Кіріспе

Дене температурасын өлшейтін құрылғы. Медициналық термометр немесе клиникалық термометр – адам немесе басқа жануардың дене температурасын өлшеуге арналған құрылғы. Термометрдің ұшы ауызға тілдің астына (ауыз температурасы немесе тіл асты температурасы), қолтық астына (қолтық температурасы), тік ішекке анус арқылы (тік ішек температурасы), құлаққа (құлақ температурасы) немесе маңдайға (маңдай температурасы) енгізіледі.

Тарих

Медициналық термометр 1592-1593 жылдары Галилео Галилей құрастырған су термоскобы деп аталатын құрал ретінде пайда болды. Оның температураны өлшейтін нақты шкаласы болмады, сондықтан атмосфералық қысымның өзгеруіне сезімтал болуы мүмкін еді. Италиялық дәрігер Санторио Санторио термоскопқа өлшенетін шкала қойған алғашқы адам және ол туралы 1625 жылы жазған, бірақ оны 1612 жылға дейін ойлап тапқан болуы мүмкін. Оның үлгілері көлемді, ыңғайсыз болды және науқастың ауыз температурасын дәл өлшеу үшін көп уақыт талап етті. Голланд математигі, астрономы және физигі Кристиан Гюйгенс 1665 жылы клиникалық термометр жасады, оған судың қату және қайнау нүктелерін белгілеп, Цельсия шкаласының алғашқы нұсқасын қосты. Цельсиден тәуелсіз жұмыс істеген Лион физигі Жан-Пьер Кристин, Лион ғылым, әдебиет және өнер академиясының тұрақты хатшысы, ұқсас шкала әзірледі, онда 0 судың қату нүктесін, ал 100 қайнау нүктесін көрсетеді. 1743 жылдың 19 мамырында ол осы шкаланы қолданған шебер Пьер Казати жасаған "Лион термометрі" деп аталатын сынап термометрінің дизайнын жариялады. Медициналық термометрді голланд химигі және дәрігері Герман Бурхаве (1668-1738), сондай-ақ оның белгілі шәкірттері Жерард ван Свитен (1700-1772) және Антон де Хаен (1704-1776) қолданды. Оны сол кездегі шотланд дәрігері Джордж Мартин (1700-1741) да пайдаланды. Де Хаен термометрді пайдалана отырып, медицинада маңызды жетістіктерге жетті. Науқастың дене температурасының өзгеруі мен аурудың физикалық белгілері арасындағы байланысты байқап, ол дене температурасын тіркеу дәрігерге науқастың денсаулығы туралы ақпарат бере алады деген қорытындыға келді. Алайда, оның ұсыныстары әріптестерінен ынталы қарсылық күшін алмады және медициналық термометр медицинада сирек қолданылатын құрал болып қалды.

Орналасу бойынша жіктеу

Температураны дененің тұрақты температураны сақтайтын әртүрлі жерлерінде өлшеуге болады (көбінесе ауыз, қолтық асты, ректальді, құлақ немесе маңдай). Қалыпты температура өлшенген жерге байланысты сәл өзгеше болуы мүмкін; 37 °C ауыз температурасы ректальді, маңдай және т.б. температураларымен бірдей болмайды. Температура көрсетілген кезде, оның өлшенген жері де көрсетілуі керек. Егер температура нақты айтылмаса (мысалы, қалыпты дене температурасы), ол көбінесе тіл асты температурасы деп есептеледі. Ядролық температура мен әртүрлі жерлердегі өлшемдер арасындағы айырмашылық, клиникалық қателік деп аталады, және ол адам денесінің қалыпты температурасы туралы мақалада талқыланады. Өлшемдерге клиникалық қателік пен бірнеше өлшемдер арасындағы өзгергіштік (айырмашылықтардың стандартты ауытқуы) әсер етеді. Мысалы, бір зерттеуде ректальді температураның клиникалық қателігі, сынақтан өткен термометрлермен өлшенген құлақ температурасынан жоғары болса да, өзгергіштігі аз болды.

Ауызша

Ауыз температурасын тек тіл астында термометрді сенімді түрде ұстай алатын науқастан ғана өлшеуге болады, әдетте кішкентай балаларды немесе есінен танып қалған, немесе жөтел, әлсіздік немесе құсудан шаршаған адамдарды қоспағанда. (Бұл жылдам реакция жасайтын цифрлық термометрлермен пайдалануда азырақ мәселе тудырады, бірақ сынап термометрлері үшін маңызды, олардың көрсеткіштерін тұрақтандыруға бірнеше минут қажет.) Егер науқас бұрын ыстық немесе суық сұйықтық ішсе, ауыз температурасының қалыпты мәніне оралуына уақыт беру қажет. Адамдарда қолданылатын тіл асты термометрінің қалыпты диапазоны шамамен 35 °C-тан 42 °C-қа дейін, немесе 90 °F-тан 110 °F-қа дейін болады.

Қоян асты

Қолтық (қоянша) температурасын термометрді қолтық астына тығыз қойып өлшейді. Дәл өлшеу үшін термометрді бірнеше минут ұстап тұру қажет. 1 айдан асқан науқастарда қолтық температурасын 1°C-қа арттырғанда ректальдық температураны шамамен анықтауға болады. Қолтықтан өлшенген температураның дәлдігі ректальдық температурадан төмен екені белгілі.

Ректалдық

Ректальді термометрмен температураны өлшеу, әсіресе егер оны науқастың өзінен басқа біреу жасаса, су негізіндегі жеке майлау құралын қолдану арқылы жеңілдетілуі тиіс. Ректальді температура ең дәл болғанымен, бұл әдіс жағымсыз немесе ұятты болып көрінуі мүмкін; 1966 жылы Time журналында «көптеген адамдар үшін қорлау процедурасы – ректальді термометрді енгізу» деп жазылған. Сондай-ақ, дұрыс техника қолданылмаса, ректальді температураны өлшеу науқасқа ыңғайсыз, кейбір жағдайларда тіпті ауырулы болуы мүмкін. Ректальді температураны өлшеу нәрестелер үшін ең қолайлы әдіс саналады.

Құлақ

Құлақ термометрін 1964 жылы доктор Теодор Х. Бензингер ойлап тапты. Ол кезде ми температурасына мүмкіндігінше жақын мәнді алудың жолын іздеп жүрген, себебі мидың түбінде орналасқан гипоталамус дене температурасын реттейді. Ол бұл мақсатқа құлақ жолындағы, гипоталамуспен байланысты қан тамырларын пайдалану арқылы қол жеткізді. Құлақ термометрі ойлап табылғанға дейін температураны оңай алу тек ауыздан, тік ішек арқылы немесе қолтықтан ғана мүмкін болатын. Ал бұрын дәрігерлер ми температурасын дәл өлшегісі келсе, науқастың гипоталамусына электродтар қосуға мәжбүр болатын.

Уақытша артерия

Инфрақызыл принципті қолданатын уақытша артерия термометрлері, пайдаланудың қарапайымдылығы мен минималды инвазивтілігіне байланысты клиникалық тәжірибеде кеңінен қолданылуда. Алайда, техникалық орындалудың өзгеруі және қоршаған ортаның әсеріне байланысты, уақытша артерия термометрлерімен өлшеулерде дәлдік мәселелері туындауы мүмкін, сондай-ақ дәлдігі де төмендеуі мүмкін. Темпоральды термометрлердің сезімталдығы шамамен 60-70% құрайды, бірақ қызба мен гипотермияны анықтауда 97-100% дейін жоғары нақтылығы бар екені анықталды. Осы себепті, оларды ЖІЖ (реанимация) бөлімдері сияқты жедел медициналық көмек көрсетілетін орындарда немесе дене температурасының бұзылуы күдікті науқастарда қолдану ұсынылмайды. Зерттеулер балалар арасында олардың дәлдігі мен нақтылығы жоғары екенін көрсетеді.

Пластикалық термометр

Термометр науқастың маңдайына қойылады. Ол әдетте пластик жолақты термометр немесе ұқсас технологияны пайдаланып, температураға сезімтал әртүрлі белгілермен жабылған болады; белгілі бір температурада бір аймақтағы белгілер (температураны көрсететін сандар) көрінетіндей болады. Бұл түр қызбаның болуын көрсетуі мүмкін, бірақ ол дәл емес деп есептеледі.

Сұйық толтырылған

Дәстүрлі термометр – температураға қарай біркелкі кеңейетін сұйықтықтың ішіндегі шамдық бөлігі бар шыны түтік. Түтіктің өзі тар (капиллярлық) және бойымен градуировка белгілері орналасқан. Сұйықтық көбінесе сынап, ал спиртті термометрлерде боялған спирт қолданылады. Медицинада максималды термометр жиі қолданылады, ол денеден алынғаннан кейін де өлшенген ең жоғары температураны көрсетеді. Термометрді пайдалану үшін шамдық бөлігі температураны өлшеуге тиіс жерге қойылады және жылулық тепе-теңдікке жету үшін жеткілікті уақыт беріледі – әдетте ауызда бес минут, қолқапта он минут. Максималды көрсеткіш, шамдық бөлікке жақын түтіктің тарылуы арқылы қамтамасыз етіледі. Шамдық бөліктің температурасы көтерілгенде, сұйықтық түтікше бойымен кеңейеді. Температура төмендегенде, сұйық бағанасы тарылуда бөлініп, қайтадан шамдық бөлікке қайта алмайды, соның салдарынан түтікшеде тоқталып қалады. Көрсеткішті оқығаннан кейін термометрді қайта орнату үшін, сұйықтықты тарылу арқылы қайта өткізу үшін бірнеше рет күшпен шайқау керек.

Жиде

Шыны термометрлердегі сынап ең дәл сұйықтыққа толы типтер саналады. Дегенмен, сынап – улы ауыр металл және клиникалық термометрлерде сынап тек түтік сынбауын қамтамасыз ету шаралары қолданылған жағдайда ғана қолданылады. Түтік ішіндегі сынап мөлшерін барынша азайту үшін түтік өте тар болуы керек – түтіктің температурасы бақыланбайтындықтан, түтік температурасының әсерін азайту үшін оған шамнан әлдеқайда аз сынап салынуы тиіс. Бұл оқуды қиындатады, себебі тар сынап бағаны көру қиын. Түсті сұйықтықпен оқу оңайырақ. Көптеген штаттар сынап термометрлерін пайдалану мен сатуға тыйым салу туралы шешім қабылдады, себебі оларды қолдану және төгу қаупі бар, сондай-ақ сынаптан улануға әкелу мүмкіндігі бар. Сынап термометрін "қайта орнату" үшін күшпен шайқау оны кездейсоқ сындырып, улы сынап буларын шығаруға оңай жағдай жасайды. Сынап термометрлері көбінесе электрондық цифрлық термометрлермен немесе сирек жағдайларда сынаптан басқа сұйықтықтарға (мысалы, галинстан, боялған спирттер және температураға сезімтал сұйық кристалдар) негіделген термометрлермен алмастырылды.

Галлий

Бір компания осындай термометрді "көміртексіз алғашқы аналогты термометр" деп жарнамалайды, себебі ол орнына сұйық металл галлийді пайдаланады. Галлий улы емес деп есептеледі және кәдеге келтірілгенде қоршаған ортаға зиян келтірмейді. Сияқты галлий да дене температурасында сұйық күйде болады (балқу температурасы 29,7 °C), бірақ өндірушінің мәлімдемесіне сәйкес, галлий, индий және қалайы қоспасы қолданылады, осының нәтижесінде балқу температурасы төмендейді.

Фазалық ауысу (дақ матрицасы) термометрлері

Фазалық ауысу термометрлері 35,5 °C-тан 40,5 °C-қа дейін 0,1 °C қадаммен балқитын инертті химиялық заттардың үлгілерін пайдаланады. Олар жұқа пластикалық шпатулға матрица түрінде кішкентай нүктелермен орналастырылады және олардың үстіне қорғаушы мөлдір қақпақ жабылады. Бұл шпатул науқастың тілінің астына салынады. Біршама уақыттан кейін шпатул алынып, қай нүктелер балқып, қайсысы балқымағанын көруге болады: температура соңғы балқыған нүктенің балқу температурасы бойынша анықталады. Бұл арзан, бір рет қолданылатын құрылғылар, оларды қайта пайдалану үшін стерильдеудің қажеті жоқ.

Сұйық кристалл

Сұйық кристалды термометрде пластикалық жолақта температураға сезімтал (термохромды) сұйық кристалдар болады, олар температураның өзгеруіне қарай түсін өзгертеді.

Байланыс

Кейбір электронды термометрлер тікелей жанасу арқылы жұмыс істейді (электронды сенсор температураны өлшеуге арналған жерге қойылады және тепе-теңдікке жету үшін жеткілікті уақыт беріледі). Бұлар, әдетте, сынап термометрлеріне қарағанда тез тепе-теңдікке жетеді; термометр тепе-теңдікке жеткенде дыбыстық сигнал бере алады немесе уақыты өндірушінің нұсқаулықтарында көрсетілуі мүмкін.

Қашықтан басқару

Басқа электронды термометрлер қашықтықтан сезіну арқылы жұмыс істейді: инфрақызыл сенсор белгілі бір жерден шығатын сәулелену спектріне жауап береді. Бұл термометрлер өлшенетін аймаққа тікелей жанаспаса да, кейде дене мүшесімен жанасуы мүмкін (мысалы, құлақ температурасын жанаспай өлшейтін термометр құлақ жолына енгізіледі). Пациенттер арасындағы жұқпау қаупін болдырмау үшін клиникалар мен ауруханаларда бір рет қолданылатын зонд қапшақтары және барлық типтегі бір рет қолданылатын клиникалық термометрлер пайдаланылады.

Дұрыс

2001 жылы жасалған зерттеуге сәйкес, нарықтағы электронды термометрлер жоғары температураны қате төмендетеді, ал төмен температураны қате жоғарылатады. Зерттеушілер «қазіргі буын электронды, цифрлық клиникалық термометрлер, жалпы алғанда, дәстүрлі шыны/сынап термометрлерін ауыстыру үшін жеткілікті дәлдікке және сенімділікке ие емес» деген қорытындыға келді.

Базальды термометр

Базальды термометр – дене температурасын, яғни оянған кездегі базалық температураны өлшеуге арналған термометр. Базалық дене температурасына күндізгі температураға қарағанда жаттығулар мен тамақтану сияқты сыртқы факторлар аз әсер етеді. Бұл дене температурасының шағын өзгерістерін анықтауға мүмкіндік береді.

Көбінесе шыныдан жасалған ауыз термометрлері 0,1 °C немесе 0,2 °F қадаммен белгіленеді. Базалық температура кем дегенде 0,05 °C немесе 0,1 °F дәлдікпен өлшенуі керек, сондықтан арнайы базальды термометрлер ауыз термометрлерінен ерекшеленеді. Жеткілікті ажыратымдылығы бар (0,05 °C немесе 0,1 °F жеткілікті) цифрлық термометрлер базалық дене температурасын бақылауға жарамды; абсолюттік дәлдігін тексеру қажет, сондай-ақ термометрлер (көптеген цифрлық құралдар сияқты) белгілі бір уақыт аралығында калибрленуі керек. Егер базалық температураның өзгеруі ғана қажет болса, абсолюттік дәлдік аса маңызды емес, бірақ көрсеткіштердің үлкен ауытқуы болмауы тиіс (мысалы, нақты температура 37,00 °C-тан 37,28 °C-қа дейін өзгеретін болса, 37,17 °C-тан 37,45 °C-қа дейінгі өзгерісті дәл емес, бірақ тұрақты түрде көрсететін термометр өзгерістің мөлшерін анықтайды). Кейбір цифрлық термометрлер «базалық термометрлер» деп сатылады және үлкен дисплей, кеңейтілген жад функциялары немесе термометрдің дұрыс орналасқанын растау үшін дыбыстық сигнал сияқты қосымша мүмкіндіктерге ие болуы мүмкін.

Ақылды және киілетін термометрлер

Ақылды термометр өз көрсеткіштерін жіберіп, оларды жинауға, сақтауға және талдауға мүмкіндік береді. Киілетін термометрлер үздіксіз өлшеуді қамтамасыз етеді, бірақ осылайша дене температурасының орталық бөлігін өлшеу қиын.