Кіріспе

Телевизиялық эпизод

Химикалық қышқылдықты сынау үшін қолданылатын зат. Литмус – лишайлардан алынған әртүрлі бояулардың суға ерітілетін қоспасы. Ол көбінесе сүзгі қағазына сіңіріліп, материалдардың қышқылдығын тексеруге арналған ең көне pH көрсеткіштерінің бірін жасау үшін қолданылады. Қышқыл ортада көк лакмус қағазы қызыл түске өтеді, ал сілтілік немесе негіздік ортада қызыл лакмус қағазы көк түске өтеді. Қысқасы, бұл заттарды pH шкаласына орналастыру үшін қолданылатын бояғыш және көрсеткіш.

Тарих

"Литмус" сөзі көне норвеж тілінен шыққан, бояуға қолданылатын "мох" деген сөзді білдіреді. Шамамен 1300 жылы испандық дәрігер Арнальдус де Вилла-Нова қышқылдар мен сілтелерді зерттеу үшін литмусты қолдана бастады. 16 ғасырдан бастап, көк бояу негізінен Нидерландыда кейбір лишайлардан өндірілді.

Табиғи көздер

Литмусты әр түрлі лишайниктерден табуға болады. Түстер Roccella tinctoria (Оңтүстік Америка), Roccella fuciformis (Ангола және Мадагаскар), Roccella pygmaea (Алжир), Roccella phycopsis, Lecanora tartarea (Норвегия, Швеция), Variolaria dealbata, Ochrolechia parella, Parmotrema tinctorum және Parmelia сияқты түрлерден алынады. Қазіргі уақытта негізгі көздері - Roccella montagnei (Мозамбик) және Dendrographa leucophoea (Калифорния). Ылғалды литмус қағазын қышқылдық және негізділікке әсер ететін суда еритін газдарды тексеру үшін де қолдануға болады; газ суда ериді және алынған ерітінді литмус қағазын бояйды. Мысалы, аммиак газы, сілтілік, қызыл литмус қағазын көк түске айналдырады. Барлық литмус қағаздары pH қағазы сияқты әрекет ететін болса да, керісінше дұрыс емес. Литмусты сондай-ақ ұқсас жұмыс істейтін сулы ерітінді ретінде дайындауға болады. Қышқыл жағдайда ерітінді қызыл, ал сілтілік жағдайда көк түсті болады. Қышқыл-негіздік реакциялардан басқа химиялық реакциялар да литмус қағазының түсін өзгертуге себеп болуы мүмкін. Мысалы, хлор газы көк литмус қағазын ақ түске айналдырады; литмус бояуы гипохлорит иондарының болуынан ағарады. Бұл реакция қайтымсыз, сондықтан литмус бұл жағдайда индикатор ретінде әрекет етпейді.

Механизм

Қызыл лакмуста әлсіз екіпротонды қышқыл бар. Ол негіздік затқа ұшырағанда, сутегі иондары қосылған негізбен әрекеттеседі. Лакмус қышқылынан түзілген конъюгацияланған негіздің көк түсі болады, сондықтан ылғалды қызыл лакмус қағазы сілтілік ерітіндіде көк түске өтеді.