Тәжікстандағы экологиялық мәселелер мен су тапшылығы
Environmental issues in Tajikistan
Тәжікстандағы экологиялық мәселелер: топырақ пен судың ластануы, ауаның қолайсыздығы, эрозия. Үкімет тарапынан мойындалмауы аймақтық қарым-қатынастарды ушықтырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тәжікстандағы экологиялық мәселелер топырақ пен жер асты суларындағы ауыл шаруашылығы химиялық заттары мен тұздардың жоғары концентрациясын, сондай-ақ топырақ эрозиясын қамтиды. Ауаның ластануы, әсіресе қалалық аймақтарда атмосфералық жағдайлар өндірістік және көлік шығарындыларын жер бетіне жақын ұстаған кезде айқын проблема болып табылады. Жазда Өзбекстан мен Түркіменстанның шөлдерінен соққан шаң мен құм бүкіл оңтүстік-батыс жазық аймағында ауаның ластануына себеп болады. Бұрынғы азамат соғысы, бюджет тапшылығы, кедейлік және Кеңес Одағының тарауы өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы қызметін азайтса да, осы мәселелер, сондай-ақ инфрақұрылымның қирауы және Кеңес бағдарламаларының (мысалы, Табиғатты қорғау комитеті, мемлекеттік ауыл шаруашылығы және аймақтық гидропосттар желісі) жоғалуы экологиялық алаңдаушылықты күшейтті. Бұған қоса, тәжік үкіметі осы мәселелерді мойындауға тартыншақтық танытады, бұл аймақтық қарым-қатынастарды шиеленістірді. Су тапшылығы мәселесі алғаш рет Кеңес Одағының Орталық Азияда мақта өндірісін кеңейтуге бағытталған саясатының нәтижесінде Тәжікстанда туындады. Осы кезеңде су пайдалануға минималды реттеу шаралары енгізілді және оның көп бөлігі суаруға жұмсалды. Тәжікстан үкіметі су пайдалану шектерін кеңейтті, бірақ оларды іске асыруға жауапты агенттіктерде тиімді сот және құқықтық жүйелер жетіспейді. Ауыл шаруашылығы Тәжікстандағы су тұтынудың 90% құрайды, ал суармалы жерлердің 33% мақта өсіруге пайдаланылады. Тәжікстандағы ең лас өзендер бірнеше Орталық Азия елдерінен өтеді, сондықтан олар трансшекаралық мәселе болып табылады. 2000 жылы бірнеше Орталық Азия үкіметтері қатысқан «Наурыз» эксперименті Арал теңізі бассейнінде металдар мен радионуклидтердің жоғары деңгейін анықтады. Өзбекстан 1994 жылғы келісімге сәйкес жұмыс істеуді талап етеді, онда көрші елдер трансшекаралық экологиялық мәселелерді бірлесіп шешуге міндеттенді, бірақ Тәжікстан өнеркәсібінің қоршаған ортаға ешқандай әсері жоқ екенін және өнеркәсіптік секторды басқару – егемендікті жүзеге асыру екенін мәлімдейді. Судағы барлық ауыр металдар, әсіресе сынап, тұтынылғанда денсаулыққа зиян келтіреді, бауыр зақымдануына, тері зақымдануына және анемияға әкеледі.
Environmental issues in Tajikistan include concentrations of agricultural chemicals and salts in the soil and groundwater, and soil erosion. Air pollution is a particular problem during times of the year when atmospheric conditions hold industrial and vehicle emissions close to the surface in urban areas. In summer, dust and sand from the deserts of Uzbekistan and Turkmenistan cause air pollution across the entire southwestern lowland region. Although a destructive civil war, budget shortfalls, poverty, and the dissolution of the Soviet Union reduced industrial and agricultural activity, these issues, as well as the destruction of infrastructure and loss of Soviet programs (such as the Committee on Nature Protection, state owned agriculture, and region wide networks of hydro posts) have amplified environmental concerns. Additionally, the Tajik government is hesitant to acknowledge these concerns, which has tensed its regional relationships. Water shortage first became a threat in Tajikistan under the Soviet Union's pressure to expand cotton cultivation in Central Asia. During this time, minimal regulation on water use was implemented and much of it was allocated towards irrigation. The Tajik government has since expanded limits on water use, however the agencies involved in their application lack the effective judicial and legal systems necessary to implement them. Agriculture accounts for 90% of Tajikistan's water use, and 33% of Tajikistan's irrigated land is used to cultivate cotton. Most polluted rivers in Tajikistan cross into several other Central Asian nations and are therefore a transnational problem; the Navruz experiment in 2000, which involved several Central Asian governments, discovered high levels of metals and radionuclides in the Aral Sea river basin. Uzbekistan has since insisted on operating under a 1994 agreement that required the neighbors to manage transnational environmental problems together, however Tajikistan maintains that its industry has had no impact on the environment and that the operation of its industrial sector is an exercise of sovereignty. All heavy metals in water are known to cause health problems when consumed, particularly arsenic, which causes liver damage, dermal lesions, and anemia,
Уран
1945 жылдан 1965 жылға дейін КСРО ядролық бағдарламасының дамуы нәтижесінде Андрасман, Чкаловск, Дигмай және Табошар уран кен орындары ашылды. Кен орындары тастап кеткеннен кейін Кеңес және Тәжікстан үкіметтері тарапынан жасалған салыстырмалы түрде аз тазалау жұмыстары, сондай-ақ Тәжікстанның тік таулы жер бедері уран қалдықтарының жер сілкінісі салдарынан топыраққа, жайылымдарға және ішуге арналған су көздеріне таралуына себеп болды. Табошар және Дигмай шұңғыма көлдері мен айналасындағы аудандарда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, судағы уран концентрациясы халықаралық ұсынымдардан едәуір жоғары, ал жергілікті тұтынуға қолданылатын балықтарда да осы көрсеткіш жоғары деңгейде. 2008 жылы Тәжікстан үкіметі өзінің аумағында әлемдік уран қорының 14%-ы бар екенін мәлімдеді, бұл Қытай, Иран және Ресейдің жаңа кен орындарын ашуға серпіліс берді.
From 1945 to 1965, the development of the USSR Nuclear Program resulted in the opening of the Andrasman, Chkalovsk, Digmai, and Taboshar uranium mines. Comparatively minimal cleanup efforts by Soviet and Tajik governments since the abandonment of the mines, in conjunction with Tajikistan's steep mountain topography, have caused uranium tailings to be carried by landslides into soil, pastures and public water sources. Studies in Taboshar and Digmai pit lakes and surrounding areas showed Uranium concentrations to be significantly higher than international recommendations in drinking water and local fish used for consumption. In 2008, the Tajik government claimed to have 14% of the world's untapped Uranium reserves within its borders and drew interest from China, Iran, and Russia to partner with in opening new mines.
Топырақ эрозиясы
Жер теңсіздігі, су тапшылығы, орманды кесу және мал жаюдың артық болуы салдарынан суармалы егістік жерлердің шамамен 70 пайызы топырақ эрозиясына ұшырайды. Ауылдық халқының көп бөлігі жерсіз немесе аз жерлі болғандықтан, таулы аймақтарда тік беткейлерден суды алып тастау жиі кездеседі, бұл көшкінге және топырақтың құлдырауына себеп болады. Топырақ эрозиясының салдары – ауыл шаруашылығының тиімділігінің төмендеуі, экологиялық ортаның бұзылуы, нитрификация және пестицидтердің қолданылуының ұлғаюынан су сапасының нашарлауы.
The combination of land inequality, water scarcity, deforestation, and overgrazing leads to an estimated 70% of irrigated cropland being affected by soil erosion. Because the majority of rural populations are near landless, stripping steep slopes of water in mountainous areas is common practice, causing landslides and soil degradation. The effects of soil erosion include agricultural inefficiency, ecological destruction, and lower water quality from nitrification and increased pesticide use.
Орманның жойылуы
Тәжікстан жерінің 2%-ын орман алып жатыр, бұл соңғы ғасырда 23%-ға төмендеді, оның үштен екісі Тәжікстан тәуелсіздік алғаннан кейін болды. Ауылдық аймақтардағы халық санының өсуі және кедейлік – шөлдеуге, су қорғаудың нашарлауына және көшкіндерге себеп болатын басты факторлар. 1979 жылдан бері Тәжікстанның ауыл халқы екі есеге артты, бұл егістік жерлерге талас пен фермерлердің орманды жерлерге таралуына әкеп соқты. Сонымен қатар, нашар дамыған инфрақұрылым салдарынан энергия бағасының жоғары болуы ауыл тұрғындарын қыс айларында отын үшін заңсыз ағаш кесуге итермеледі. Тәжікстанның 2018 жылғы Орман ландшафтының сақталу индексінің орташа көрсеткіші 8.65/10 болды, бұл оны 172 елдің ішінде 21-орынға қойды.
2% of Tajikistan's land is occupied by forest, a 23% decrease over the past century, two thirds of which occurred since Tajik independence. The combination of increased population and poverty in rural areas is the main cause, which results in desertification, reduced watershed protection, and landslides. The rural population in Tajikistan has doubled since 1979, causing competition for arable land and farmers spreading to forested areas. Additionally, high energy prices caused by lacking infrastructure have forced rural populations to turn to illegal logging practices for fuel during the winter. Tajikistan had a 2018 Forest Landscape Integrity Index mean score of 8.65/10, ranking it 21st globally out of 172 countries.
Энергия
Жоғары бағалар мен Орталық Азия көршілерінен импортқа тәуелділігі салдарынан Тәжікстан елеулі энергия тапшылығына тап болды. Кеңес дәуірінде энергия аймақтық тұрғыда бөлісілген, бірақ КСРО тарағаннан кейін және Орталық Азия аймағының фрагментациясынан кейін, аймақтық энергия келісімдері жалғастырылмады, нәтижесінде Тәжікстан шектеулі ішкі энергия ресурстарымен қалды. Азамат соғысы кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы және әлемдік банк қаражатын қабылдаудан бас тарту да осыған себеп болды. 2010 жылы тәжікстандық үй шаруашылықтарының 2% орталық құбыр желісі арқылы жылумен қамтамасыз етілді, ал 15% газбен қамтамасыз етілді. Тәжікстанның негізгі алюминий өндірушісі – ТАЛКО, Тәжікстанның ұлттық электр компаниясы «Барқи Тожик» өндірген энергияның 40% тұтынады. Тініктің жиналуы Нүрек су қоймасының сыйымдылығын 17%-ға азайтты.
Due to high prices and dependence on imports from its Central Asian neighbors, Tajikistan faces significant energy shortages. During the Soviet Era, energy was shared regionally, however, since the dissolution of the USSR and fragmentation of its Central Asian territory, regional energy agreements did not continue, leaving Tajikistan with limited domestic energy resources. The destruction of infrastructure during the civil war and refusal of World Bank funds has also contributed. In 2010, 2% of Tajik households had access to central pipeline heating and 15% to pipeline gas. TALCO, Tajikistan's main aluminum producer, consumes 40% of output from Barqi Tojik, Tajikistan's national power company. accumulation of silt has already reduced the Nurek reservoir's capacity by 17%,