Кіріспе

Үндістанның тәуелсіздік күрескері және танымал заңгер Бхулабхаи Десай (13 қазан 1877 – 6 мамыр 1946) – Үндістанның тәуелсіздік күрескері және танымал заңгер. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталған Үнді ұлттық армиясының үш сарбазын қорғағанымен және Мұсылман лигасының Лиакат Али Ханмен құпия билік бөлісу келісімін жасауға тырысқаны үшін жақсы есте қалады.

Ерте өмір

Бхулабхай Десай Гуджарат штатының Валсад қаласында дүниеге келген. Алғашқыда анасының інісі оқытқан, Бхулабхай Валсадтағы Авабай мектебінде және Бомбей қаласындағы Барда орта мектебінде білім алды. 1895 жылы мектепті үздік түлек ретінде аяқтады. Ол оқушы кезінде Ичхабенге үйленді. Олардың Дхирубай есімді бір ұлы болды, бірақ Ичхабен 1923 жылы қатерлі ісікке шалдығып қайтыс болды. Содан кейін ол Бомбей қаласындағы Эльфинстон колледжіне түсіп, ағылшын әдебиеті мен тарих пәндерін жоғары деңгейде бітірді. Вордсворт сыйлығы мен тарих және саяси экономикадан бірінші орын алғандығы үшін стипендия ұсынылды. Бомбей университетінде ағылшын тілінен магистр дәрежесін алды. Бхулабхай Ахмадабадтағы Гуджарат колледжінде ағылшын және тарих пәндерінен профессор болып тағайындалды. Оқытумен қатар заңды да оқыды. Десай 1905 жылы Бомбей жоғары сотында адвокат ретінде тіркелді және қаланың, содан кейін елдің жетекші заңгерлерінің біріне айналды.

Саяси мансап

Бхулабхай саяси карьерасын Энни Бесанттың «Бүкіл Үндістандық үй билігі лигасына» қосылудан бастады. Ол британдық ықпалды қолдайтын Үндістан либералдық партиясына мүше болды, бірақ 1928 жылы британдықтар Үндістанда конституциялық реформалар жасау үшін құрған, толығымен еуропалық Саймон комиссиясына қарсы шықты. Оның Үндістан Ұлттық Конгресімен байланысы 1928 жылы Бардоли сатьяграхасынан кейін британ үкіметінің жүргізген тергеуінде Гуджарат шаруаларын өкілдік еткен кезде басталды. Сатьяграха – ашаршылық кезінде Гуджарат шаруаларының Сардар Валлабхай Пател басшылығымен зорлықпен салық салу саясатына қарсы наразылық білдірген күресі болды. Бхулабхай шаруалардың мүддесін тиімді қорғады және олардың күресіне үлкен үлес қосты. Десай 1930 жылы Конгресске ресми түрде қосылды. Шетелдік тауарларға бойкоттың тиімділігіне сенген ол Swadeshi Sabha құрып, 80 тоқыма фабрикасын оған қосылуға көндірді, мақсаты – үндістандық компаниялардың шетелдік тауарларға бойкот жариялауын ұйымдастыру болды. Sabha заңсыз деп жарияланды және ол 1932 жылы қызметі үшін тұтқындалды. Түрмеде Бхулабхай Десай үнемі ауырып жүрді. Денсаулығына байланысты босатылып, емделу үшін Еуропаға кетті. Конгресс Жұмыс комитеті қайта құрылғанда, Сардар Валлабхай Пателдің талабы бойынша Десай комитетке енгізілді. 1934 жылдың қараша айында Десай Гуджараттан Орталық заң шығару жиналысына сайланды. 1935 жылғы Үндістан Үкіметі заңы провинциялық автономияны қамтамасыз етті, бұл Конгресс заң шығарушы органдарға қатысу керек пе деген мәселені тудырды. Бхулабхай және басқалар Конгрестің қатысуын қолдады, өйткені үндістерге үлкен автономия мен саяси құқықтар берілді. Конгресс Орталық Ассамблеяға кірген кезде ол барлық сайланған конгрессмендердің жетекшісі болып сайланды, осылайша көпшілік көшбасшысы атанды. Конгрестің алғашқы сайланған өкілдерін күшпен басқару арқылы ол зор құрмет пен беделге ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Конгресс Үндістан мен үндістандық әскерлерді соғысқа қатыстыруға қарсы болды. Бхулабхай Десай Орталық Ассамблеяны Конгрестің ұстанымын әлемге түсіндіру үшін пайдалануды маңызды деп есептеді. Бхулабхай 1940 жылдың 19 қарашасында палата алдында сөз сөйлеп, «Егер бұл Үндістанның соғысы болмаса, сіз Үндістанның қолдауын ала алмайсыз» деген мағынадағы күшті үндеу жасады. Мохандас Ганди бастаған сатьяграхаға қатысқан ол 1940 жылдың 10 желтоқсанында «Үндістанды қорғау» заңы бойынша тұтқындалып, Ервада орталық түрмесіне жіберілді. 1941 жылдың қыркүйегінде денсаулығының нашарлауына байланысты түрмеден босатылды, бұл «Индияны тастаңыз» қозғалысына қатысуына да әсер етті.

Десай-Лиакват келісімшарты

1942-1945 жылдар аралығында Мохандас Ганди мен Конгресс жұмыс комитетінің барлық мүшелері «Үндістанды тастап кету» қозғалысы кезінде тұтқындалғанда, Десай Конгресс басшыларының санаулы бірі болып еркіндікте қалды. Саяси тұтқындарды дереу босату талабын қойып, Десай Мұсылман лигасының екінші маңызды басшысы Лиакат Али Ханмен құпия келіссөздер жүргізді. Алайда, бұл мәлімдемеге сэр Чиман Лал Сетальвад сияқты басқа да беделді тұлғалар күдікпен қарады, олар Гандидің келіссөздер барысы туралы толыққанды хабардар болғанын айтты. Олардың ниеті – болашақ коалициялық үкімет туралы келісімге қол жеткізу болды, бұл тәуелсіз Үндістан үкіметін құру үшін индустар мен мұсылмандардың біріккен таңдауын қамтамасыз ететін еді. Бұл келісімде Лиакат, мұсылмандарға кеңесте индустармен теңдік беру шартымен, жеке мұсылман мемлекетін құру туралы талабынан бас тартты. Лиганы мұсылмандардың өкілі деп мойындап, азшылыққа көпшілік индустармен тең құқық беру арқылы Десай Үндістанды тастап кету күресін аяқтаумен бірге, Үндістанның тәуелсіздік жолын жеделдетуге бағытталған идеалды үнділік одақ құруға тырысты. Десай Ганди, Пател, Джавахарлал Неру және басқа Конгресс басшыларынан жасырып жұмыс істегенімен, Хан да Мұхаммед Али Джиннадан келісімді құпия ұстады. 1945 жылы баспасөз бұл келісім туралы ақпаратты жариялағанда, тараптар алаңдады. Десай Гандиге толыққанды мәлімет бергенімен, Джинна мен Лига кез келген келісімді бірден жоққа шығарды, ал Лиакат Али Хан мұндай келісім туралы келіссөздер жүргізілгенін жоққа шығарды. Лига Десайдың келісімге қол жеткізілгені туралы мәлімдемесін қысымға алды, ал Конгресс басшылары оларды хабардар етпегені үшін оған ашуланды. Бхулабхаи Десай 1945 жылдың наурыз айында Халық үйіндегі танымал емес соғыс бюджетін жеңу үшін үлкен күш-жігер жұмсады, бірақ Десай-Лиакат келісімінің салдарынан партия ішіндегі саяси беделін жоғалтты. Оған денсаулығының нашарлығына және Конгресс басшылығы түрмеде отырған кезде Десай өзінің билігі мен танымалдығын арттырды деген пікірге байланысты Үндістан Конституциялық Ассамблеясына сайлауға түсуге рұқсат берілмеді. Сол кезде Үндістан Ұлттық Конгресінің көптеген мәселелері құпиялыққа оранып, сэр Чиман Лал Сетальвад сияқты тұлғалар Гандидің Десай-Лиакат келісімі туралы толыққанды хабардар болғанын және келіссөздердің артындағы тыныш күш болғанын бірнеше рет мәлімдеді. Десай өлім төсегінде жатқанда Ганди онымен кездесіп, «Маунврата» (белгілі бір уақыт аралығында адамдар сөйлемейтін ораза) себепті бір сөз де айтпағанын атап өткен жөн.

ИНА әскери қызметшілерінің соты

Үш тұтқынға алынған Үнді ұлттық армиясының (ИНА) офицерлері – Шахнаваз Хан, Прем Кумар Сахгал және Гурбакш Сингх Дхилон сатқындық айыбымен сотқа тартылғанда, Конгресс Бхулабхай Десайды қоса алған 17 адвокаттан тұратын қорғаныс комитетін құрды. Әскери сот отырысы 1945 жылдың қазан айында Қызыл фортта басталды. Бхулабхай қорғаудың жетекші адвокаты болды. Денсаулығы нашарлағанмен, Бхулабхай айыпталған сарбаздарды қорғап, күшті және құштарлықпен аргументтер келтірді. Ол үш ай қатарынан жұмыс істеді. Өз аргументтерінде халықаралық құқыққа сілтеме жасап, айыпталушылардың Субхас Бос құрған Уақытша үкіметтің бұйрығымен елдерінің тәуелсіздігі үшін қару алуға құқылы екенін, ал оның бірнеше тәуелсіз мемлекеттердің мойындауын алғанын, сондай-ақ Үндістан қылмыстық кодексі олардың жағдайына қолданылмауы керектігін айтты. Дегенмен судья үш офицерді кінәлі деп танып, өмір бойына соттан тысқары жерге жер аударуға үкім шығарды. Бірақ айыпталушылар босатылып, сот процесі кезінде Үндістанның азаттық күресі қайта жанданып, 1947 жылы толық тәуелсіздікке қол жеткізілді.

Өлім

Бұлабай Десай 1946 жылдың 6 мамырында қайтыс болды. Оның зор байлығы Бомбей қаласында Бұлабай еске алу институтын құруға әкеп соқты.

Мұра

М. С. Сеталвад Бхулабхаи Десайдың өмірбаянын жазды. Мумбайдағы Бхулабхаи Десай көшесі оның құрметіне аталған.