Поляк ғалымы және дәрігері Ян Йонстонның өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Поляк ғалымы және дәрігері Джон Джонстон немесе Джонстон (Jan Jonston; Joannes немесе Johannes Jonstonus немесе Johnstonus; 15 қыркүйек 1603 ж.) – шотланд ақсүйектерінен тараған және поляк магнаты Лесчинский отбасымен тығыз байланыста болған поляк ғалымы және дәрігері.

Өмір

Джонстон Сзамотулыда, Шотландиядан Польша-Литва одақтастығына көшіп келген Саймон Джонстонның ұлы болып дүниеге келді. Джонстонның ерте білімін оның әкесімен бірге келген екі ағасының бірі қаржылады. 1611 жылдан бастап Джонстон Остророгтағы Богемия бауырластарының мектебінде, содан кейін Битомдағы Шенеахианумда, ал 1619 жылдан бастап Корольдік Пруссияның Торунь қаласындағы гимназияда оқыды. Кальвинист болғандықтан, ол католик Ягеллон университетіне қабылдана алмады. Сондықтан ол өзінің алғашқы академиялық дәрежесін Сент-Эндрюс университетінде (1622–25; М. А., 1623) алды, онда теология, схоластикалық философия және еврей тілін оқыды. Оның қолдаушыларының арасында бүкіл Шотландияның приматы Джон Споттисвуд болды. 1625 жылы Джонстон Польша-Литва одақтастығына оралды. 1628 жылға дейін Лешнодағы Курцбах-Завадскийлер отбасында жеке тәрбиеші болып жұмыс істеді, сонымен қатар Чех бауырластары қауымдастығының белсенді мүшесі болды. Шамамен 1625–28 жылдары «Enchiridion historiae naturalis» еңбегін жариялады, ол 1657 жылы ағылшын тіліне аударылды. 1628 жылы Джонстон білімін жалғастыру үшін Киелі Рим империясына (Виттенберг, Лейпциг, Франкфурт, Франкер) сапарлады. Ол Кембридж университетінде ботаника мен медицинаны, ал Франкфурт, Франкер және Лейден университеттерінде оқыды, 1630 жылы тіркелді. Сол жылы оған Девентерде философия кафедрасы ұсынылды, бірақ ол одан бас тарды, қайтадан Одаққа оралып жеке тәрбиеші болуды жөн көрді. Бұл жолы ол Бельз воеводасы Рафаль Лесчинскийдің қызметіне кірді, оның ұлы Богуслав Лесчинскийге сабақ берді. 1632 жылы Джонстон Богуслав пен бірнеше басқа да магнаттардың ұлдарымен бірге шетелге саяхат жасады. Олардың алғашқы аялдамасы Франкер (1632) болды, содан кейін сол жылы Лейден мен Амстердамға барды, онда Джонстон «Thaumatographia naturalis» еңбегін жариялады. 1634 жылы олар Англияға сапар жасап, Лейденге оралды, онда Джонстон медицина докторы ғылымын қорғады; көп ұзамай Кембриджден екінші медицина докторы ғылымын (ad eundem) алды. Сол жылы ол екі университеттен де «De febribus» (Жылу туралы) диссертациясы үшін докторлық дәреже алды. Богуслав, Джонстон және басқалары 1636 жылға дейін Еуропаны аралап, Богуславтың әкесінің қайтыс болғаны туралы хабарды естіп Польшаға оралды. Джонстон Лешноға оралды, Лесчинскийлердің қызметінде қалды, оның қызметінде Archiater et Civitatis Lesnensis Physicus Ordinarius атағын алды. Лешнода ол Лешно гимназиясында жұмыс істеді, онда ол мектептің тағы бір маңызды мүшесі болған Коменскиймен достық қарым-қатынаста болды. 1642 жылы Джонстон тағы да шетелде кафедра басқару ұсынысынан бас тартты (бұл жолы Франкфурттағы медицина кафедрасы). Сол жылы Амстердамда оның «Idea universae medicinae practicae» еңбегі жарық көрді (ол 1652 жылы ағылшын тіліне аударылды). Джонстон Гейдельберг пен Лейденнен түскен ұсыныстардан да бас тартты. 1652 жылы Джонстон Легница маңындағы Зибендорф (қазіргі Складовице) мүлігін сатып алды (немесе мұра етті). 1665 жылы Польша-Швеция соғысынан (Ұлы су тасқыны) кейін, Одақтың протестанттарына деген қатынас нашарлағаннан кейін, ол Лешнодан жаңадан сатып алған мүлігіне зейнетке шықты. Ол өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Шамамен 1675 жылы Легницада қайтыс болды.

Jonston was born in Szamotuły, the son of Simon Johnston, who had emigrated to the Polish–Lithuanian Commonwealth from Scotland. Jonston's early education was sponsored by one of his two paternal uncles who had come to the Commonwealth with his father. From 1611 Jonston attended the school of the Bohemian Brothers in Ostroróg, then the Schoenaichianum in Bytom, and from 1619 the gymnasium in Toruń, Royal Prussia. As a Calvinist, he could not attend the Catholic Jagiellonian University. Consequently he earned his first degree at the University of St Andrews (1622–25; M. A., 1623), where he studied theology, scholastic philosophy, and Hebrew. His sponsors included the Primate of All Scotland, John Spottiswood. In 1625 Jonston returned to the Polish–Lithuanian Commonwealth. Until 1628 he was a private tutor in the household of the Kurtzbach Zawadski family in Leszno, where he was an active member of the Czech Brethren community. Around 1625 28 he published Enchiridion historiae naturalis, which in 1657 would be translated into English. In 1628 Jonston traveled to the Holy Roman Empire (Wittenberg, Leipzig, Frankfurt, Franeker) to resume his studies. He attended the University of Cambridge, where he studied botany and medicine and the Universities of Frankfurt, Franeker and Leiden, matriculating in 1630. That year he was offered a chair of philosophy at Deventer but declined it, preferring to return to the Commonwealth to become once again a private tutor. This time he took up a post with Rafał Leszczyński, voivode of Bełz, where he tutored his son, Bogusław Leszczyński. In 1632 Jonston travelled abroad with Bogusław and several other Commonwealth magnates' sons. Their first stop was in Franeker (1632), followed by Leiden and Amsterdam all, that same year, where Jonston published his Thaumatographia naturalis. In 1634 they visited England, returning to Leiden, where Jonston received an M. D. degree; soon afterward he would receive a second M. D. degree (ad eundem) from Cambridge. That year he also received a Doctorate from both those universities, for his dissertation De febribus (On Fevers). Bogusław, Jonston and the others toured Europe until 1636, returning to Poland upon news of Bogusław's father's death. Jonston returned to Leszno, remaining a Leszczyński retainer, in whose service he had the title of Archiater et Civitatis Lesnensis Physicus Ordinarius. In Leszno he was employed at the Leszno gymnasium, where he was a friend of Comenius, who was another important member of the school's faculty. In 1642 Jonston once again turned down an offer to chair a department abroad (this time, that of medicine at Frankfurt). That same year, his Idea universae medicinae practicae was published in Amsterdam (it would be translated into English in 1652). Jonston would turn down further offers from Heidelberg and Leiden. In 1652 he purchased (or inherited) an estate at Ziebendorf (now Składowice) near Legnica. In 1665, following the Polish Swedish War (The Deluge), which worsened public attitudes toward the Commonwealth's Protestants, he retired from Leszno to his newly bought estate. He remained there for the rest of his life. He died at Legnica around 1675.

Шығармалары

Johannes Jonstonus жазған «Төрт аяқты жануарлардың табиғи тарихы», мыс қорыталармен (J. J. Schipperi, Амстердам, 1657). «Шыбықтар туралы табиғи тарих кітабы II», «Жыландар мен айдаһарлар туралы кітабы II», мыс қорыталармен, Joh. Jonstonus, concinnavit (Ad Moenum 1653; қайта басылған J. J. fil. Schipper, Амстердам, 1657, қайта басылған 1665). «Шыбықтар туралы табиғи тарих кітабы III», «Жыландар мен айдаһарлар туралы кітабы II», мыс қорыталармен, Joh. Jonstonus, concinnavit (бір томда екі бөлім, J. J. fil. Schipper, Амстердам, 1657, қайта басылған 1667). «Қансыз су жануарлары туралы табиғи тарих кітабы IV», мыс қорыталармен, Joannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Амстердам, 1657, қайта басылған 1665). «Балықтар мен киттер туралы табиғи тарих кітабы V», мыс қорыталармен, Johannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Амстердам, 1657). «Құстар туралы табиғи тарих кітабы VI», мыс қорыталармен Johannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Амстердам, 1657). «Ескі шіркеудің қатысуы туралы жинақ», Johannes Jonstonus кітапханасынан (Elsevir, Амстердам, 1658). Johannis Jonstonii, «Еврейлер мен гректер мерекелері туралы схема» (V. J. Trescheri, Братислава, 1660). «Төрт аяқты жануарлардың және дракондардың табиғатын анық сипаттамасы», M. Grausius-тың Historiae naturalis libri I VI голланд тіліне аудармасы (I. I. Schipper, Амстердам, 1660). Кейбір даналарында заманауи қолмен боялған суреттер бар. Magni Hippocratis, «Coacae praenotiones», грек және латын тілдерінде D. Anutii Foesii аудармасымен және Joh. Jonstonus түсіндірмелерімен (Elsevir, Амстердам, 1660). «Гигиена идеясы», жаңартылған кітап II. Johannes Jonstonus, редакциялап шығарған (V. J. Trescheri, Йена, 1661, қайта басылған 1667). «Минералдық патшалық туралы мәліметтер, немесе жер асты каталогтары», ең маңызды айырмашылықтарымен (V. J. Trescheri, Лейпциг, 1661). «Өсімдік патшалығы туралы мәліметтер, немесе ежелгілер бақылаған өсімдіктердің топтарына бөлінген тізім» (V. J. Trescheri, Лейпциг, 1661). «Дендрографиялар, немесе ағаштар мен бұталардың табиғи тарихы», біздің және шетелдік әлемдерінен, он кітап, мыс қорыталармен әсемделген, Johannes Jonstonus, concinnavit (M. Meriani, Франкфурт, 1662). «Жыландар туралы табиғи тарих кітабы II», Joannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Амстердам, 1667). «Төрт аяқты жануарлардың табиғатының сипаттамасы» (Лондон, 1678). «Historiae naturalis de quadripedibus» кітабының ағылшын тіліне аудармасы, 80 оюлы суреті бар.

Historiae naturalis de quadrupedibus libri, cum aeneis figuris, Johannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Amsterdam, 1657). Historiae naturalis de insectis libri II, de serpentibus et draconibus libri II, cum aeneis figuris, Joh. Jonstonus, concinnavit (Ad Moenum 1653; reissued J. J. fil. Schipper, Amsterdam, 1657, reissued 1665). Historiae naturalis de insectis libri III, de serpentibus et draconibus libri II, cum aeneis figuris, Joh. Jonstonus, concinnavit (deux parties en un volume, J. J. fil. Schipper, Amsterdam, 1657, reissued 1667). Historiae naturalis de exanguibus aquaticis libri IV, cum figuris aeneis, Joannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Amsterdam, 1657, reissued 1665). Historiae naturalis de piscibus et cetis libri V, cum aeneis figuris, Johannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Amsterdam, 1657). Historiae naturalis de avibus libri VI cum aeneis figuris Johannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Amsterdam, 1657). De Communione veteris Ecclesiae syntagma, ex bibliotheca Johannis Jonstoni, (Elsevir, Amsterdam, 1658). Johannis Jonstonii, de Festis Hebraeorum et Graecorum schediasma (V. J. Trescheri, Bratislava, 1660). Naeukeurige Beschryving Van de Natuur der Vier voetige dieren, en Draken. Dutch translation by M. Grausius of the Historiae naturalis libri I VI (I. I. Schipper, Amsterdam, 1660). Some copies with contemporary hand coloured engravings exist. Magni Hippocratis, Coacae praenotiones, graece et latine cum versione D. Anutii Foesii, et notis Joh. Jonstoni, (Elsevir, Amsterdam, 1660). Idea hygieines recensita, libri II. Johannes Jonstonus, cum cura revidit (V. J. Trescheri, Jena, 1661, reissued 1667). Notitia regni mineralis, seu Subterraneorum catalogus, cum praecipuis differentiis (V. J. Trescheri, Leipzig, 1661). Notitia regni vegetabilis, seu Plantarum a veteribus observatarum in suas classes redacta series (V. J. Trescheri, Leipzig, 1661). Dendrographias, sive historiae naturalis de arboribus et fructicibus, tam nostri quam peregrini orbis, libri decem, figuris aeneis adornati, Johannes Jonstonus, concinnavit (M. Meriani, Frankfurt, 1662). Historiae naturalis de serpentibus, libri II, Joannes Jonstonus, concinnavit (J. J. Schipperi, Amsterdam, 1667). A Description of the Nature of Four footed Beasts (London, 1678). An English translation of Historiae naturalis de quadripedibus, with 80 engraved illustrations.