Кіріспе

Беларусьтің "Наша Ніва" апталық газеті (баспа бетінде). "Біздің дала" – Беларусьтің ең көне апталық газеттерінің бірі, 1906 жылы құрылған және 1991 жылы қайта құрылған. "Наша Ніва" газетінің белорус әдебиетін жариялаудағы және белорус тіліндегі журналистиканың алға басушысы ретіндегі маңыздылығынан, Қазан төңкерісіне дейінгі жылдар көбінесе "Наша Ніва кезеңі" деп аталады. 1906-1915 жылдар аралығында газет апта сайын жарық көрді. 1991-1995 жылдары айына бір рет, 1996 жылы апта сайын, ал 1997-1999 жылдары екі апта сайын шықты. 1999 жылы газет қайтадан апталық болып шыға бастады. Media IQ бағалауынша, "Наша Ніва" мемлекеттік пропагандадан мүлдем құрылып, белорус БАҚ арасында журналистік этика бойынша ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие. Александр Лукашенко режиміне ашық оппозицияда болғандықтан, газет үкімет тарапынан көп рет жазаланды, ірі айыппұл төледі және мемлекеттік таралымнан шығарылды. Редакторлар мен журналистер полиция және КГБ қызметкерлерімен тұтқындалды, сұраққа тартылды және ұрылды. 2020 жылдан бастап бас редакторлыққа Андрей Дынькодан кейін Ягор Марчинович келді. 2021 жылдың 8 шілдесінде газеттің сайты билік тарапынан бұғатталды. Бас редактор Ягор Марцинович және редактор Андрей Скурко ұсталды, олардың үйлері мен кеңселері тінту жасалды. 13 шілдеде басылым Беларусь билігінің күшейген қысымына байланысты Беларусьте жабылатынын хабарлады. Қызметкерлерге шетелге көшу ұсынылды. Редакция газетті Беларусьтен тыс жерде қайта іске қосуға тырысатынын мәлімдеді. Жаңа сайт 2021 жылдың 29 шілдесінде іске қосылды, мазмұн басылымның әлеуметтік желілерінен және Telegram арнасынан жүктелді. 2022 жылдың 27 қаңтарында Беларусь Ішкі істер министрлігі "Наша Ніва" газетін "экстремистік ұйым" деп жариялады. 2022 жылдың 15 наурызында Марчинович пен Скурко 10 000 белорус рублі (3000 доллар) көлеміндегі зиян үшін 2,5 жылға бас бостандығынан айырылды, осылайша украиналықтар Беларусьтен тәуелсіз және объективті ақпарат ала алатын болды. 2023 жылдың 21 ақпанында (Халықаралық ана тілі күні) "Наша Ніва" газетінің Łacinka әліпбиінде (беларусь латын әліпбиінде) машиналық аудармада жасалған нұсқасы іске қосылды.

19061915 жыл

"Наша ніва" 1901 жылдан бері РСДРП-ның саяси газеті "Искрадан" шықты. 1906 жылы маусымда БСҰ конференциясында беларусь журналисі Антон Луцкевич партиялық газет құру ниеті туралы мәлімдеді. Құрылтайшыларының бірі оның ағасы Иван және Алаксандар Уласау, Минск маңындағы Михаука иесі, көп жылдар бойы газеттің баспашысы және редакторы болды. Басылымның атауы Янка Лучинаның "Роднай старонцы" ("Отанға") поэмасынан алынған. Бірінші саны 1906 жылы 23 қарашада Зигмунд Вольскийдің редакторлығымен жарық көрді. 1906 жылдың 8 желтоқсанындағы бесінші санынан бастап бас редактор Александр Власов болды. Алғашқы үш жылда газет 489 аймақтан 960 баяндама, 61 автордың 246 өлеңі, 36 арнайы баяндамашының 91 мақаласы жарық көрді. 1910 жылы ғана "Наша ніва" 427 адамның 666 түрлі хат-хабарларын жариялады. "Наша ніва" саяси, экономикалық және мәдени мәселелердің кең ауқымын қамтыды. Әр нөмірде келесі бөлімдер болды: үкіметтік іс-әрекеттер, саяси шолу, ауыл өмірі, қала өмірі, фельетондар, белорус тіліндегі ең жаңа әдеби шығармалар, хат-хабар, Ресей мен Литвадан жаңалықтар, кітап шолу, тарих жазбалары, ауыл шаруашылығы туралы жазбалар, қолданбалы механика, жеке жарнама. Газет белорус саяси ұлтын нығайтуды басты міндеті ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ, сол кездегідей, үкіметтік араласудан азат алғашқы ақпарат көзі болды. Редакция белорус мәдениетін сақтауға және насихаттауға да күш салды. Ұлттық азаматтық қоғам газеттің айналасында жиналды; көптеген ауыл шаруашылығы бастамалары, жастар топтары мен баспа үйлері оны өздерінің қызметін насихаттау үшін дауыс ретінде қолданды. 1911 жылы оның таралымы шамамен 3000-ға жетті. 1912 жылдың қазанына дейін газет кириллица мен латын қарпімен басылып шығады. 1912 жылдың 24 қазанындағы 43-ші санынан бастап басылым толық кириллицаға ауысты. Бір жылдық жазылу 5 рубльге, бір санының бағасы 5 теңгеге бағаланды. Газеттің саяси мақсаттарын қалыптастырудың басты тұлғаларының бірі - Минск қаласынан келген Иван Луцкевич, Вильнюстегі әйгілі Белоруссия мұражайының негізін қалаушы және көптеген саяси және мәдени жобалардың демеушісі. Оның қасында ағасы Антон Луцкевич жұмыс істеді, оның идеялары Белоруссия социалистік партиясының (Храмада) бағдарламасын қалыптастыруда шешуші болды. Ол ақырында Беларусь Халық Республикасының Премьер-Министрі болды. Вацлау Ластоуский, Белоруссия Халық Республикасының болашақ премьер-министрі, 1909 жылы газеттің хатшысы болды және 1912-1913 жылдары оның де-факто редакторы болды. Ол "Наша ніва" журналының басты тақырыптарының бірі болған тарихи күн тәртібінің жетекшісі болды. 1914 жылдың наурыз айында газеттің редакторы атақты ақын Янка Купала болды. Редакция кеңсесі Вильняс көшесі, 14 мекен-жайында орналасқан. Купала 1915 жылдың күзіне дейін осы қызметте болды, ол кезде Вильнюсті немістер басып алды және Беларусьтегі қалыпты өмір тоқтады. 1909 жылдың жазында оларға Сяргей Епіфанавіч Палуян қосылды. Алайда топ екіге бөлінді. Łuckevič ағайындылары мен Ułasaŭ "Парламент Жоғарғы Палатасы" деп аталды, олар бөлек бөлмені пайдаланып, есіктің астындағы саңылау арқылы басқалармен сөйлеседі. "Жоғарғы парламент" басылымның өмір сүруіне және ақы алуына тырысты, ал "Төменгі палата" күнделікті барлық міндеттерді орындады. Олардың мақалалары псевдонимдермен жарияланды, олардың барлық шешімдерін "Жоғарғы палата" ветосымен жоққа шығаруға болады. Ынтымақтасушылардың арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас 1910 жылы Сиархей Палуянның өзін-өзі өлтіруінің басты себебі болып табылады. Мұрағат мәліметтері бойынша, 1909 жылы газеттің тіпті Прага, Париж, Львов және АҚШ-та да жазылушылары болды. Антон Луцкевич, Алаксандар Уласау, Бранислав Тарашкевич, Жмицер Жилунович және Вацлав Ластуски 1930 жылдары Кеңес өкіметінің репрессиясының құрбаны болды. Сондай-ақ "Наша ніва" Максим Багданович пен Змітрок Бядуляның шығармаларын тапты. Ол көптеген көрнекті зиялы тұлғалардың жазбаларын жариялады, оның ішінде Янка Купала, Антон Луцкевич, Максим Багданович және Вацлау Ластуски. "Наша ніва" ауыл тұрғындары арасында белорус тілінің танымалдылығын түсінді. Мәселенің оңалтуына бағытталған басты қадам ретінде ол белорус тіліндегі білім беруді насихаттап, мектептер мен шіркеулерде өз ана тілінде сөйлеу құқығын қорғады. 1906 жылдан 1912 жылға дейінгі сандар бір мезгілде кириллица мен латын әліпбиін қолданды (кіші тақырып: апта сайын орыс және поляк әріптерінде басылады (латын қарпімен: Wychodzić szto tydzień ruskimi i polskimi literami)).

Баспа ісі

Газет интеллектуалды өмірдің орталығына айналды, ол өзінің төңірегінде пайда болған тәуелсіз мәдени және әлеуметтік жобалардың бас ортасы болды. 1907 жылдан бастап редакция кітап басып шығарумен айналысты. "Наша Нива" баспа орталығы ретінде үйлестірушілік қызмет атқарды. Ең танымал болғандары – жылдық белорус күнтізбелері, оқырмандардың күнделікті ақпараттан бөлек, әдеби туындыларды да таба алатын альманахтар еді. Баспа орталығы сонымен қатар түпнұсқа және аударма кітаптар шығарды. 1912 жылы Вильнюсте "Крапива" ("Қызыл қамыс") атты сатирикалық журнал жарық көрді, ал "Наша Ниваның" ауыл шаруашылығы бөлімі 1913 жылдың соңынан бастап Минскіде шығатын "Сача" ("Ағаш соқа") тәуелсіз журналына айналды. Газеттің қолдауымен "Наша Ниваның" негізін қалаушылардың бірі Иван Луцкевич болашақ белорус Ұлттық мұражайы үшін артефактілер жинауды бастады. Олардың көп бөлігі қазір Литваның Ұлттық тарих мұражайында сақтаулы. Газет қызметкерлері Игнат Буйницкийге бірінші белорус театрын құруға көмектесті. 1906 мен 1915 жылдар аралығында газеттен 1 миллионнан астам дана басылды. "Наша Ниваның" атқарған жұмысының масштабы тарихшылар мен мәдениет зерттеушілеріне ХХ ғасыр басындағы белорус мәдениетін қазіргі мәдениет пен қоғамның дамуындағы сандық және сапалық өзгерістерге сілтеме жасай отырып, "Наша Нива кезеңі" деп атауға мүмкіндік берді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы «Наша Нива» соғыста болған үкіметті сынауға болмады, себебі мұндай оппозиция мемлекетке деген адалдықсыздық ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Газет қатардағы белорустардың патриоттық іс-әрекеттері туралы мақалалар мен хабарламалар жариялады, бірақ редакциялық позициясы ресейлік әскерге қолдау көрсетпеді. Ресей армиясы неміс армиясы сияқты жат деп сипатталды. Соғыс басталған кезде «Наша Нива» басылымдарының көлемі екі есеге азайды. 1914 жылдың күзінен бастап газет беттерінде мемлекеттік цензура салдарынан бос орындар пайда бола бастады. Соңғы саны 1915 жылдың жазында, көптеген қызметкерлер әскерге шақырылғанда шықты.

1920 жылы қайта жаңғыру әрекеті

Газетті қайта жаңғыртуға алғашқы талпыныс 1920 жылы Вильняда Максим Харецкий жасады. Жаңадан қайта жаңғыртылған "Наша Нива" газетінің алғашқы саны 1920 жылғы 28 қазанда, Желиговскийдің бүлігі басталғаннан кейін жарық көрді. 4-ші санынан бастап бас редактор Виачаслау Знамаруски болды. 1920 жылдың желтоқсан айында газет тағы да тыйым салынды, бұл жолы польшалық әскери цензура тарапынан.

1991 жылы Вильнюсте қайта жаңғыру

Кеңес Одағының ыдырауы және Беларусьте тәуелсіздік қозғалысының қарқынды өсуі газетті қайта құруға мүмкіндік берді. "Наша Нива" басылымын журналист Сиархей Дубавец 1991 жылғы мамыр айында Вильнюсте қайта іске қосты. Жаңадан жанданған газет басқа белорус мерзімді басылымдарының арасында ерекше орын иеленді. "Наша Нива" совет кезеңіндегі белорус тіліндегі көптеген БАҚ-қа тән "қорғаныс стратегиясынан" және өзін-өзі оқшаулаудан бас тартты. Газет жарияланған беттерінде жалпыұлттық тақырыптар талқыланып, шетелдік әдебиеттердің көптеген аудармалары жарық көрді. Газет екі мәселеге ерекше назар аударды: Ұлы Литва Герцогтігінің мұрасы және Беларусь пен аймақтың басқа елдері арасындағы қарым-қатынастардың мүмкін үлгісі. 2000 жылы Сиархей Дубавец отставкаға кетті, Андрей Дынько жаңа бас редактор болды. 1996 жылы газеттің редакциясы Минск қаласына (Беларусь) көшірілді. "Наша Нива" тақырыптары әдебиет пен мәдениеттен саяси және әлеуметтік мәселелерге қарай өзгерді. 1999 жылы газет қайтадан апталық болып шыға бастады. 2006 жылы "Наша Нива" онлайн нұсқасын кеңейтуге шешім қабылдады, Андрей Скурко веб-бөлімді басқарды, ал Андрей Дынько қағаз басылымның жаңа басшысы болды. 2023 жылдың 31 шілдесінде Еуропалық Парламент Еуропа Комиссиясы мен мүше мемлекеттерден "Наша Нива" сияқты белорус БАҚ-тарын күшейтуді сұраған қаулы қабылдады.

Мемлекеттік қысым

1995 жылдан бері, әсіресе 2000-шы жылдары "Наша Нива" Александр Лукашенконың авторитарлық режимінен қысым көрді. Газет дәстүрлі белорус орфографиясын (Тарашкевица) пайдаланғаны үшін қуғынға ұшырады. 1998 жылы газет сотта жеңіске жетіп, классикалық орфографияны қолдануға рұқсат алды. "Наша Нива" 2008 жылға дейін классикалық орфографияны қолданды, содан кейін "интеллектуалдар мен халық арасындағы байланысты жақсарту" мақсатында мектептерде оқытылатын орфографияға көшті, бұл туралы сол кездегі редакциялық мақалада айтылған. 2005 жылы билік газеттің Беларусь поштасы арқылы және дүкендерге, газет орындарға жеткізетін ресми тарату агенттігі арқылы таралуын тоқтатты. Газеттің таралымы 3500 данадан 2000 данаға дейін азайды. 2006-2008 жылдар аралығында газеттің таралуы еріктілердің күшімен жүзеге асырылды. Осы себепті газет А4 пішіміне ауыстырылды, осылайша оны қаптарға және конверттерге салу оңай болды. "Наша Нива" көп рет сотқа тартылып, айыппұл төледі, КГБ газет кеңсесінде де, журналистердің жеке үйлерінде де тінтіп тексерулер жүргізді. 2006 жылы газеттің бас редакторы Андрей Дынько тұтқындалып, 10 күн түрмеде отырды. Оның тұтқындалуынан кейін Минск билігі "Наша Нива" газетінің қалада таратылуы "жеткіліксіз" екенін ресми түрде мәлімдеді. 2006 жылдың 29 сәуірінде 300 белсенді Октябрь алаңында "Наша Нива" газетін қолдау митингін ұйымдастырды, нәтижесінде 10 адам тұтқындалды. 2008 жылдың наурыз айында полиция Минскіде митингтен репортаж жасап жатқан журналистер Сямён Печанко мен Андрей Лянкевичті ұстап алды. Печанко митингті ұйымдастырды деген айып тағылып, 15 күнге түрмеге жабылды. 2008 жылдың соңында "Наша Нива" мен "Народная Воля" газеттеріне мемлекеттік жазылым және дүкендер арқылы сатуға рұқсат берілді. Біраз уақыттан кейін "Наша Нива" түсті баспаға көшті, таралымы 6000 данаға жетті. Бірақ 2010 жылдың шілде айында шыққан басылымның жартысына жуығы үкімет тарапынан тәркіленіп, жойылды. Цензураға ұшыраған басылымда Александр Лукашенко туралы ресейлік НТВ телеарнасының "Құдай әкесі" атты деректі фильмі жайлы мақала жарияланған, ол Беларусь президентіне қарсы "пропагандалық шабуыл" деп есептелді. 2010 жылдың желтоқсан айында КГБ редакция кеңсесін тінтіп тексерді, барлық кеңсе жабдықтары тәркіленді. Сондай-ақ, Андрей Скурконың пәтерінде де тінтіп тексеру жүргізілді.

2010 жылдар

2010 жылы «Наша Нива» веб-порталы белорус тіліндегі ең танымал интернет-ресурсына айналды. Google Analytics статистикасына сәйкес, 2017 жылы NN.by сайтына ай сайын 600 000-нан астам адам кірді, олар 7 000 000-нан астам бет қарады. Сапарлардың шамамен 84%-ы Беларусьтен, ал 49%-ы Минск қаласынан жасалды. 2011 жылдың 11 сәуірінде Минск метросында террористік шабуыл болды. «Наша Нива» оқиғаны және одан кейінгі жағдайды жариялады. Кейін бұл басылым Ақпарат министрлігі тарапынан жалған мәлімдеме жасады деп айыпталды. Редакция ғимараты мен қызметкерлердің жеке пәтерлері тінту жасалды, журналистер Бас прокуратура және Беларусь қауіпсіздік қызметі (КГБ) тарапынан сұраққа тартылды. «Наша Нива» құрбандардың бірі кешке дейін стансада қалғанын жазды, бірақ билік бұл ақпаратты жалған және құпиялы деректер деп санайды. 2011 жылдың 27 сәуірінде Ақпарат министрлігі «Наша Нива» және «Народная Воля» газеттерін жабу үшін сот процесін бастады. Халықаралық резонанс салдарынан билік маусымның басында істі жапты. Министрлік газеттерге қатысты әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша талаптар қойды, нәтижесінде екі тергеу де басылымдарға 14 миллион белорус рублі айыппұл салынды. БАЖ директорының орынбасары Андрей Бастунецтің сөзіне қарағанда, 2012 жылдан бері Беларусьте сөз және БАҚ бостандығы өте төмен деңгейде тоқтап тұр. 2012 жылы Андрей Дынькоға шетелге шығуға тыйым салынды, ол тек алты ресми шағымнан кейін ғана қара тізімнен шығарылды. 2017 жылы «Наша Нива» Беларусьтегі ең танымал медиа құралдарының арасында үшінші орынға ие болды және әйелдер аудиториясы үшін «Наша Нина» веб-жобасын іске қосты (аты сөз ойынына негізделген – Нина әйел есімі). 2017 жылдың 1 наурызында бас редактор Андрей Скурко отставкаға кетті, оның орнына Жахор Марчинович келді. Скурко бас редактордың орынбасары қызметінде қалды. 2018 жылға қарай редакция құрамында 12 журналист жұмыс істеді. «Наша Нива» газеті ай сайын 3000 данамен шығарылды. Газеттің бір данасының бағасы 2,5 белорус рублі болды.

2020 жылдар

Газет 2020 жылғы Беларусь президенттік сайлауынан кейінгі бірнеше ай бойы жалпыұлттық наразылықтарды кеңінен жариялады. 2021 жылдың 8 шілдесінде газеттің сайты билік органдары тарапынан жабылды. Бас редактор Ягор Марцинович және редактор Андрей Скурко ұсталды, олардың үйлері мен кеңселері тінту жасалды. Бірнеше күннен кейін, 14 шілдеде Марцинович пен Скуркоға қылмыстық іс қозғалды. Скурко түрмеде 13 күн бойы дәрі-дәрмексіз қалды, ол акрестоманиялық диабеттен (немесе атипикалық диабеттен) ауырады. Сол жерде ол SARS-CoV-2 вирусына ұқсас инфекцияға шалдықты және COVID-19 диагнозы қойылды. 2021 жылдың қараша айында «Наша Ниваның» Telegram арнасы мен әлеуметтік желілері экстремистік материалдар деп танылды. 2022 жылдың қаңтар айында ҚКБ «Наша Нива» ұйымын экстремистік құрылым деп жариялады. Беларусьте экстремистік құрылым құру немесе оған қатысу қылмыстық жазаланады.