Оңтүстік Азияның Торғайы: Синд торғайының сипаттамасы

Кіріспе

Сырғанақ – Оңтүстік Азияда кездесетін құс түрі. Синд сырғанағы (Passer pyrrhonotus) – сырғанақ тұқымдасына (Passeridae) жататын, Оңтүстік Азиядағы, әсіресе Синд аймағындағы Инд өзені жағалауында кездесетін құс. Оны «ормандық сырғанақ», «Синд ормандық сырғанағы» немесе «қызыл арқалы сырғанақ» деп те атайды. Үй сырғанағына өте ұқсас, бірақ одан кішірек және ерекше қауырсын белгілерімен көзге түседі. Үй сырғанағы сияқты, аталықтың қауырсыны аналық және жас құстарға қарағанда жарқырақ, соның ішінде қара дақтар мен сұр тәжі бар. Аталықтың басының артында, көзінен төмен қарай қызыл жолақ өтеді, ал аналықтың басы басқа сырғанақ түрлерінен қараңғырақ. Оның ең негізгі дыбыстары – жұмсақ шырылдаулар, көбейтілу кезеңінде ұзын әндерге айналып, басқа да дыбыстармен араласады. Бұрын бұл түр үй сырғанағымен тығыз байланысты деп есептелген, бірақ оның эволюциялық жақын туыстығы басқаша болуы мүмкін. Бұл түр 1840 жылдары ашылған, бірақ содан кейін бірнеше ондаған жыл бойы көзге түспеген. Инд өзені аңғарындағы Пакистан мен Батыс Үндістанда көбейетін жерлерінде Синд сырғанағы өзен мен сулы жерлерде, тікенді бұталар мен биік шөптер арасында сирек кездеседі. Көбейтілу маусымы болмаған кезде, кейбір құстар ұялаған жерлерінен қысқа қашықтыққа таралып, құрғақ жерлерге кіреді немесе Батыс Пәкістан мен Иранның шығыс бөлігіне көшіп барады. Бұл түр жеткілікті түрде көптеп таралған және ареалды кеңейтіп жатқандықтан, IUCN Қызыл тізімінде «қауіпсіз» санатында бағаланады. Синд сырғанағы тамақтанатын кезде әлеуметтік болып табылады және көбейтілу кезеңінде де, қысқы таралу кезеңінде де шағын топтарда жиналады. Ол негіздінен тұқымдармен, сирек жәндіктермен қоректенеді және жерге жақын азықтанады. Ұялары тікенді ағаштардың бұтақтарында салынады, олар шөптен немесе басқа өсімдіктерден жасалған, жұмсақ материалмен қапталған, дөңгелек пішіндес және біркелкі емес құрылымдар болып табылады. Екі жыныстың да ұя салуға және балапандарды күтуге қатысы бар, әдетте көбейтілу маусымында үштен бес балапаннан екі жұп шығарады.

Sparrow species of bird found in South Asia

The Sind sparrow (Passer pyrrhonotus) is a passerine bird of the sparrow family, Passeridae, found around the Indus valley region in South Asia specially Sindh. It is also known as the jungle, Sind jungle, or rufous backed sparrow. Very similar to the related house sparrow, it is smaller and has distinguishing plumage features. As in the house sparrow, the male has brighter plumage than female and young birds, including black markings and a grey crown. Distinctively, the male has a chestnut stripe running down its head behind the eye, and the female has a darker head than other sparrow species. Its main vocalisations are soft chirping calls that are extended into longer songs with other sounds interspersed by breeding males. Historically, this species was thought to be very closely related to the house sparrow, but its closest evolutionary affinities may lie elsewhere. The species was discovered around 1840, but went undetected for several decades afterwards. Within its Indus valley breeding range in Pakistan and western India, the Sind sparrow is patchily distributed in riverine and wetland habitats with thorny scrub and tall grass. During the non breeding season, some birds enter drier habitats as they disperse short distances from their breeding habitat, or migrate into western Pakistan and the extreme east of Iran. Since this species is fairly common and expanding its range, it is assessed as least concern on the IUCN Red List. The Sind sparrow is social while feeding and gathers in small groups both while breeding and during winter dispersal. It feeds mostly on seeds and less often on insects, foraging close to the ground. Nests are made in the branches of thorny trees, and are untidy globular masses constructed from grass or other plant matter and lined with softer material. Both sexes are involved in building the nest and caring for the young, and usually raise two clutches of three to five young each breeding season.

Сипаттама

Синд торғайы үй торғайына өте ұқсас, екі жынысы да сол түрдің өкілдеріне ұқсайды, бірақ ол сәл кішірек, ал аталық және аналықтары Синд торғайы екенін анықтайтын ерекшеліктерге ие. Синд торғайы ұзын, ал үй торғайының Оңтүстік Азиялық кең таралған түрі, Passer domesticus indicus, ұзын. Қанаттарының ені , құйрығының ұзындығы , ал табан сүйектерінің ұзындығы құрайды.

Көбейтілген аталығының қысқа және тар қара түсті мойнындағы дағы бар, ал кең қоңыр көз жолағы арқасына қосылмайды. Аталығының басы мен мойны сұр, ал арқасы мен құйрығы қызғылт түсті. Аналығының басы мен беті үй торғайының аналығына қарағанда қараңғырақ және сұр, ал иығы қоңыр түсті. Көбейтілген аталығының тұмсы қара, ал көбейтілмеген аталығы мен аналығының тұмсы ақшыл қоңыр. Тұмсының ұзындығы Синд торғайы үй торғайынан сәл кішкентай. Синд торғайының шырқыраған дауысы үй торғайына қарағанда жұмсақ, жайсыз емес және жоғарырақ дыбыстық диапазонда болады, сондықтан оны оңай ажыратуға болады.

Таксономия

Сынд құсқарғысы алғаш рет 1840 жылы Бахавалпурдан Александр Бернс жинаған нұсқадан Эдвард Блайт ресми түрде сипаттады. Блайттың сипаттамасы Бенгалиялық Азиялық қоғам журналында жарияланды, ол 1844 жылмен даталанған болса да, 1845 жылға дейін жарияланбады. Синдтегі белгілі орнитологтар Аллан Октавиан Хьюм мен Шығыс Ирандағы Уильям Томас Бланфордтың күш-жігеріне қарамастан, бұл құс 36 жылдан кейін ғана тіркелді. Бұл, әдетте үй құсымен ұқсас болғандықтан, Хьюм оның ерекшелігіне күмән келтірді, сондай-ақ басқа орнитологтар да күмән келтірді. Сынд құсқарғысын 1880 жылы Шығыс Нара ауданында Скроп Бердмор Дойг қайта ашты. Эрнст Хартерт оны «Die Vögel der paläarktishen Fauna» еңбегінде үй құсының, Passer domesticus pyrrhonotus, бір түрінің нұсқасы деп санады, бірақ Дойг пен Клод Тисхерст екеуі де екі түрдің бір аймақта араласпай көбейетінін анықтады. Сынд құсқарғысының ерекше атауы – пирронотус, грек тілінен алынған «пуррос» («жалынды түсті») және «нотос» («арқалы») сөздерінен тұрады. Э.С. Стюарт Бейкер ағылшын тілінде «қызыл арқалы құс» деген атауды ұсынды, бірақ бұл атау басқа түрлермен шатасуға мүмкіндік беретіндіктен, Тисхерст «Синд джунглиі құсы» деген атауды ұсынды, ол түрдің ресми атауы болды. Бұл атау қазіргі Пәкістанның Синд провинциясына сілтеме жасайды, ол Синд құсқарғысының ареалының көп бөлігін құрайды, сонымен қатар құстың өсетін жеріне (сөздің бастапқы мағынасында – тығыз құрғақ бұталар) сілтеме жасайды. Сынд құсқарғысы – үй құсы және одан басқа шамамен жиырма түрді қамтитын Passer туысының мүшесі. 1936 жылы үй құсының туыстарын қараған неміс орнитологы Вильгельм Мейзе Синд құсқарғысының үй құсының оқшауланған популяциясынан пайда болғанын болжады, Индос өзені алқабы шағын құстардың орталығы екенін атап өтті. Британдық орнитолог Денис Саммерс Смит Синд құсқарғысын «Палеарктикалық қара кеуделі құс» тобының бір бөлігі деп санады, оған үй құсы да кіреді, бірақ үй құсымен тығыз байланысы жоқ. Саммерс Смит бұл түрлердің 25 000 – 15 000 жыл бұрын, соңғы мұз дәуірінде, мұзсыз паналарда, мысалы, Синд өзенінің дельтасында оқшауланғанын, және осы жерде Синд құсқарғысының пайда болғанын айтты. Алайда, митохондриялық ДНК және ядролық ДНК гендерін зерттеулер Passer түрлерінің ертерек пайда болғанын көрсетті, түрлену шамамен 5 миллион жыл бұрын, миоценнің соңы мен плиоценнің басында болды. Көкіректі, қызыл және саксауль құсқарғысы, сондай-ақ «Палеарктикалық қара кеуделі құс» тобының мүшелері болып саналатын, үй құсымен филогенетикалық жағынан тығыз байланысты емес. Бірақ екі зерттеу арасында (және әртүрлі талдаулар арасында) белгілі бір қайшылықтар бар, кейбір кладтар жеткілікті деңгейде қолдау таппайды, және Синд құсқарғысы зерттеуге қосылмады, сондықтан Синд құсқарғысының эволюциялық тарихы және оның басқа құсқарғы түрлерімен байланысы әлі де анық емес. Хьюм мен Тисхерст Синд құсқарғысы мен Таяу Шығыс пен Белуджистанның Өлі теңіз құсқарғысы арасындағы ұқсастық пен ықтимал байланысты байқады, бұл туралы 2008 жылғы зерттеуінде Гай М. Кирван атап өтті.

The Sind sparrow was first formally described by Edward Blyth, from a specimen collected by Alexander Burnes at Bahawalpur in around 1840. Blyth's description was published in an issue of the Journal of the Asiatic Society of Bengal which, although dated 1844, was published only in 1845. The sparrow was not recorded until 36 years later, despite the efforts of noted ornithologists Allan Octavian Hume in Sindh and William Thomas Blanford in eastern Iran. This was probably because of its general similarity to the house sparrow, Hume doubted its distinction, as did other ornithologists. The Sind sparrow was rediscovered by Scrope Berdmore Doig in 1880, in the Eastern Nara district. Ernst Hartert considered it a subspecies of the house sparrow, Passer domesticus pyrrhonotus, in his Die Vögel der paläarktishen Fauna, but Doig and Claud Ticehurst both found that the two species bred in the same areas without interbreeding. The specific epithet of the Sind sparrow, pyrrhonotus, comes from the Greek purrhos ("flame coloured"), and nōtos (" backed"). E. C. Stuart Baker suggested the English name rufous backed sparrow, but as this name might cause confusion with other species, Ticehurst suggested the name Sind jungle sparrow, which became the accepted name for the species. This name refers to Sindh, a province now in Pakistan which makes up a large part of the Sind sparrow's range, and the jungle habitat of the bird (in the word's original sense of tangled dry thicket). The Sind sparrow is a member of the genus Passer, which contains the house sparrow and around twenty other species. In a 1936 review of the house sparrow's relatives, German ornithologist Wilhelm Meise suggested that the Sind sparrow evolved from an isolated population of house sparrows, noting that the Indus valley is a centre of small bird types. British ornithologist J. Denis Summers Smith considered the Sind sparrow to be part of the "Palaearctic black bibbed sparrow" group including the house sparrow, though not one with a particularly close relationship with the house sparrow. Summer Smith suggested that these species separated 25,000 to 15,000 years ago, during the last glacial period, when sparrows would have been isolated in ice free refugia, such as the Indus River Delta, where he thought the Sind sparrow evolved. However, studies of mitochondrial DNA and nuclear DNA genes indicate an earlier origin of Passer species, with speciation occurring as early as the late Miocene and early Pliocene, about 5 million years ago. The chestnut sparrow, russet sparrow and saxaul sparrow, which were also considered to be members of the "Palaearctic black bibbed sparrow" group, are not phylogenetically closely related with the house sparrow. But there is more or less conflict between the two studies (and between different analyses), some clades are not highly supported, and the Sind sparrow was not included, so the evolutionary history of Sind sparrow and its relationship to other sparrow species remain unclear. Hume and Ticehurst observed a resemblance, and a possible relation, between the Sind sparrow and the Dead Sea sparrow of the Middle East and Balochistan. noted upon by Guy M. Kirwan in a 2008 study.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Синд қыраншасының таралу аймағы шектеулі, негізінен Пакистанның Инд өзені аңғарында және Пенджаб аймағындағы Инд өзенінің салаларының төменгі ағысында кездеседі. Оның таралуы Инд дельтасынан солтүстікке қарай, Кабул өзеніне (Ноушера маңында) және Джелумға (Нұрпур Ноун маңында) дейін созылады, ал шығысқа қарай Үндістанға дейін, Дели аймағына жетеді. Синд қыраншасы шектеулі көбею аймағында біршама көптеп кездеседі. 2000 жылдың қараша айында Біріккен Араб Эмираттарында байқалған мүмкін болатын бір құс, одан ұзаққа созылатын қозғалыстарға нұсқау береді. Суармалы арналардың салынуы мен кеңейтілуі Синдте оның мекендеу орындарын арттырды және Ямунаның су тасқыны жазықтарына және Үндістанның Раджастан аймақтарына таралуына көмектесті. Ол күріш егістіктері мен басқа да егістік жерлерде, немесе адамдар қоныстанған жерлерде көбейе алады, егер жеткілікті жасырыну орындары мен ұя салуға қолайлы жерлер болса. Қыс мезгілінде ол өзен жағасындағы негізгі мекенінен алыстап, Сальвадора және Каппарис бұталарымен ерекшеленетін құрғақ тоғайларға көшеді, бірақ судан тым алыс кетпейді. Қыста, көбею маусымында емес, ол 30 құсқа дейін үлкен топтарды құрайды және үй құстары мен қызыл авадаттар сияқты басқа да тұқым жейтін құстардың топтарына қосылады. Синд қыраншасы негізінен шөптер мен Polygonum plebeium сияқты басқа да өсімдіктердің тұқымдарымен қоректенеді. Ол сондай-ақ, әсіресе балапандарды тамақтандыру үшін, гусеницалар сияқты жәндіктерді іздеуге болады. Ұясы – шамамен 1,5 метр диаметріндегі, шөптер мен тамариск бұталары, тамырлар және қамыстар сияқты басқа да өсімдік материалдарынан жасалған дөңгелек құрылыс. Ұяның кіреберісі бүйірлерінде жоғарырақ орналасқан, үстіңгі жағы біршама тегіс, ал іші жұмсақ өсімдік материалдарымен және қауырсындарымен қапталған. Құстар кейде бақалардың ұяларының астында ұя салады немесе бая тоқымашының немесе үнділік пид-минаның ұясын кеңейтеді. Еркек және ұрғашы екеуі де ұя салуға және жұмыртқаларды жатыруға қатысады.