Кіріспе
Жоқ. Бұл химиялық элементтердің изотоптарының тұрақтылығы бойынша тізім. Периодтық кестедегі алғашқы 82 элементтің 80-інің изотоптары тұрақты деп саналады. Технеций мен прометий (43 және 61 атомдық нөмірлері) және 82-ден жоғары атомдық нөмірі бар барлық элементтердің изотоптары тек радиоактивті ыдырау арқылы ыдырайды. Ешқандай ашылмаған элементтің тұрақты болуы күтілмейді, сондықтан қорғасын ең ауыр тұрақты элемент болып саналады. Дегенмен, қазір тұрақты деп саналатын кейбір изотоптардың өте ұзақ жартылай өмір сүру мерзімі болуы мүмкін (мысалы, бисмут-209). Бұл тізім 2023 жылғы деректер бойынша ғылыми қауымдастықтың консенсусын көрсетеді. Телурий-128-дің ғана жартылай өмір сүру мерзімі ұзақ. Химиялық элементтердің ішінде тек қана (10) элементінде 10 тұрақты изотоп бар, 5 элементінде 7 тұрақты изотоп, 7 элементінде 6 тұрақты изотоп, 11 элементінде 5 тұрақты изотоп, 9 элементінде 4 тұрақты изотоп, 5 элементінде 3 тұрақты изотоп, 16 элементінде 2 тұрақты изотоп, ал 26 элементінде 1 тұрақты изотоп бар. Тағы бір ерекше мысал – бисмуттың табиғатта кездесетін жалғыз изотопы, бисмут-209, оның өте ұзақ жартылай өмір сүру мерзімімен тұрақсыз екені болжанған, бірақ ыдырайтыны байқалған. Олардың жартылай өмір сүру мерзімі ұзақ болғандықтан, мұндай изотоптар Жер бетінде әртүрлі мөлшерде кездеседі және тұрақты изотоптармен бірге бастапқы изотоптар деп аталады. Барлық бастапқы изотоптар Жердегі мөлшерінің азаю ретімен берілген. Жартылай өмір сүру мерзімі бойынша бастапқы нуклидтердің тізімін қарау үшін Нуклидтер тізіміне жүгініңіз. 118 химиялық элемент белгілі. 94 элементке дейінгі барлық элементтер табиғатта кездеседі, ал қалғандары жасанды түрде өндіріледі, олардың изотоптарының барлығы салыстырмалы түрде қысқа жартылай өмір сүру мерзімі бар және жоғары радиоактивті (төменде қараңыз). Бұл тізімдегі элементтер олардың ең тұрақты изотоптарының өмір сүру мерзіміне сәйкес реттелген. Олардың ішінде үш элемент (бисмут, торий және уран) бастапқы болып табылады, өйткені олардың жартылай өмір сүру мерзімі Жер бетінде кездесуге жеткілікті ұзақ, ал қалғандары радиоактивті ыдырау арқылы немесе зертханаларда және ядролық реакторларда синтезделеді. 38 белгілі, бірақ тұрақсыз элементтердің тек 13-інің ғана кем дегенде 100 жылдық жартылай өмір сүру мерзімі бар изотоптары бар. Қалған 25 элементтің барлық белгілі изотоптары жоғары радиоактивті; олар академиялық зерттеулерде, кейде өнеркәсіп пен медицинада қолданылады. Кейбір ауыр элементтердің периодтық кестеде әлі ашылмаған, одан ұзақ өмір сүретін изотоптары болуы мүмкін. Жер бетінде 338 нуклид табиғи түрде кездеседі. Олардың ішінде 251 тұрақты изотоп және жоғарыда айтылғандай, жартылай өмір сүру мерзімі 100 миллион жылдан асатын 35 ұзақ өмір сүретін радиоизотоп бар, барлығы 286 бастапқы нуклидті құрайды. Табиғи түрде кездесетін нуклидтер 286 бастапқы нуклидті ғана емес, сонымен қатар 52 қысқа өмір сүретін изотопты (жартылай өмір сүру мерзімі 100 миллион жылдан аз, Жердің пайда болуынан аман қалғанға тым қысқа) қамтиды, олар бастапқы изотоптардың (мысалы, ураннан алынған радий) туындылары; немесе энергиялы табиғи процестер арқылы жасалады, мысалы, көміртек-14 атмосфералық азоттан ғарыш сәулелерінің бомбалауымен жасалады.
This is a list of chemical elements by the stability of their isotopes. Of the first 82 elements in the periodic table, 80 have isotopes considered to be stable. Technetium and promethium (atomic numbers 43 and 61, respectively) and all the elements with an atomic number over 82 only have isotopes that are known to decompose through radioactive decay. No undiscovered elements are expected to be stable; therefore, lead is considered the heaviest stable element. However, it is possible that some isotopes that are now considered stable will be revealed to decay with extremely long half lives (as with Bismuth 209). This list depicts what is agreed upon by the consensus of the scientific community as of 2023. only the half life of tellurium 128 is longer. Of the chemical elements, only 1 element (tin) has 10 such stable isotopes, 5 have 7 stable isotopes, 7 have 6 stable isotopes, 11 have 5 stable isotopes, 9 have 4 stable isotopes, 5 have 3 stable isotopes, 16 have 2 stable isotopes, and 26 have 1 stable isotope. Another notable example is the only naturally occurring isotope of bismuth, bismuth 209, which has been predicted to be unstable with a very long half life, but has been observed to decay. Because of their long half lives, such isotopes are still found on Earth in various quantities, and together with the stable isotopes they are called primordial isotopes. All the primordial isotopes are given in order of their decreasing abundance on Earth. For a list of primordial nuclides in order of half life, see List of nuclides. 118 chemical elements are known to exist. All elements to element 94 are found in nature, and the remainder of the discovered elements are artificially produced, with isotopes all known to be highly radioactive with relatively short half lives (see below). The elements in this list are ordered according to the lifetime of their most stable isotope. Of these, three elements (bismuth, thorium, and uranium) are primordial because they have half lives long enough to still be found on the Earth, while all the others are produced either by radioactive decay or are synthesized in laboratories and nuclear reactors. Only 13 of the 38 known but unstable elements have isotopes with a half life of at least 100 years. Every known isotope of the remaining 25 elements is highly radioactive; these are used in academic research and sometimes in industry and medicine. Some of the heavier elements in the periodic table may be revealed to have yet undiscovered isotopes with longer lifetimes than those listed here. About 338 nuclides are found naturally on Earth. These comprise 251 stable isotopes, and with the addition of the 35 long lived radioisotopes with half lives longer than 100 million years, a total of 286 primordial nuclides, as noted above. The nuclides found naturally comprise not only the 286 primordials, but also include about 52 more short lived isotopes (defined by a half life less than 100 million years, too short to have survived from the formation of the Earth) that are daughters of primordial isotopes (such as radium from uranium); or else are made by energetic natural processes, such as carbon 14 made from atmospheric nitrogen by bombardment from cosmic rays.
Бастапқы изотоптарының санына қарай элементтер
Протон мен нейтронның жұп саны жұптасу эффектісінен (әсерінен) көбірек тұрақты (жоғары байланысу энергиясы) болады, сондықтан жұп-жұп нуклидтер тақ-тақ нуклидтерге қарағанда әлдеқайда тұрақты. Бір әсері – тұрақты тақ-тақ нуклидтердің саны аз: шындығында, тұрақтысы бес ғана, ал тағы төртеуінің жартылай ыдырау мерзімі миллиард жылдан асады. Тағы бір әсері – бір уақытта бір қадаммен жүзеге асатын ыдыраудың жоғары энергиялы тақ-тақ нуклид арқылы өтуіне қажеттілік тудырады, бұл көптеген жұп-жұп нуклидтердің сол массалық санмен, бірақ төмен энергиялы жұп-жұп нуклидке бета-ыдырауын болдырмайды. (Жұп-жұп нуклидтен тікелей жұп-жұп нуклидке, тақ-тақ нуклидті өткіріп, қосымша бета-ыдырау тек кейде ғана мүмкін, және бұл процесс соншалықты қиындыққа толы, оның жартылай ыдырау мерзімі ғалам жасынан миллиард есе артық.) Бұл кейбір массалық сандар үшін үшке дейін, ал кейбір атомдық (протондық) сандар үшін жетіге дейін, темірден кейінгі барлық тұрақты Z элементтері үшін кем дегенде төртеу (стронций мен қорғасыннан басқа) тұрақты жұп-жұп нуклидтердің санын арттырады. Протонның тақ саны бар ядро салыстырмалы түрде аз тұрақты болғандықтан, тақ нөмірлі элементтерде тұрақты изотоптардың саны азырақ болады. 26 "моноизотоптық" элементтің тек бір тұрақты изотопы бар, олардың барлығы (бериллийден басқа) тақ атомдық нөмірге ие. Сонымен қатар, ешбір тақ элементтің тұрақты изотоптары екіден аспайды, ал гелий, бериллий және көміртекті қоспағанда, тұрақты изотоптары бар әрбір жұп элементтің кем дегенде үш болуы керек. Тек бір ғана тақ элемент, калий, үш бастапқы изотопқа ие; ешқайсысында үштен артық жоқ.
Бастапқы изотоптары жоқ элементтер
Жалғастырмайтын изотоптар жоқ. Ең ұзақ өмір сүретін изотоп > 1 күн
Z Элемент t1⁄2 Ең ұзақ өмір сүретін изотоп
94 плутоний 8.08 Плутоний 244
96 курий 1.56 Курий 247
43 технеций 4.21 Технеций 97
93 нептуний 2.14 Нептуний 237
91 протактиний 32,760 жыл Протактиний 231
95 америций 7,370 жыл Америций 243
88 радий 1,600 жыл Радий 226
97 беркелий 1,380 жыл Беркелий 247
98 кальфорний 900 жыл Кальфорний 251
84 полоний 125 жыл Полоний 209
89 актиний 21.772 жыл Актиний 227
61 прометий 17.7 жыл Прометий 145
99 эйнштейний 1.293 жыл Эйнштейний 252
100 фермий 100.5 күн Фермий 257
101 менделевий 51.3 күн Менделевий 258
86 радон 3.823 күн Радон 222
Жалғастырмайтын изотоптар жоқ. Ең ұзақ өмір сүретін изотоп < 1 күн
Z Элемент t1⁄2 Ең ұзақ өмір сүретін изотоп
105 дубний 16 сағат Дубний 268
103 лавренций 11 сағат Лавренций 266
85 астатин 8.1 сағат Астатин 210
102 нобелий 58 минут Нобелий 259
104 рутерфордий 48 минут Рутерфордий 267
87 франций 22 минут Франций 223
106 сибооргий 14 минут Сибооргий 269
107 борий 2.4 минут Борий 270
111 ренгений 1.7 минут Ренгений 282
112 коперниций 28 секунд Коперниций 285
108 хассий 16 секунд Хассий 269
110 дармштадтий 12.7 секунд Дармштадтий 281
113 нихоний 9.5 секунд Нихоний 286
109 мейтнерий 4.5 секунд Мейтнерий 278
114 флеровий 1.9 секунд Флеровий 289
115 московий 650 миллисекунд Московий 290
116 ливерморий 57 миллисекунд Ливерморий 293
117 теннессин 51 миллисекунд Теннессин 294
118 оганессон 690 микросекунд Оганессон 294