Кіріспе

717-741 жылдар аралығында Византия императоры Лев III Исавр (лат. Leo Isaurus; 685 – 18 маусым 741), сондай-ақ Сириялық деп те аталады, 717 жылдан өліміне дейін Византия императоры болды және Исавр әулетінің негізін қалаушы. Ол 695-717 жылдар аралығында Византия империясындағы үлкен тұрақсыздық кезеңі болған Жиырма жылдық анархияны тоқтатты, сонымен қатар жетінші ғасырда византиялықтардың басынан өткен үздіксіз жеңілістері мен аумақтық шығындарына нүкте қойды, осы кезеңде таққа бірнеше императорлар тікелей кезекпен отырды. Ол сонымен қатар империяны басып келген Омейядтардан сәтті қорғады және иконаларға табынуға тыйым салды.

Ерте өмір

Лео III Германия қаласындағы Коммагенада дүниеге келген, қазіргі Түркиядағы Қаһраммараш жерінде орналасқан. Оның түпкілікті аты Конон (Конон немесе Конус). Лео III араб тілінде жақсы сөйлеген, тіпті ол ана тілі болуы мүмкін, ал Теофан Исповедник оны "сарацинге ұқсас ойлы" деп сипаттаған. Юстиниан II жеңіске жеткеннен кейін Конон Аль-Валид I басқаратын Омейяд халифатына қарсы одақ құру үшін Алания мен Лазикаға дипломатиялық миссиямен жіберілді. Теофанның жазбасына сәйкес, Юстиниан Кононнан арылуды қалап, Византия мүддесін ілгерілетуге жәрдемдесу үшін берілген ақшаны қайтарып алды, осылайша Конон Аланияда қалды. Хроникада бұл миссия сәтті аяқталғаны және Кононның мамыр айында қарға тоңғылық аяқ киімімен Кавказ тауларын кесіп өтіп, Себелда бекінісімен байланысты Сидерон бекінісін басып алып, Юстинианға оралғаны айтылған. Конон император Анастасий II тарапынан Анатолиялық теманың қолбасшысы (стратег) болып тағайындалды. Ол қызметтен алынғаннан кейін, Армениялық теманың стратегі Артабасдоспен бірге жаңа император Феодосий III-ті құлату үшін сөз байласты. Артабасдос Кононның қызы Аннаға үйленуге ниеттенген.

Константинополь қоршауы

Лео 717 жылы 25 наурызда Константинопольге кірді және Теодосий III-ді тақтан бас тартыруға мәжбүр етті, соның нәтижесінде Лео III император атанды. Жаңа император дереу сол жылдың тамызында басталған Константинопольдің екінші араб қоршауына қатысуға мәжбүр болды. Арабтар – халифа Сүлеймен ибн Абд әл-Малик жіберген Омейяд әскерлері, олар оның бауыры Маслама ибн Абд әл-Малик басшылығындағы әскерде қызмет етті. Олар Византия империясындағы ішкі келіспеушілікті пайдаланып, 80 000-нан 150 000-ға дейін сарбаз бен үлкен флотты Босфорға жеткізді. Үш жыл бұрын Анастасий II кезінде басталған жан-жақты дайындықтар мен Лео көрсеткен қайсарлық қарсылық шабуылшыларды әлсіретті. Византияның жеңісіне грек отының тиімді қолданылуы да ықпал етті. Араб әскерлері Византияға көмекке келген болгар күштерінің шабуылына да ұшырады. Лео болгарлармен одақтас болған, бірақ жылнамашы Теофан Исповедник олардың болгарлық Тервелдің немесе оның кейінгі ұрпағы Кормесийдің басшылығында қызмет ететінін нақты білмеді. Болгарлардың күшті шабуылына, Константинополь қабырғаларының мызғымас бекемдігіне және өзінің таусылған қорына тап болған арабтар 718 жылдың тамызында қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Сүлеймен өткен жылы қайтыс болған еді, ал оның ізбасары Омар II қаланы қайтадан жаулап алуға тырыспады. Қоршау 12 айға созылды.

Билік

Осылайша империяны жоқ болудан сақтап қалған Лео оның әкімшілігін нығайтуға кірісті, ол бұрынғы жылдардағы тәртіпсіздікте мүлдем ұйымдастырылмаған еді. 718 жылы ол Сицилиядағы көтерілісті басып тастады; келесі жылы тақтан түскен император Анастасий II әскер жинап, тақты қайтаруға тырысты, бірақ Леоның үкіметі оны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Лео империяның шекараларын халқы азайтқан аймақтарға славян қоныстандыру арқылы және әскерді тиімділікке келтіру арқылы қамтамасыз етті; Омейяд халифаты 726 және 739 жылдары Хишам ибн Абд әл-Маликтің жорықтарының бөлігі ретінде жаңадан шабуылдарын қайта бастағанда, араб әскерлері шешуші түрде жеңіліске ұшырады, әсіресе 740 жылы Акроинонда. Оның әскери күш-жігерін хазарлар мен грузиндермен жасаған одақтары толықтырды. Лео бірқатар азаматтық реформаларды жүзеге асырды, оның ішінде бай иелерге ауыр салмақ салған салықты алдын ала төлеу жүйесін жою, шаруаларды еркін жалға алушылар тобына көтеру және Отбасы құқығын, теңіз заңын және қылмыстық заңды жаңарту, атап айтқанда көптеген жағдайларда өлім жазасын мүше кесумен алмастыру. 726 жылы жарияланған «Эклогия» (Таңдау) деп аталатын жаңа кодексте көрініс тапқан жаңа шаралар ақсүйектер мен жоғары дін қызметкерлері тарапынан наразылық тудырды. Император сондай-ақ Эгей аймағында жаңа тақырыптар құру арқылы тақырыптық жүйені қайта ұйымдастыруды қолға алды.

Иконоталау саясаты

Леоның ең елеулі заңнамалық реформалары діни мәселелерге, әсіресе иконоклазмге қатысты ("иконаны бұзу", сондықтан иконокласт – "иконаны бұзушы"). Империядағы барлық яһудилер мен монтанисттерді крещение рәсімінен өткізуге жасаған тымысынан кейін (722), ол бейнелерге табынуға қарсы бірқатар жарлықтар шығарды (726–729). Агаллиан Контоскел басшылығымен Грецияда, негізінен діни себептермен, көтеріліс болды, ал Космас деген адам қарсы император деп жарияланды. 727 жылы императорлық флот грек оттарының көмегімен көтерілісті басып тастады. 730 жылы Константинополь патриархы Герман I иконоклазмды қабылдамай, қызметтен кетуді жөн көрді; Лео оның орнына иконалар мәселесінде императордың позициясын қолдаған Анастасийді тағайындады. Италия түбегінде папа Григорий II, содан кейін Григорий III бейнелерге табынуды қорғағандары үшін императормен қатысты жанжалға түсті. Олар Римдегі соборларды шақырып, иконоборшыларды анафемаға ұрып, шіркеуден шығарды (730, 732); 740 жылы Лео оңтүстік Италия мен Иллирияны папалық диоцезінен Константинополь патриархының диоцезіне қосып, жауап қайырды. Бұл күрес 727 жылы Равенна экзархатында қарулы бүлікпен бірге жүрді, Лео оны үлкен флот арқылы бағындыруға тырысты. Бірақ дауылдан флоттың қирауы Леоны шегінуге мәжбүр етті; оның оңтүстік Италиядағы халқы оның діни жарлықтарына наразылық білдірді, ал Равенна экзархаты Империядан де-факто бөлініп кетті. Ғалымдар мұсылмандық және византиялық иконоклазмның өзара әсерін талқылады, бұл халифа Язид II-нің 721 жылы христиан халқын да нысанаға алған иконаларға қарсы жарлық шығарғанын атап өтті.

Заңнама

Лео III және оның ізбасары Константин V жүргізген заң реформалары Византиялық жетімхана басшысын сот өкіліне айналдырды. Осы заңнамалық реформалардан бұрын Византия заңдары барлық жетім балаларды Византия жетімханасына немесе монастырға тапсыруды талап еткен.

Ақша шығару

Лео билік құрған кезеңде соғылған монеталарда императорлық династияның еркек мүшелері ғана бейнеленген, бұл мұрагерлік тәртібін нығайтқан. Хазар Лео IV-нің алтын монеталарында Лео III-нің қаза болғаннан кейінгі суреті салынған.

Мұра

1573 жылы Иоанн Дамаскинің III Леоға жасаған шабуылының аудармасы "Леон Исаврға қарсы үш кітаптан тұратын Апология" деген атпен жарияланды, бұл діни пікір қақтығысын тудырды.