Кіріспе

120 мм М1 зеңбірек – Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезінде АҚШ армиясының стандартты аса ауыр әуе шабуылына қарсы зеңбірегі, ол қызметтегі кіші және жылдам M2 90 мм зеңбірегін толықтырды. Оның максималды биіктігі шамамен 60000 фут (18288 м) құрады, соның арқасында ол «стратосфералық қару» деген лақап атын алды. Армия 1944 жылдан 1960 жылға дейін M1 зеңбірегін әуе қорғанысы үшін пайдаланды, негізінен стационарлық қорғаныс міндеттерін орындады, бірақ ол жылдамдылыққа да есептелген. Әуеге қарсы зымырандардың дамуымен ол қолданудан шығарылды және 1954 жылдан кейін тоқтатылды. Дегенмен, M103 танкысына орнатылған оның модификациясы 1974 жылға дейін қолданыста болды.

Тарих

АҚШ армиясы 120 мм-лік зеңбіректерді Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жасауға кірісті, ал 1924 жылы оның прототипі таныстырылды. Жүйе пайдалы болу үшін тым ауыр және қымбат деп есептелді, сондықтан жоба баяулады, бірақ толығымен тоқтатылмады. 1938 жылы армия жаңа әуе шабуылына қарсы жүйелерге қажеттілігін қарастырып, ауыр және аса ауыр міндеттерге арналған жаңа жүйелерді тапсыруға шешім қабылдады. Алғашқысы жаңа M1 90 мм-лік зеңбірекпен қамтамасыз етілді, ол сол кезде қолданылып келген бұрынғы M3 3 дюймдік зеңбіректің орнын басты. Аса ауыр міндеттер үшін 120 мм-лік зеңбірек дизайны қайта қаралып, 1940 жылы қабылданғанда 4,7 дюймдік M1 деп аталған жаңа сегіз дөңгелекті шассиге орнатылды. 90 мм-лік зеңбірек сияқты, M1 зеңбірегі де әдетте төрт зеңбірекпен құралған батареяда қолданылды, бастапқыда іздеу шамдарымен, SCR 268 радарымен (кейіннен әлдеқайда жақсартылған SCR 584 радарымен алмастырылды), M10 зеңбірек басқару құрылғысымен және автоматты түрде зеңбіректерді бағыттайтын M4 зеңбірек деректерінің компьютерімен жабдықталды. M6 тракторы басты жетек ретінде пайдаланылды. M1 зеңбірегі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында қаруға алынды. M1 зеңбіректерінің бір батальоны, 513-ші әуе шабуылына қарсы зеңбірек батальоны, 1945 жылдың ақпан айында Филиппинге орналастырылды, бірақ ешқандай жау ұшағына оқ атпады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Кеңес Одағымен суық соғыс басталғаннан кейін, M1 зеңбіректері АҚШ және Канаданың көптеген аймақтарында орналастырылды. Кеңес Одағының алыс қашықтықтағы Tu-4 бомбалаушыларынан қорғану үшін Армияның әуе шабуылына қарсы қолбасшылығы (ARAACOM) M1 зеңбіректерімен жабдықталған 44 толық штатты және 22 Ұлттық гвардия батальондарын құрды, олар жеті бригадаға және 20 әуе шабуылына қарсы артиллерия тобына бөлінді. Су шлюздерін бірлесіп қорғау үшін екі канадалық әуе шабуылына қарсы батальон да M1 зеңбіректерімен жабдықталды. Бұл зеңбіректер AN/CPS 5 құрылғыларымен жабдықталған алыс қашықтықтағы Lashup радар желісімен басқарылды. M1 зеңбіректері ядролық өндіріс орындарын, ірі өнеркәсіптік орталықтарды, стратегиялық әуе күштерінің базаларын және ірі халық қоныстарын қорғау үшін орналастырылды. 1954 жылы MIM 3 Nike Ajax жер-әуе зымыраны ARAACOM-мен пайдалануға берілді. Ол M1 зеңбірегінен әлдеқайда ұзын қашықтықтағы нысаналарды тудыра алатындықтан, оны ескіргенге айналдырды. ARAACOM M1 зеңбірегін толық штатты бөлімшелерден, содан кейін Ұлттық гвардия бөлімшелерінен шығара бастады. 1957 жылы Кеңес Одағы өзінің алғашқы құрлық аралық баллистикалық зымырасын, R-7 зымырасын ұсынды, ал M1 зеңбірегі дерлік пайдасыз болды. 1960 жылдың қаңтарына дейін M1 зеңбіректері бар Ұлттық гвардияның барлық қалған бөлімшелері Nike зымырандарына ауыстырылды немесе таратылды.

Танк пулеметінің модификациясы

1945 жылдың басында M1 құралын ауыр танк бағдарламаларында қару ретінде пайдалану үшін жобалау зерттеулері басталды, олардың нәтижесі 120 мм-лік Т53 зеңбірегі болып белгіленді. Екі Т30 ауыр танк шассиі зеңбірекке сәйкес бағытталды, нәтижесінде Т34 ауыр танк пайда болды. Атыс сынақтарынан зеңбірек түтінінің мұнараға енуі, кері соққылар және ұрыс бөліміндегі улы газдардың жоғары концентрациясы анықталды. Осыған байланысты, зеңбірек дизайнына түтін шығару құрылғысы (bore evacuator) қосылып өзгертілді. 1948 жылы жаңа ауыр танк жобасы T43, кейіннен M103, T53 зеңбірегінің жеңілдетілген нұсқасын пайдалану ұсынылды. Бұл 120 мм-лік Т122 зеңбірегінің баллистикалық сипаттамалары бұрынғы модельмен бірдей болды. Дизайн одан әрі дамытылды, T123 дизайны ұнтақтың қысымын арттырды, содан кейін Т123E1 арқылы жылдам ауыстырылатын зеңбірек трубкасы енгізілді. Осы түрінде жоба 120 мм-лік M58 зеңбірегі ретінде стандартталды, ол M103 өндірісінде қолданылды. Британдық FV214 Conqueror ауыр танк бағдарламасы Royal Ordnance L1 деп аталатын M58 дизайнының өзгертілген нұсқасын пайдаланды.