Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уақыт өтуін өлшейтін құрылғы
Device to measure the passage of time
Құм сағаты (немесе құмдық сағат, құм таймері, құм сағаты) – уақыт өтуін өлшейтін құрылғы. Ол тар мойын арқылы тік жалғастырылған екі шыны шардан тұрады, бұл мойынның арқасында ауырлық күшімен жоғарғы шардан төменгі шарға заттың (көбінесе құмның) реттелген ағылуын қамтамасыз етеді. Әдетте, жоғарғы және төменгі шарлар симметриялы болып келеді, сондықтан құм сағатының бағытына қарамастан, ол бірдей уақыт аралығын өлшейді. Нақты құм сағатының уақыт өлшемі бөлшектердің мөлшері мен ірілігі, шардың көлемі және мойынның ені сияқты факторларға байланысты анықталады. Құм сағатының бейнесі уақыттың өтуінің символы ретінде өнерде, әсіресе ежелгі заманнан бері қабір тастары мен басқа да ескерткіштерде кездеседі. Латын тіліндегі "tempus fugit" ("уақыт ұшады") фразының тікелей бейнесі ретінде қанатты құм сағатының түрі қолданылған.
An hourglass (or sandglass, sand timer, or sand clock) is a device used to measure the passage of time. It comprises two glass bulbs connected vertically by a narrow neck that allows a regulated flow of a substance (historically sand) from the upper bulb to the lower one due to gravity. Typically, the upper and lower bulbs are symmetric so that the hourglass will measure the same duration regardless of orientation. The specific duration of time a given hourglass measures is determined by factors including the quantity and coarseness of the particulate matter, the bulb size, and the neck width. Depictions of an hourglass as a symbol of the passage of time are found in art, especially on tombstones or other monuments, from antiquity to the present day. The form of a winged hourglass has been used as a literal depiction of the Latin phrase tempus fugit ("time flies").
Ежелгі дәуір
Құм сағатының шығу тегі белгісіз. Оның алдындағысы – клепсидра, немесе су сағаты – б.з.д. 16 ғасырында Вавилон мен Египетте болғандығы мәлім.
The origin of the hourglass is unclear. Its predecessor the clepsydra, or water clock, is known to have existed in Babylon and Egypt as early as the 16th century BCE.
Орта ғасырлар
Құм сағаты туралы Еуропада орта ғасырдың соңына дейінгі жазбалар жоқ; алғашқы құжатталған мысалы 14 ғасырға жатады, ол Амброджио Лоренцеттидің 1338 жылғы «Жақсы Үкімет Аллегориясы» фрескасында бейнеленген. Теңіз құмсағаттарының қолданылуы 14 ғасырдан бері тіркелген. Осы туралы жазылған мәліметтер көбінесе еуропалық кемелердің бортындағы журналдардан алынған. Теңізде уақытты өлшеу үшін кемелерде құмсағаттар кеңінен қолданылды, себебі олар теңізде уақытты ең сенімді түрде анықтауға мүмкіндік берді. Клепсидрадан өзгеше, ұсақ материалдарды пайдаланатын құм сағаттары кеменің қозғалысына аз әсер етті және температура өзгерісіне де аз сезімтал болды (ол клепсидра ішінде конденсация тудыруы мүмкін еді). Құм сағаттары кеменің бойлық координатасын анықтау үшін күн ортасымен салыстыруға жеткіліксіз болғандықтан (тек төрт минуттық қателік бір градус бойлыққа сәйкес келеді), 1760 жылға дейін екі шарды бірге үрлеп, ылғалды шарлардың ішіне кіргізбеу және ағынды өзгертетін шар ішіндегі қысымды реттеу мүмкін болмады.
There are no records of the hourglass existing in Europe prior to the Late Middle Ages; the first documented example dates from the 14th century, a depiction in the 1338 fresco Allegory of Good Government by Ambrogio Lorenzetti. Use of the marine sandglass has been recorded since the 14th century. The written records about it were mostly from logbooks of European ships. Marine sandglasses were popular aboard ships, as they were the most dependable measurement of time while at sea. Unlike the clepsydra, hourglasses using granular materials were not affected by the motion of a ship and less affected by temperature changes (which could cause condensation inside a clepsydra). While hourglasses were insufficiently accurate to be compared against solar noon for the determination of a ship's longitude (as an error of just four minutes would correspond to one degree of longitude), It was not until 1760 that both bulbs were blown together to keep moisture out of the bulbs and regulate the pressure within the bulb that varied the flow.
Практикалық қолдану
Құм сағаты – уақытты сенімді және дәл өлшейтін ертедегі құрал болған. Құмның ағысы жоғарғы бөлігіндегі құмның тереңдігіне тәуелсіз, сондай-ақ, аспап суықта қатып қалмайды. 15 ғасырдан бастап құм сағаттары теңізде, шіркеулерде, өнеркәсіпте және тамақ дайындауда қолданылып келді. Фердинанд Магелланның дүние айналысы сапарында Испания королі Карл I сапарға рұқсат берген соң, кемелік тізімде Барселонадан келген 18 құм сағаты тіркелген. Кемедегі жас қызметкердің міндеті – құм сағаттарын аударып, кеме журналы үшін уақытты анықтау еді. Навигация үшін ең маңызды уақыт – күннің шыңына жеткен сәті болатын, ол құм сағатына тәуелсіз еді. Әртүрлі уақыт өлшемдеріне ие бірнеше құм сағатын ортақ тіреуге орнатуға болады, мысалы, 17 ғасырдан қалған, Лондонның Оңтүстік Кенсингтонындағы Ғылым мұражайының қорындағы төрт бөлімді итальяндық құм сағаты, ол ширек, жарты, үштен бір және бір сағатты өлшеуге мүмкіндік берді (және бұл құрал шіркеулерде дін қызметкерлері уағыздардың ұзақтығын өлшеу үшін қолданылды).
Hourglasses were an early dependable and accurate measure of time. The rate of flow of the sand is independent of the depth in the upper reservoir, and the instrument will not freeze in cold weather. From the 15th century onwards, hourglasses were being used in a range of applications at sea, in the church, in industry, and in cookery. During the voyage of Ferdinand Magellan around the globe, 18 hourglasses from Barcelona were in the ship's inventory, after the trip had been authorized by King Charles I of Spain. It was the job of a ship's page to turn the hourglasses and thus provide the times for the ship's log. Noon was the reference time for navigation, which did not depend on the glass, as the sun would be at its zenith. A number of sandglasses could be fixed in a common frame, each with a different operating time, e. g. as in a four way Italian sandglass likely from the 17th century, in the collections of the Science Museum, in South Kensington, London, which could measure intervals of quarter, half, three quarters, and one hour (and which were used in churches, for priests and ministers to measure lengths of sermons).
Қазіргі заманғы практикалық қолданыстар
Сағаттар енді кеңінен қолданылмайтын болса да, кейбір мекемелер оларды сақтап тұрады. Австралия Парламентінің екі палатасы да үш құм сағатын белгілі бір процедураларды, мысалы, дауыс беруді уақытымен жүргізу үшін пайдаланады. Құм таймерлері кейде Pictionary және Boggle сияқты уақытты шектеуді талап ететін ойындарға қосылады.
While hourglasses are no longer widely used for keeping time, some institutions do maintain them. Both houses of the Australian Parliament use three hourglasses to time certain procedures, such as divisions. Sand timers are sometimes included with boardgames such as Pictionary and Boggle that place time constraints on rounds of play.
Символды қолданыстар
Уақытты өлшеудің көптеген басқа әдістерінен өзгеше, құм сағаты өткен мен болашақтың арасындағы қазіргі уақытты айқын көрсетеді, осының арқасында ол уақыт түсінігі ретінде берік символға айналды. Көбінесе метафоралық қанаттарымен бейнеленген құм сағаты, адам өмірінің қысқа мерзімді екенін және әрбір адам үшін "уақыт құмы" аяқталады дегенді білдіретін символ ретінде жиі қолданылады. Бұл бейне, өліммен байланысты суреттер арқылы қорқыныш сезімін тудыру үшін пираттардың туларында пайдаланылған. Англияда құм сағаттары кейде табыттарга қойылатын, ал ғасырлар бойы қабір тастарымен әшекейленген. Құм сағаты сонымен қатар алхимияда сағаттың символы ретінде де қолданылған. Лондонның бұрынғы Гринвич қалалық округі Гринвич орталық уақытының (GMT) бастауындағы Гринвичтің рөлін көрсететін гербінде құм сағатын пайдаланған. Осы округтің жалғасы, Гринвич Корольдік округі, өз гербінде екі құм сағатын қолданады.
Unlike most other methods of measuring time, the hourglass concretely represents the present as being between the past and the future, and this has made it an enduring symbol of time as a concept. The hourglass, sometimes with the addition of metaphorical wings, is often used as a symbol that human existence is fleeting, and that the "sands of time" will run out for every human life. It was used thus on pirate flags, to evoke fear through imagery associated with death. In England, hourglasses were sometimes placed in coffins, and they have graced gravestones for centuries. The hourglass was also used in alchemy as a symbol for hour. The former Metropolitan Borough of Greenwich in London used an hourglass on its coat of arms, symbolising Greenwich's role as the origin of Greenwich Mean Time (GMT). The district's successor, the Royal Borough of Greenwich, uses two hourglasses on its coat of arms.
Қазіргі заманғы символикалық қолданыстар
Құм сағаты уақыт символы ретінде танылуы, уақыт өлшеу құралы ретінде ескіргеніне қарамастан, сақталды. Мысалы, американдық телесериал "Біздің өміріміздің күндері" (1965 – қазірге дейін) кіріспесінде құм сағатын көрсетеді, ал Макдональд Кэри былай баяндайды: "Құм сағат арқылы ағып өткендей, сондай уақыт өтеді өміріміздің күндері". Әртүрлі компьютерлік графикалық интерфейстер бағдарлама жұмыс істеп жатқанда курсорды құм сағатына өзгерте алады және пайдаланушының енгізуін қабылдамайды. Осы кезеңде басқа терезелерде ашық бағдарламалар әдеттегідей жұмыс істей береді. Егер мұндай құм сағаты жоғалып кетпесе, бағдарлама шексіз циклде тұрғанын және тоқтатылуы керек екенін, немесе сыртқы оқиғаны күтіп тұрғанын (мысалы, пайдаланушы дискіні салса) көрсетеді. Юникодта HOURGLASS символы U+231B (⌛) болып белгіленген. XXI ғасырда жойылу символы (Extinction symbol) Холоценнің жойылуы мен климаттық дағдарыстың символы ретінде пайдалануға басталды. Бұл символ құм сағатын қамтиды, ол жойылып бара жатқан және құрып кету қаупі төнген түрлер үшін "уақыттың таусылып бара жатқанын", сондай-ақ климаттың өзгеруін баяулату үшін "уақыттың таусылып бара жатқанын" көрсетеді.
Recognition of the hourglass as a symbol of time has survived its obsolescence as a timekeeper. For example, the American television soap opera Days of Our Lives (1965–present) displays an hourglass in its opening credits, with narration by Macdonald Carey: "Like sands through the hourglass, so are the days of our lives." Various computer graphical user interfaces may change the pointer to an hourglass while the program is in the middle of a task, and may not accept user input. During that period of time, other programs, such as those open in other windows, may work normally. When such an hourglass does not disappear, it suggests a program is in an infinite loop and needs to be terminated, or is waiting for some external event (such as the user inserting a CD). Unicode has an HOURGLASS symbol at U+231B (⌛). In the 21st century, the Extinction symbol came into use as a symbol of the Holocene extinction and climate crisis. The symbol features an hourglass to represent time "running out" for extinct and endangered species, and also to represent time "running out" for climate change mitigation.
Құм сағаты мотиві
Симметриясының арқасында құм сағатына ұқсайтын графикалық белгілер, мұндай заттармен ешқашан кездеспеген мәдениеттердің өнерінде кездеседі. Шыңынан біріктірілген үшбұрыштардың тік жұптары Түпкі американдық өнерде жиі кездеседі; Солтүстік Америкада, мысалы, ол Көкқұс денесін немесе (созылған түрінде) жаудың бас сүйегін бейнелей алады, ал Оңтүстік Америкада ол Чунчо джунглісінің тұрғынын бейнелейді деп саналады. Зулу тоқымаларында олар үйленген еркекті символдайды, ал үйленген әйелді символдайтын үшбұрыштар негізінен біріктірілген. Испаниядағы үңгір суреттерінде неолиттік мысалдарды көруге болады. Көздер тіпті "құм сағаты мотиві" деген атты, мысалы Соломон аралдарындағы қайталама шеңбер және крест үлгісі сияқты күрделі симметриясы бар пішіндерге де берді. "Time Tunnel" және "Challengers of the Unknown" телесериалдарындағы "Project Tic Toc" мүшелері уақыт саяхатын немесе уақыттың таусылуын білдіретін құм сағаты символдарын пайдаланады.
Because of its symmetry, graphic signs resembling an hourglass are seen in the art of cultures which never encountered such objects. Vertical pairs of triangles joined at the apex are common in Native American art; both in North America, where it can represent, for example, the body of the Thunderbird or (in more elongated form) an enemy scalp, and in South America, where it is believed to represent a Chuncho jungle dweller. In Zulu textiles they symbolise a married man, as opposed to a pair of triangles joined at the base, which symbolise a married woman. Neolithic examples can be seen among Spanish cave paintings. Observers have even given the name "hourglass motif" to shapes which have more complex symmetry, such as a repeating circle and cross pattern from the Solomon Islands. Both the members of Project Tic Toc, from television series the Time Tunnel and the Challengers of the Unknown use symbols of the hourglass representing either time travel or time running out.