Кіріспе

Homo sapiens түріндегі ақуызды кодтайтын ген. Вазопрессин рецепторы 1А (V1AR) немесе аргинин вазопрессин рецепторы 1А (ресми атауы AVPR1A) – вазопрессиннің үш негізгі рецептор түрінің бірі (қалғандары AVPR1B және AVPR2), және мидың барлық бөліктерінде, сондай-ақ бауыр, бүйрек және қан тамырларында кездеседі. V1AR мынадай атаулармен де белгілі:

V1a вазопрессин рецепторы
антидиуретикалық гормон рецепторы 1A
SCCL вазопрессин субтипі 1a рецепторы
V1 тамырлық вазопрессин рецепторы AVPR1A
тамырлық/бауырлық типтегі аргинин вазопрессин рецепторы.

Құрылымы мен қызметі

Адамның AVPR1A кДНҚ-сы 1472 базалық жұптан тұрады және 72%, 36%, 37% және 45% тізбек сәйкестігін егешкінің Avpr1a, адамның AVPR2, егешкінің Avpr2 және адамның окситоцин рецепторымен (OXTR) бөлісетін 418 аминқышқылынан тұратын полипептидті кодтайды. AVPR1A – 7 трансмембраналық домендері бар G белокқа жұптасқан рецептор (GPCR), ол Gaq/11 GTP байланыстырушы белоктарымен жұптасады, олар Gbl-мен бірге фосфолипаза C активтілігін белсендіреді. Клиникалық жағдайларда V1A рецепторы қан тамырларын тарылтады, ал V1B рецепторы ACTH бөлінуімен, ал V2 рецепторы антидиуретикалық гормонның (АДГ) диуретикаға қарсы әрекетімен байланысты.

Мінез-құлықтағы рөлі

AVPR1A генінің активтілігі/генетикалық варианттары жомарттық және игілікті мінез-құлықпен байланысты болуы мүмкін. Nature News басылымы AVPR1A-ны "қатігездік гені" деп атады.

Далалық және таулық құстар

Туылған кезде окситоцин (OXT) немесе окситоцин антагонистін (OTA) енгізу, прериялық суырлардың өмірінің кейінгі кезеңдерінде мидың әртүрлі аймақтарында жыныстық диморфтық әсерлерге ие. ОXT-мен емделген еркектерде ventral pallidum, lateral septum және cingulate cortex аймақтарында Avpr1a деңгейі жоғарыласа, әйелдерде төмендеді; ал OTA-мен емделген еркектерде стриа терминалының төсек ядросы, гипоталамустың медиалдық преоптикалық аймағы және lateral septum аймақтарында AVPR1A деңгейі төмендеді.

Тышқандар

Avpr1a-дағы еркек нокаут тышқандарының мінез-құлқы алаңдаушылықты азайтуға ұқсас, ал әлеуметтік тану қабілеттері күрт нашарлаған. Кеңістіктік және әлеуметтік емес иіс сезу арқылы оқу және есте сақтау тапсырмаларында ешқандай кемшіліктер байқалмаған, бұл жоғарылатылған плюс лабиринт, жарық/қараңғы қорап, Моррис су лабиринті, мәжбүрлі жүзу, бастапқы акустикалық қорқыныш және препульсті тежеу (PPI), сондай-ақ иіс дағдылану сынақтары арқылы өлшенді. Кейбір зерттеулер Avpr1a нокаут тышқандарында тәуліктік ритмдер мен иіс сезудің бұзылуын көрсеткен. Дегенмен, тағы бір зерттеуде оған қайшы нәтижелер алынған. Avpr1a-ның белсенділігі еркектерде ғана анксиогенездің маңызды медиаторы болып табылады, ал әйелдерде бұл рөлді атқармайды.

Тышқандар

АВПР1а транскрипттері супрессиннің экспрессиясынан 12 сағатқа қалыпты Спраг-Доули егеуқырларында да, супрессин жетіспейтін Браттлеборо егеуқырларында да, супрессин және вазоактивті ішек полипептиді нейрондарының супрахиазмалық ядросында тәуліктік экспрессияны көрсетеді. Stria terminalis төсек ядросында Avpr1a деңгейі төмендеген егеуқырларда оқшауланудың күшейткен қорқынышы, яғни оқшаулану салдарынан туындаған қорқыныш деңгейі жоғарылайды. Субхроникалық фенциклидинмен (PCP) емдеу (шизофренияға ұқсас симптомдарды тудырады) мидың көптеген аймақтарында АВПР1а тығыздығын азайтады, бұл АВПР1А-ның шизофрениядағы рөлі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Avpr1a латеральді септумда, неокортикальді қабат IV-те, гиппокамп формациясында, амигдалостриатальді аймақта, stria terminalis төсек ядросында, супрахиазмалық ядрода, вентральді тегментальді аймақта, қара затта, жоғарғы колликулда, дорсальді рафеде, жалғыз жол ядросында, жұлын және төменгі оливада кездеседі, ал Avpr1a үшін мРНА транскрипттері иіс басында, гиппокамп формациясында, латеральді септумда, супрахиазмалық ядрода, паравентрикулярлық ядрода, алдыңғы гипоталамулық аймақта, доға тәрізді ядрода, латеральді хабенулада, вентральді тегментальді аймақта, қара заттың (компактты бөлігі) жоғарғы колликулында, рафе ядроларында, locus coeruleus-та, төменгі оливада, хориоид плексусында, эндотелиальді жасушаларда, area postrema және жалғыз жол ядросында табылады. Адамның AVPR1A гені 12q14-15 хромосомасында орналасқан, ал промотор аймағында прериялық тышқандардағыдай қайталанатын тізбектер жоқ. Адамдарда 5’ фланкілік аймақта үш полиморфты қайталанатын тізбек анықталды: RS3, RS1 және (GT)25 динуклеотидтік қайталау. 2015 жылғы зерттеу AVPR1A экспрессиясы мен әйелдердегі, бірақ емес ерлердегі қосымша жұптасуға бейімділік арасындағы байланысты көрсетті.

RS3

AVPR1A қайталау полиморфизмі RS3 – транскрипцияның басталу орнынан 3625 бп жоғары орналасқан күрделі (CT)4TT(CT)8(GT)24 қайталау. RS3 аллелінің 334-ші нұсқасындағы гомозигоздық ерлерде (әйелдерде емес) жұп құру мінез-құлқымен байланысты проблемалар байқалады, бұл серіктеспен байланыс, некедегі мәселелер, некелік жағдай, сондай-ақ жұбайлардың некенің сапасы туралы түсініктері арқылы өлшенеді. 203 ер және әйел студенттерді қамтыған зерттеуде, RS3-тің қысқа (308–325 бп) және ұзын (327–343 бп) нұсқаларын ұсынған қатысушылар диктатор ойынындағы ақша бөлу көрсеткіштерінің төмендеуі және Барди Шварцтың Универсализм мен Мейірімділік құндылықтарын бағалау шкалалары бойынша өздерінің баяндамалары арқылы өлшенгенде, олардың жомарттығы төмен болды; AVPR1A RS3 қайталануының нақты функционалдық маңызы белгісіз болғанымен, олардың AVPR1A-ның өлімнен кейінгі гиппокампалық мРНК деңгейімен байланысы бар. Дегенмен, AVPR1A микросателлит қайталануының жоғары сексуалды немесе шектеусіз адамдарға басымдықпен берілуіне ешқандай дәлел жоқ. AVPR1A-дағы полиморфизмдер әлеуметтік өзара әрекеттесу дағдыларымен байланысты екені көрсетілді және би, музыкалық қабілет, қайырымдылық және аутизм сияқты алуан түрлі қасиеттермен байланыстырылған. Шимпанзе популяцияларында бір (тек (GT)25 микросателлиті) және екі еселенген ((GT)25 микросателлиті және RS3) аллельдері бар жекелеген организмдер кездеседі, ал аллельдердің жиілігі тиісінше 0,795 және 0,205 құрайды.