Кіріспе

Американдық қолөнер – дәстүрлі қолөнер материалдары мен технологияларын пайдаланатын тәуелсіз студия шеберлері жасаған қолөнер туындылары. Мысалдарға ағаш (ағаш өңдеу және жиһаз жасау), шыны (шыны үрлеу және шам жасау), саз (керамика), тоқыма және металл (металл өңдеу) жатады. Студиялық қолөнер жұмыстары көбінесе функционалды немесе тұрмыстық мақсатқа қызмет етеді немесе оған ишара жасайды, бірақ олар көбінесе көркемдік туындылар сияқты өңделіп, көрмеге қойылады.

Тарих

Америкалық студиялық қолөнер қозғалысы еуропалық қолөнер қозғалыстарының жалғасы болып табылады. Қазіргі заманғы студиялық қолөнер, заманауилыққа, әсіресе Өнеркәсіптік революцияға реакция ретінде дамыды. XIX ғасырда шотланд тарихшысы Томас Карлайл және ағылшын әлеуметтік сыншысы Джон Раскин Еуропада қолөнердің жойылуы мүмкіндігі туралы ескертті. Ағылшын дизайнері және теоретик Уильям Моррис осы ойды одан әрі дамытып, Англияның Өнер және қолөнер қозғалысының негізін қалаушысы болды. Моррис студиялық шеберді былай сипаттады: «Біздің өнеріміз – әдемілік жасау мақсатына толыққанды сезіммен, білімді адамдардан құралған шағын топтың жұмысы, олар осы мақсатымен жұмысшылардың көпшілігінен ерекшеленеді». Еуропалық және американдық қолөнер дәстүрлеріне де модерн үлгісі әсер еткен. Осы екі қозғалыс та АҚШ-тағы қазіргі заманғы студиялық қолөнер қозғалысының XIX ғасырдың соңында, XX ғасыр бойында және бүгінгі күнге дейін дамуына ықпал етті.

Америка қолөнерінің ізашарлары

XIX ғасырдың басында қарапайым американдық шаруалар өз үйлерін және жиһаздарын өз қолдарымен әшекейлеуді қалай бастады. Суретші Руфус Портер американдық қолөнер қозғалысының ерте жақтасы болды. 1825 жылы ол «Құнды және қызықты өнерлердің таңдамалы жинағы және қызықты тәжірибелер, жақсы түсіндірілген, шынайы және аз шығынмен, қауіпсіз дайындалатын» атты кітап жариялады. Бұл кітап қабырғаларды, едендерді және жиһазды бояуды қоса алғанда, үй шаруашылығындағы сәндік өнерге қатысты нұсқаулық болып табылады. XIX ғасырдың соңына қарай, өнеркәсіпке дейінгі қолөнер кәсіптері дерлік жойылды. Өнеркәсіптік кеңею және батысқа қарай қозғалыс американдық мәдениетті ерте отарлық және үнді американдық қолөнер тамырларынан көп бөліп тастады. Осы жағдайда Луи Комфорт Тиффани американдық қолөнер қозғалысының пионері болды, американдық үйлерге жақсы жасалған және сапалы бұйымдарды орналастыруды ұсынды. Тиффанидің әсем әйнек өнімдері Уильям Моррис еңбегінің құндылықтарымен шабыттандырылды және Американың арт-нуво стилінің көрнекті бейнесіне айналды. Кабинет жасаушы Гюстав Стикли студиялық жиһазды және американдық қолөнер қозғалысын дамытудағы алғашқы лидер болды. Стиклидің дизайны қарапайымдылығымен және интерьерлік сәндік өнер мен архитектура арасындағы үйлесімділігімен ерекшеленді. Стиклидің «The Craftsman» журналы 1901 жылдан 1916 жылға дейін осы қозғалыстың платформасы болды. Бастапқыда Англияның өнер және қолөнер қозғалысынан идеяларды таратуға бағытталған «The Craftsman» журналы, жылдар өте келе американдық қолөнер тұжырымдамаларын одан әрі дамытты. Стиклидің идеялары кейіннен Франк Ллойд Райт және американдық қолөнершілердің, суретшілердің және сәулетшілердің келешек буындарына әсер етті. Ройкрофт қозғалысы – 1895 жылы Нью-Йорк штатының Шығыс Аврора қаласында Элберт Хаббард пен оның әйелі Берта Кроуфорд Хаббард құрған британдық өнер және қолөнер қозғалысының американдық нұсқасы. Оның негізгі бағыты – әсем кітаптарды жазу және басып шығару, сонымен қатар жиһаз және металл өнімдерін жасау болды. Ройкрофт ортағасырлық еуропалық гильдия үлгісіндегі қолөнершілердің тұратын және жұмыс істейтін қауымдастығы ретінде ұйымдастырылды.

Ертедегі қолөнер мекемелері

Студиялық қолөнер қозғалысы жоғары білім беру орындарында қолөнер бағдарламаларын құру арқасында дамыды. Мысалы, 1894 жылы Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо мемлекеттік университетінде Солтүстік Америкадағы алғашқы университет керамика бөлімі ашылды. 1901 жылы Нью-Йорк штатының Альфред қаласында алғашқы керамика өнер мектебі құрылды. Сол сияқты, Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы Род-Айленд дизайн мектебі 1901 жылы алғашқы металл өнері класын, ал 1903 жылы алғашқы тоқыма класын ашты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғыстан кейінгі халықаралық рух Мичиган штатының Блумфилд Хиллс қаласындағы Кранбрук өнер академиясы сияқты басқа да маңызды қолөнер институттарының құрылуына ықпал етті. Кранбрук шеберлері органикалық және геометриялық пішіндерді арт-деко стиліне көшірді. Кранбрукте Майя Гротелл сияқты ұстаздар өздерінің маңызды туындыларын жасағанмен, студиялық қолөнердің жаңа буын суретшілерін де тәрбиеледі.

Депрессия жылдары және Екінші дүниежүзілік соғыс

Депрессия жылдары федералды Жұмыс прогрессі әкімшілігі жұмысшыларды жұмыспен қамтамасыз ету және ұлттық рухты көтеру мақсатында қолөнер жобаларын, сондай-ақ қоғамдық жұмыстар мен қабырға суреттерін қаржыландырды. Бұл жергілікті деңгейде қолөнердің гүлденуіне жағдай жасады. Сонымен қатар, американдық өнер бағдарламалары өз оқу жоспарларына қолөнерді оқытуды енгізе бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс Еуропалық суретшілер мен шеберлердің көптеп келуіне әкелді. Осы еуропалық эмигранттар өздерімен бірге еуропалық қолөнер дәстүрлерімен қатар Азия және басқа да Батыс емес мәдениеттер туралы білімді де алып келді. Мұның бір мысалы – Даниялық жиһаз жасаушы Таге Фрид, ол Род-Айленд дизайн мектебінде жиһаз жасау бағдарламасына даңқ әкелді, және одан да басқалар болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде индустриалды қоғамға наразылық күшейіп, қолмен жасалған өнер бұйымдарына қолдау арта түсті. 1943 жылы шеберлерді қолдау және олардың туындыларын бағалау мақсатында Америка қолөнер кеңесі құрылды. ACC-нің негізін қалаушы Айлин Осборн Уэбб – студия шеберлері үшін жаңа маркетингтік мүмкіндіктер жасауға мүдделі болған керамист еді. Ұйымның құрамына кейіннен American Craft журналы және Өнер мен дизайн мұражайы (бұрынғы Заманауи қолөнер мұражайы, ал бұрын Америка қолөнер мұражайы деп аталған) енді. Осы құбылыстардың нәтижесінде соғыстан кейінгі американдық қолөнер стильдік тұрғыдан да, техникалық жағынан да жақсарды.

1950 жылдар және Питер Вулкос

1950 жылдары кейбір суретшілер материалдың шынайылығын бағалау тұжырымына жүз бұрды. Бұл қозғалыс қолөнердің ұжымдық өндірісіне ерекше мән беруді қамтыды. Осы кезеңде қолөнершілер кейде бірлесіп жұмыс істеп, ауқымды жобаларды жүзеге асырды. 1950 жылдары және одан кейін, гончар Питер Вулькос абстрактілі экспрессионизмнің ықпалымен, дәстүрлі қолөнер құралдары туралы түсініктерді өзгертетін, үлкен өлшемді және дәстүрлі емес керамикалық туындыларды жасады. Абстрактілі экспрессионистер сияқты, Вулькос керамикалық формаларында орындалуын, процесті және бастапқы өрнекті баса көрсетті. Кейбір жағдайларда Вулькос дәстүрлі керамикалық ыдыс формаларын, мысалы, табақтарды, мұз салмақтарды және шайға арналған тостағандарды деконструкциялап, қайта құрады. Басқа туындыларында Вулькос таза мүсіндік, ірі цилиндрлі "қаптамалар" сияқты жаңа, тұрмыстық маңызы жоқ формаларды жасады. 1952 жылы жапон гончары Шоджи Хамадамен болған кездесуден кейін Вулькос Дзен буддизміне де қызығушылық танытты. Хамада Вулькосты тек техникалық шеберлікке ғана емес, сонымен қатар, шығармашыл мен өнер туындысы арасындағы рухани және зияткерлік бірлікке негізделген керамикаға Дзендік көзқарас қабылдауға шақырды. Кейін Вулькос Хамаданың "гончар дөңгелегін үйренуге он жыл, ал оны ұмытуға тағы он жыл кетті" деген сөзін келтірді – бұл ой Вулькостың екі минуттың ішінде шайданды толыққанды жасауға жасаған алғашқы тыңайлауларына түрткі болды. 1953 жылы Вулькос Блэк Маунтин колледжінде оқытты, онда ол авангардтық қозғалыстармен танысты. 1954 жылы ол Отис өнер және дизайн колледжінде (бұрын Лос-Анджелес округінің өнер институты деп аталған) керамика бөлімін құрды. Калифорнияда Вулькостың керамикалық туындылары тез арада абстрактілі және мүсіндік сипатқа ие болды. Содан кейін Вулькос Берклидегі Калифорния университетіне көшті, онда ол тағы бір керамика кафедрасын құрып, 1959 жылдан 1985 жылға дейін сабақ берді. Берклиде Вулькос өзінің алып, жарылған және кесілген ыдыстарымен ерекше көзге түсті.

1960 жылдар және жаңа шыны үрлеу қозғалысы

1960 жылдардағы мәдениет студиялық қолөнердің дамуына одан да ыңғайлы жағдай жасады. Осы кезеңде материализмнен бас тартылып, өмір сүрудің балама жолдары іздестірілді. Кейбіреулер үшін қолөнер жасау осындай мүмкіндік болды. 1962 жылы керамика профессоры Харви Литтлтон мен химик Доминик Лабино заманауи шыны үрлеу қозғалысын бастады. Қозғалыстың бастамасы Толедо өнер мұражайындағы олардың өткізген екі семинары болды, онда олар кішкентай пеште шыныны балқытып, соққан шыны өнерін жасаумен тәжірибе жасады. Осылайша Литтлтон мен Лабино жеке студиялардағы суретшілер үшін балқытылған шыныны қолдануға мүмкіндік берді. Харви Литтлтон өзінің маңызды көркемдік еңбектері және оқыту арқылы ықпалын кеңейтті. Ол жылдар бойы Марвин Липофский, Сэм Герман (Ұлыбритания), Фриц Дрейсбах және Дейл Чихули сияқты көптеген маңызды заманауи шыны суретшілерін тәрбиеледі. Литтлтонның шәкірттері жаңа қозғалысты дамытып, оны ел бойынша таратуға көмектесті. Мысалы, Марвин Липофский Шыны өнері қоғамын құрушылардың бірі және Калифорнияда студиялық шыныны таныстырған адам ретінде танылады. 1967 жылы Липофский Калифорния өнер және қолөнер колледжінде шыны бағдарламасын құрды және оны екі онжылдық бойы басқарды. 1971 жылы Дейл Чихули мен Рут Тамура Вашингтон штатының Стенвуд қаласының жанындағы Пилчук шыны мектебін ашты, оған Джон мен Энн Хауберг қаржылай қолдау көрсетті, олар Солтүстік-Батыста шыны үрлеудің жазғы мектебін құру идеясын қолдады. Бұл бағдарламаның одан әрі дамуы Пилчук шыны мектебінің құрылуына әкелді. Хайстак Тау қолөнер мектебінен (алғашқы шыны пеші болған мектеп) және Пенленд қолөнер мектебінен әсер алған Пилчук шыны мектебі заманауи американдық студиялық шыны қозғалысының орталығына айналды, онда Чихули жетекші тұлға болды. Пильчук мектебінің негізін қалаушылардың бірі, суретші Тютс Зински, мектептің батысқа орналасуы шығыс өнер ортасына қарсы саналы ұстанымды білдіргенін айтты. Мектептің аты да негізін қалаушылардың американдық халық мәдениетіне деген қарсы мәдени қызығушылығын көрсетті. Чихули мектепке «Пилчук» деген атты таңдады, ол чинук тілінде «қызыл» және «су» деген мағынаны білдіреді, бұл жақын жердегі Пилчук өзенінің темірге толы суларына сілтеме жасайды.

Ренвик галереясы

1972 жылы Смитсоний институтының Ренвик галереясы Смитсоний американдық өнер мұражайының студиялық қолөнер бөлімшесі ретінде ашылды. Ақ үйдің қарсы бетіндегі Пенсильвания даңғылында орналасқан бұрынғы Corcoran өнер галереясының ғимаратында орналасқан бұл галерея Вашингтонда американдық студиялық қолөнер туындыларына беделді орын ұсынды.

Американың қолөнер жылы

1992 жылы президент Джордж Буш 1993 жылды «Америка қолөнерінің жылы» деп жариялайтын жарлыққа қол қойды. Осы мерекелеудің бір бөлігі ретінде Ренвик галереясының директоры Майкл Монро жеті жүз екі американдық қолөнершінің жеті жүз екі жұмысын іріктеді, олар Ақ үйге Ақ үйдің американдық қолөнер жинағы ретінде қосылу үшін табыс етілді. Бұл жинақ 1995 жылы Америка ұлттық өнер мұражайында төрт ай бойы көрмеленді.