазерлік салқындатудың кең таралған конфигурацияларына оптикалық моласса, магниттік-оптикалық тұзақ және Земан баяулағышы жатады. Иондық тұзаққа түскен атомдық иондар, егер сәуледе барлық үш қозғалыс еркіндік дәрежесінің компоненті болса, бір лазерлік сәулемен салқындатылуы мүмкін. Бұл бейтарап атомдарды тұтқындау үшін қажетті алты сәуледен өзгеше. Лазерлік салқындатудың алғашқы эксперименттері иондық тұзақтардағы иондармен жүргізілді. (Теориялық тұрғыдан алғанда, бейтарап атомдар жеткілікті терең тұзаққа түскен жағдайда бір сәулемен салқындатылуы мүмкін, бірақ практикада бейтарап тұзақтар иондық тұзақтарға қарағанда әлдеқайда шалқырақ болады және бір ғана кері импульс оқиғасы бейтарап атомды тұзақтан шығаруға жеткілікті.)

Қолданбалар

Допплерлік салқындатудың бір қолданысы – оптикалық меласса техникасы. Бұл процестің өзі магниттік-оптикалық тұзақтың бір бөлігін құрайды, бірақ оны жеке қолдануға болады. Допплерлік салқындату сондай-ақ спектроскопия мен метрологияда қолданылады, мұнда салқындату спектроскопиялық белгілерді тарлауға мүмкіндік береді. Мысалы, ең жақсы атомдық сағаттардың барлық технологияларында қандай-да бір сәтте Допплерлік салқындату қолданылады.