Кіріспе
1930 жылғы 23 сәуірде Британдық Үндістандағы тәуелсіздік қозғалысы барысында болған оқиға. Британдық Үндістанның Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясының Пешавар қаласында (қазіргі Хайбер-Пахтунхва, Пәкістан) Қиса Хувани қырғыны – британдық отаршыл әскерлерінің қарусыз азаматтық азаттық күрескерлеріне қарсы бронетранспорттық техниканы шабуылдап, жаппай атыс салған оқиғасы. Бұл британдық Үндістан армиясы мен Абдул Ғаффар Ханның бейбіт Худай Хидматгар (Құдайдың қызметшілері) қозғалысына қатысқан қаладағы наразылық білдірушілер арасындағы алғашқы ірі қақтығыс болды. Сол кездегі бағалаулар бойынша, қаза болғандардың саны ресми мәліметтерде 20-ға жуық, ал Пәкістан мен Үндістан деректерінде 400-ге дейін көрсетілген.
The Qissa Khwani massacre in Peshawar, North West Frontier Province, British India (modern day Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan) on 23 April 1930 was an armoured vehicle ramming attack and mass shooting of the unarmed civilian freedom fighters by the British colonial troops, which consequently became one of the defining moments of the independence movement in British India. It was the first major confrontation between the British Indian Army and demonstrators in the city belonging to Abdul Ghaffar Khan's non violent Khudai Khidmatgar (servants of God) movement against the British colonial government. Contemporary estimates put the death toll between the official count of 20 and the figure of 400 put forth by Pakistani and Indian sources.
Өмірбаян
Худай Хидматгар (әдеби мағынасында – Құдай жолындағы қызметшілер), хан Абдул Ғаффар хан басшылығымен, британдық отаршылдық үкіметті зорлықсыз әдістермен жоюға бел буған мұсылман тобы болды. 1930 жылдың 23 сәуірінде Ғаффар хан Өтманзай ауылында британдық отаршылдыққа қарсы тұруға шақырған сөйлесінен кейін тұтқындалды. Ғаффар ханның адалдығы мен зорлықсыздыққа берілгендігі жергілікті халықтың көп бөлігін мүшелікке ант беруге және наразылық ретінде Худай Хидматгарға қосылуға ықпал етті. Пешавар және оның төңірегінде Маулана Абдур Рахим Попалзай басшылығымен провинция халқына қарсы дискриминациялық заңдарға, мысалы, Шекаралық қылмыстар ережесіне қарсы азаматтық қоғамның әртүрлі өкілдері бірдей уақытта демонстрациялар ұйымдастырды.
Қарсылық
Құдай Хидматгардың басқа да басшылары тұтқындалғаннан кейін, топтың көпшілігі Кисса Хуани базарына жиналды. Британдық Үндістан армиясының әскерлері базарға кіргенде, көпшілік дауыс көтеріп, тас лақтыра бастады. Бір атты жолаушы қаза тауып, денесі өртеліп кетті. Екі БИА бронеавтомобилі алаңға жоғары жылдамдықпен кірді, бірнеше адамды қаза қылды. Көпшілік зорлық-зомбылықтан бас тартқан күйінде, егер өлгендер мен жарақат алғандарды жинап алса және британдық үнді әскері алаңнан кетсе, тарап кетуге дайын екенін білдірді. БИА кетуге келіспегендіктен, наразылық білдірушілер қаза тапқандар мен жарақат алғандардың қасында қалды. Құдай Хидматгардың мүшелері оққа қарсы тұрып, зорлық-зомбылыққа жауап бермеді. Керісінше, көптеген мүшелері "Аллаһу Акбар" деп қайталап, атылғанда Құранды қысып ұстады. Ұлттық дереккөздер бірнеше жүз адамның қаза тапқанын, ал көптеген адамдардың жарақат алғанын мәлімдеді. Британдық Үндістан армиясының беделді полкінің екі взводы, Корольдік Гархвал атқыштары, Пешаварға көтеріліске қарсы күрес үшін автобусқа отырудан бас тартты. Бір британдық мемлекеттік қызметкер кейінірек: "Бірінші дүниежүзілік соғыста Гархвал мылтық әскерінен гөрі Үндістан армиясының ешбір полкі үлкен даңққа ие болған жоқ, ал полктің бір бөлігінің дезертирлігі Үндістанды қорқынышқа және қуанышқа бөледі" деп жазды. "23 сәуір күні кешке сэр Норман Болтоннан хабар келді. Ол, жерлеу процессиясынан туындауы мүмкін жаңа тәртіпсіздіктердің алдын алу үшін, мүмкіндігінше көп адамды түнде жерлеуге көмектесуді сұрады. Мен Р.С. Мехр Чанд Ханнаға хабарласып, оған Мүслим кітапханасына халифаларды алып келуін өтіндім. Ол М. Абдурраб Ништарды, М. Атаулла Жанды, М. Аурангезеб Ханды, қазы Мохд Асламды, вакилді алып келді. Мен осы адамдарға қажетті жағдайды түсіндірдім және бейбітшілік пен жақсы мұсылмандар ретінде олардың ынтымақтастығын сұрадым. Олар қолдарынан келгенін істеуге келісіп, маған жүк көліктерін ұйымдастыруды тапсырды. Мен Шахжи арқылы жүк көліктерін ұйымдастырдым. Ол – КК-нің жеке күзетшісі. Менің ойымша, ол пешаварлық және сайед. Түнде осындай жолмен жеті-сегіз мәйітті жүк көліктеріне тиеп жібердік. Кейбіреулерінің туыстары болмағандықтан, оларға мулланың ақысын төлеп, діни рәсімдерге сәйкес жерлеу рәсімін өткізуді тапсырдық. Келесі күні қазы Мохд Аслам маған келіп, бұл мәселеге көмектесу арқылы өзін жағымсыз жағдайға түсіргенін айтты. Ол маған бұдан артық ештеңе істей алмайтынын түсіндірді. Менің ойымша, осы төрт адамның осы іске қатысуы оқиғадан пайда табуға жасалатын кез келген әрекетке тоқтам салады."