Кіріспе

Мұздық көлді ұстап тұрған бөгеттің бұзылуынан туындайтын су тасқынының түрі.

Мұздық көлді ұстап тұрған бөгеттің бұзылуынан туындайтын су тасқыны (GLOF) – бұл мұздық көлді ұстап тұрған бөгеттің бұзылуынан болатын су тасқынының бір түрі. Мұздық ішіндегі судың еріп ағуы немесе мұздықтың үстінен асып толуы сияқты ГЛОФ-қа ұқсас құбылыс jökulhlaup деп аталады. Бөгет мұздық мұздан немесе соңғы моренадан тұруы мүмкін. Бөгеттің бұзылуы эрозия, су қысымының артуы, тас немесе қардың көшкіні, жер сілкінісі немесе криосейсмикалық құбылыстар, мұздың астындағы жанартаудың атқылауы, сондай-ақ жақын орналасқан мұздықтың үлкен бөлігі көлге құлауынан туындауы мүмкін. Климаттың өзгеруі салдарынан мұздықтардың еруінің күшеюі және климаттың өзге де экологиялық салдары (мәңгілік тоңның еруі сияқты) мұздықтары бар аймақтарда ГЛОФ-тан туындайтын су тасқынының қаупін арттырады. Бұл, әсіресе геологиялық жағдайлары белсендірек Гималай тауларында айқын байқалады.

Анықтама

Мұздық көлдің су тасқыны – мұздық немесе моренаның бөгетімен тоғысқан судың босатылуынан туындайтын су тасқынының бір түрі. Мұздықтың алдыңғы жағымен бөгеліп жатқан су жинағы шеткі көл, ал мұздық астындағы су жинағы мұздық асты көл деп аталады. Шеткі көл жарылғанда, оны шеткі көлдің суының ағызуы деп те атай беруге болады. Мұздық асты көл жарылғанда, ол jökulhlaup деп аталады. Осылайша, jökulhlaup – мұздық астындағы су тасқыны. Jökulhlaup – исланд тілінен алынған термин, ол бастапқыда Ватнайокульл мұздығынан шыққан, жанартаулық белсенділікке байланысты болатын су тасқындарын ғана білдірген, бірақ қазір кезде кез келген кенеттен және көп мөлшердегі мұздық асты суының босатылуын сипаттау үшін қолданылады. Мұздық көлдердің көлемі әртүрлі болуы мүмкін, миллиондағаннан жүздеген миллион текше метрге дейін су сыйымдылығына ие болуы мүмкін. Мұздың немесе мұздық шөгінділерінің күрт зардап шегуі салдарынан бұл су бірнеше минуттан бірнеше күнге дейін босатылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда секундына 15 000 текше метрге дейін ағын тіркелген, бұл әдетте кішкентай тау өзенінің V пішіндес каньонында кенеттен өте күшті және жылдам ағыс пайда болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұздық көлдердегі су тасқыны көбінесе тік мореналық аңғарлардағы өзен төсегінің күрт эрозиясымен бірге жүреді, нәтижесінде су тасқынының ең жоғары нүктесі өзенге жеткенше төмен қарай өседі, содан кейін шөгінділер жинала бастайды. Ағыстағы жазық далада су тасқыны біршама баяу және кеңірек таралуы мүмкін. Екі жағдай да адам өміріне, мүлікке және инфрақұрылымға қауіпті.

Бақылау

Біріккен Ұлттар Ұйымы осындай құбылыстар болатын аймақтарда өлім мен қираудың алдын алуға бағытталған бірқатар мониторинг шараларын жүзеге асыруда. Халық санының өсуімен және мұздықтардың шегінуіне байланысты пайда болған мұздық көлдерінің көбеюі салдарынан өткен ғасырда бұл жағдайдың маңыздылығы арта түсті. Мұздықтары бар барлық елдер осы мәселеге осал болғанымен, Орталық Азия, Оңтүстік Американың Анд аймақтары және Альп тауларында мұздықтары бар Еуропа елдері ең көп тәуекелге ұшырайтын аймақтар ретінде анықталды. Әлем бойынша бірқатар қауіпті GLOF жағдайлары анықталды. Цхо Рольпа мұздық көлі Непалдың Катманду қаласының солтүстік-шығысындағы Рольвалинг аңғарында орналасқан. Көлдің көлемі жыл сайын Тракардинг мұздығының еруі мен шегінуіне байланысты үлкейіп келеді және ол Непалдағы ең ірі және ең қауіпті мұздық көліне айналды, көлемі шамамен су құрайды.

Үндістан

2013 жылдың маусым айында Уттаракханд штатындағы Кедарнатх аймағында Чорабари көлінен туындаған мұздық көшкінінен (GLOF) және су тасқынынан мыңдаған паломниктер, туристер мен жергілікті тұрғындар қаза болды.

Пәкістан

Пакистанда 7000-нан астам мұздық бар, бұл полярлық аймақтардан басқа әлемдегі кез келген жерден көп. 2018 жылы Гилгит-Балтистан аймағында 3000-нан астам мұздық көлдері пайда болды, олардың 30-ы БҰҰ Даму Бағдарламасы тарапынан мұздық көлдерінің жарылып су тасқынына ұшырау қаупі бар деп белгіленді. 2017 жылы "Солтүстік Пәкістанда мұздық көлдерінің жарылып кету қаупін азайту жобасын кеңейту" жұмысы жалғасты. 1929 жылы Қарақорымдағы Чонг-Хумдан мұздығынан болған ГЛОФ Индус өзенінде 1200 км төменде су тасқынына әкелді (Атоктағы су деңгейінің максималды көтерілуі 8,1 метрді құрады).

Бутан

ГЛОФ-тар Бутанның аңғарларында және төмен жатқан өзен жазықтарында үнемі кездеседі. Соңғы кезде Тымпху, Паро және Пунака Вангдуе аңғарларында күрт су тасқындары болды. Бутандағы 2674 мұздық көлдің 24-і жақында жасалған зерттеуде жақын арада ГЛОФ тудыруы мүмкін деп танылды. 1994 жылдың қазан айында Пунака дзонгінен жоғарыда болған ГЛОФ салдарынан Фо Чу өзенінде үлкен су тасқыны болды, дзонгқа зиян келді және адамдар қаза тапты.

Непал

ГЛОФ оқиғалары Непалда ондаған жылдар бойы болып келсе де, 1985 жылы Диг Чо мұздық көлінің жарылуы осы құбылыстың егжей-тегжейлі зерттелуіне түрткі болды. 1996 жылы Непалдың Су және энергетика комиссиясының хатшылығы (WECS) бес көлдің қауіпті болуы мүмкін екенін хабарлады, атап айтқанда Диг-Тшо, Имджа, Төменгі Барун, Тшо Рольпа және Тхулаги, барлығы 4100 метрден жоғары орналасқан. ICIMOD және UNEP 2001 жылы жасаған зерттеуде Непалда 20 қауіпті көл бар екені анықталды. Олардың ондағандағысында соңғы жылдары ГЛОФ оқиғалары болды, ал кейбіреулері оқиғадан кейін қайта жаңарды. Тибеттің Непалға су жинаушы арналары бар аймақтарында қосымша қауіпті мұздық көлдер болуы мүмкін, бұл Тибеттегі жарылыстардың Непалда төменгі ағыста зақым келтіру ықтималдығын арттырады. Гандаки өзенінің алабында 1025 мұздық және 338 көл бар. Жоғарғы Марсянгди өзенінің алабында орналасқан Тхулаги мұздығы, қауіпті деп танылған екі мореналық бөгетті (мұз үстіндегі) көлдің бірі болып табылады. Франкфурт-на-Майнедегі Kreditanstalt für Wiederaufbau, Германияның Геоғылымдар және табиғи ресурстар жөніндегі федералды институты (BGR), Катмандудағы Гидрология және метеорология департаментімен бірлесіп, Тхулаги мұздығын зерттеді және 2011 жылы ең нашар жағдайды ескергеннің өзінде, көлдің жақын арада апатты жарылуы болмайды деген қорытындыға келді.

Тибет

Лонгбасаба және Пида көлдері – Шығыс Гималайдағы шамамен 5700 м биіктікте орналасқан екі моренды бөгеттелген көл. Температураның өсуіне байланысты 1978 жылдан 2005 жылға дейін Лонгбасаба және Каер мұздықтарының ауданы 8,7% және 16,6% қысқарды. Мұздықтардан ағып келген су тікелей Лонгбасаба және Пида көлдеріне құйылды, нәтижесінде екі көлдің ауданы 140% және 194% артты. 2006 жылғы Тибет гидрологиялық департаментінің мәліметтеріне сәйкес, егер екі көлде де ГЛОФ (мұздық көшкінінен туындаған су тасқыны) орын алғанда, 12 500-ден астам адам тұратын 23 қала мен ауыл қауіптің қатарына түсер еді. Тибетте 2000 жылдың тамызында ГЛОФ салдарынан Тібет таулы аймағының ірі арпа өндіруші аймақтарының бірі қирады. 10 000-нан астам үй, 98 көпір және бөгеттер бұзылды, ал келген зиян шамамен 75 миллион долларды құрады. Ауыл шаруашылығымен айналысатын халық сол жылы астығы мен малын жоғалтып, азық-түлік тапшылығына тап болды. 1978 жылы Пәкістанның Қытайға өткізген тарихи Кашмир аймағының бір бөлігі – Қарақорумдағы Шаксгам өзенінің аңғарында ірі ГЛОФ тіркелді. Осындай құбылыстар жиі болатындықтан, осы апаттардың туындауы исландтық геологиялық процестерге байланысты, өйткені Исландияның оңтүстігі осындай апаттардың жиі қурбаны болған. Бұл 1996 жылы болған оқиғада да көрінді, онда Гримсветн көлінің солтүстігінде орналасқан Ватнайокуль мұздығына жататын жанартау атқылап, Гримсветн көлін сумен толтырды, ал кейін Скейдара өзені Скафтафеллдің алдындағы жерді су басты, қазір бұл аймақ Ватнайокуль ұлттық паркіне кіреді. Jökulhlaup ағынының қуаты секундына 50 000 текше метрге жетті және Hringvegur (сақиналық жол немесе Исландияның 1-жолы) бөліктерін қиратты. Су тасқыны кезінде мұздың салмағы 5000 тоннаға дейін жетті, ал 100-200 тонна салмақты мұздықтар сақиналық жолдың Гигюквисль көпіріне соқты. Су тасқынымен бірге 185 миллион тонна шөкір тасылды. Ағынның қуаты бірнеше күн бойы Амазонкадан кейін екінші орында тұрды (су ағыны көлемі бойынша). Су тасқыны басылғаннан кейін өзен жағалауында мұздықтардың қалдырған мұз тауларын көруге болады (Мырдалсйокуллді де қараңыз). Ватнайокульл мұздығының ортасындағы Гримсветн жанартаулық кратерінің маңында пайда болған көлден судың ең жоғары шығыны Миссисипи өзенінің көлемін асып түсетін ағыстарды тудырады. Мұндай жарылыстар 1954, 1960, 1965, 1972, 1976, 1982, 1983, 1986, 1991 және 1996 жылдары болды. 1996 жылы болған атқылау кезінде мұздың бір бөлігі еріді, ал ең жоғары ағын секундына 1 метрден астам су шығынды.

Довер бұғазы

Довер бұғазы шамамен 200 000 жыл бұрын, қазір Солтүстік теңіздің астында жатқан Доггерленд аймағындағы үлкен көлді ұстап тұрған табиғи бөгет болған Велд-Артоис антиклинінің бұзылуынан туындаған, құрылымдық дамыған ГЛОФ салдарынан пайда болған деп саналады. Су тасқыны бірнеше айға созылып, секундына бір миллион текше метрге дейін су шығарған. Бұзылудың себебі белгісіз, бірақ оны жер сілкінісі немесе көлдегі су қысымының артуы тудырған болуы мүмкін. Ұлыбританияны Еуропа құрлығымен байланыстырған тасқынды жерді жойғаннан басқа, су тасқыны Англия арнасының барлық ұзындығында тасқынды жердің астындағы үлкен аңғарды ойып, ағыс бағытындағы ұзынша ойыстар мен эрозиялық іздерді қалдырды, бұл құрылымдық дамыған мегатасқындардың ерекше белгісі.

Швейцария Альпі

1818 жылы Гьетро мұздығының құлауы салдарынан 44 адам қаза тапты. Бұл апатты су тасқыны тарихи тұста белгілі болған, алғашқы рет 1595 жылы 140 адамның қазасы тіркелген. "Жазсыз жыл" кезеңінде мұздықтың өсуінен кейін мұз конусы қалыптаса бастады.

Кейбір жөкүлхлауптар жыл сайын босап тұрады. Кник өзеніне жақын орналасқан Джордж көлі 1918 жылдан 1966 жылға дейін жыл сайынғы ірі су тасқындарына ұшырады. 1966 жылдан бері Кник мұздығы шегініп, мұз бөгеті қалыптаспайды. Егер мұздық қайта қалыңдап, аңғарды жапса, Джордж көлінде жыл сайынғы су тасқыны қайта басталуы мүмкін (Пост және Майо, 1971). Жыл сайын ГЛОФ құбылысы Оңтүстік-Шығыс Аляскадағы екі жерде тіркеледі, олардың бірі – Абисс көлі. Джуно қаласына жақын Тулсекуа мұздығынан шығатын сулар көршілес әуежай жолағын суға батырады. Шамамен 40 шатырдың зардап шегуі мүмкін, ал бірнешеуі ірі су тасқынынан зақым көрді. Сальмон мұздығының Гейдер маңындағы құбылыстары Сальмон өзеніне жақын жолдарға нұқсан келтірді.

Құрама Штаттар

Миссула су тасқыны немесе Спокан су тасқыны деп аталатын, тарихи дәуірге дейінгі орасан зор GLOF-тар Солтүстік Американың Колумбия өзенінің суайдынында соңғы мұз дәуірінің соңында болды. Олар қазіргі Монтанадағы мұз бөгеттерінің мезгіл-мезгіл бұзылуының нәтижесінде пайда болды, нәтижесінде қазір Миссула мұздық көлі деп аталатын су айдыны сарқылып кетті. Су ағыны Колумбия жазық алқаптарын шайып, мұхитқа қарай ағылып, бүгін Орталық және Шығыс Вашингтондағы Каналды Скаблендтердің топографиясын қалыптастырды. Уоррен мұздық өзені Висконсин мұздық кезеңінде Агассиз мұздық көлін құйып жіберді; қазір жұмсақ ағысы бар Миннесота өзені оның төсегі арқылы ағады. Бұл өзен мұздықтардың еріген суын қазіргі Жоғарғы Миссисипи өзеніне ағызып отырды. Солтүстік Американың Дрифтсіз аймағы деп аталатын аймақ соңғы мұз дәуірінің барлық үш кезеңінде Гранцбург мұздық көлінен және Дулут мұздық көлінен мұздық су тасқынына ұшырады. 2003 жылдың 6-10 қыркүйегінде Вайоминг штатының Уинд-Ривер тауларындағы Грассоппер мұздығынан GLOF пайда болды. Мұздықтың басындағы мұздық көлі мұздық бөгетін бұзып, көлдегі су мұздықтың ортасынан төмен қарай ойыс жасады. Төрт күн ішінде шамамен су шығарылды, Динуди өзенінің ағысын секундына дейін көтеріп, төменгі ағыстағы өлшеу станциясында тіркелді. Су тасқынынан қалған қалдықтар өзен бойында кемінде жиналды. GLOF мұздықтың жылдам кері шегінуіне байланысты туындады, ол 1960 жылдары мұздықтың алғашқы рет дәл өлшенгенінен бері жалғасып келеді.

Перу

1941 жылы 13 желтоқсанда мұздық көлінің су тасқынынан Перуде оның бойында шамамен 1800 адам қаза тапты, оның ішінде Хуарас қаласында көптеген адамдар болды. Бұл тасқының себебі Кордильера-Бланка тауларындағы мұздықтан Палкакоча көліне түскен мұздың бөлігі болды. Осы оқиға мұздық көлдерінен болатын су тасқындарын зерттеуге тарихи түрткіс берді. Көптеген перуандық геологтар мен инженерлер мұндай тасқындарды болдырмау үшін әдістер жасады және оларды бүкіл әлемге таратып берді.

Канада

1978 жылы Кафедралық мұздықтан шыққан жөккулхлаптың нәтижесінде туған қалдық ағындары Канадалық Тынық мұхиты темір жолының бір бөлігін қиратты, жүк пойызын рельстен шығарды және Транс-Канада тас жолының бөліктерін көміп тастады. 1994 жылы Британдық Колумбиядағы Фарроу-Крикте жөккулхлап орын алды. 2003 жылы Ельсмир аралындағы Туборг көліне жөккулхлап ағып кірді, сондай-ақ оқиға мен оның салдары бақыланды. Мұз бөгетімен толып тұрған көл, мұз бөгетінің үстінен ағып, күрт сарқылып кетті. Бұл Канаданың Солтүстік Арктикасындағы өте сирек кездесетін жағдай, себебі көптеген мұздықтардың негізі суық, ал мұз бөгетімен толып тұрған көлдер әдетте бөгеттерін асып, баяу сарқылады. Соңғы мұз басу кезеңіндегі Генрих оқиғалары Гудзон шығанағының аузында мұзбен бөгеліп тұрған Гудзон шығанағы көлінен шыққан алып жөккулхлаптардың салдарынан туындаған болуы мүмкін деген пікір бар.