Кіріспе

Тәжікстандағы экологиялық мәселелер топырақ пен жер асты суларындағы ауыл шаруашылығы химиялық заттары мен тұздардың жоғары концентрациясын, сондай-ақ топырақ эрозиясын қамтиды. Ауаның ластануы, әсіресе қалалық аймақтарда атмосфералық жағдайлар өндірістік және көлік шығарындыларын жер бетіне жақын ұстаған кезде айқын проблема болып табылады. Жазда Өзбекстан мен Түркіменстанның шөлдерінен соққан шаң мен құм бүкіл оңтүстік-батыс жазық аймағында ауаның ластануына себеп болады. Бұрынғы азамат соғысы, бюджет тапшылығы, кедейлік және Кеңес Одағының тарауы өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы қызметін азайтса да, осы мәселелер, сондай-ақ инфрақұрылымның қирауы және Кеңес бағдарламаларының (мысалы, Табиғатты қорғау комитеті, мемлекеттік ауыл шаруашылығы және аймақтық гидропосттар желісі) жоғалуы экологиялық алаңдаушылықты күшейтті. Бұған қоса, тәжік үкіметі осы мәселелерді мойындауға тартыншақтық танытады, бұл аймақтық қарым-қатынастарды шиеленістірді. Су тапшылығы мәселесі алғаш рет Кеңес Одағының Орталық Азияда мақта өндірісін кеңейтуге бағытталған саясатының нәтижесінде Тәжікстанда туындады. Осы кезеңде су пайдалануға минималды реттеу шаралары енгізілді және оның көп бөлігі суаруға жұмсалды. Тәжікстан үкіметі су пайдалану шектерін кеңейтті, бірақ оларды іске асыруға жауапты агенттіктерде тиімді сот және құқықтық жүйелер жетіспейді. Ауыл шаруашылығы Тәжікстандағы су тұтынудың 90% құрайды, ал суармалы жерлердің 33% мақта өсіруге пайдаланылады. Тәжікстандағы ең лас өзендер бірнеше Орталық Азия елдерінен өтеді, сондықтан олар трансшекаралық мәселе болып табылады. 2000 жылы бірнеше Орталық Азия үкіметтері қатысқан «Наурыз» эксперименті Арал теңізі бассейнінде металдар мен радионуклидтердің жоғары деңгейін анықтады. Өзбекстан 1994 жылғы келісімге сәйкес жұмыс істеуді талап етеді, онда көрші елдер трансшекаралық экологиялық мәселелерді бірлесіп шешуге міндеттенді, бірақ Тәжікстан өнеркәсібінің қоршаған ортаға ешқандай әсері жоқ екенін және өнеркәсіптік секторды басқару – егемендікті жүзеге асыру екенін мәлімдейді. Судағы барлық ауыр металдар, әсіресе сынап, тұтынылғанда денсаулыққа зиян келтіреді, бауыр зақымдануына, тері зақымдануына және анемияға әкеледі.

Уран

1945 жылдан 1965 жылға дейін КСРО ядролық бағдарламасының дамуы нәтижесінде Андрасман, Чкаловск, Дигмай және Табошар уран кен орындары ашылды. Кен орындары тастап кеткеннен кейін Кеңес және Тәжікстан үкіметтері тарапынан жасалған салыстырмалы түрде аз тазалау жұмыстары, сондай-ақ Тәжікстанның тік таулы жер бедері уран қалдықтарының жер сілкінісі салдарынан топыраққа, жайылымдарға және ішуге арналған су көздеріне таралуына себеп болды. Табошар және Дигмай шұңғыма көлдері мен айналасындағы аудандарда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, судағы уран концентрациясы халықаралық ұсынымдардан едәуір жоғары, ал жергілікті тұтынуға қолданылатын балықтарда да осы көрсеткіш жоғары деңгейде. 2008 жылы Тәжікстан үкіметі өзінің аумағында әлемдік уран қорының 14%-ы бар екенін мәлімдеді, бұл Қытай, Иран және Ресейдің жаңа кен орындарын ашуға серпіліс берді.

Топырақ эрозиясы

Жер теңсіздігі, су тапшылығы, орманды кесу және мал жаюдың артық болуы салдарынан суармалы егістік жерлердің шамамен 70 пайызы топырақ эрозиясына ұшырайды. Ауылдық халқының көп бөлігі жерсіз немесе аз жерлі болғандықтан, таулы аймақтарда тік беткейлерден суды алып тастау жиі кездеседі, бұл көшкінге және топырақтың құлдырауына себеп болады. Топырақ эрозиясының салдары – ауыл шаруашылығының тиімділігінің төмендеуі, экологиялық ортаның бұзылуы, нитрификация және пестицидтердің қолданылуының ұлғаюынан су сапасының нашарлауы.

Орманның жойылуы

Тәжікстан жерінің 2%-ын орман алып жатыр, бұл соңғы ғасырда 23%-ға төмендеді, оның үштен екісі Тәжікстан тәуелсіздік алғаннан кейін болды. Ауылдық аймақтардағы халық санының өсуі және кедейлік – шөлдеуге, су қорғаудың нашарлауына және көшкіндерге себеп болатын басты факторлар. 1979 жылдан бері Тәжікстанның ауыл халқы екі есеге артты, бұл егістік жерлерге талас пен фермерлердің орманды жерлерге таралуына әкеп соқты. Сонымен қатар, нашар дамыған инфрақұрылым салдарынан энергия бағасының жоғары болуы ауыл тұрғындарын қыс айларында отын үшін заңсыз ағаш кесуге итермеледі. Тәжікстанның 2018 жылғы Орман ландшафтының сақталу индексінің орташа көрсеткіші 8.65/10 болды, бұл оны 172 елдің ішінде 21-орынға қойды.

Энергия

Жоғары бағалар мен Орталық Азия көршілерінен импортқа тәуелділігі салдарынан Тәжікстан елеулі энергия тапшылығына тап болды. Кеңес дәуірінде энергия аймақтық тұрғыда бөлісілген, бірақ КСРО тарағаннан кейін және Орталық Азия аймағының фрагментациясынан кейін, аймақтық энергия келісімдері жалғастырылмады, нәтижесінде Тәжікстан шектеулі ішкі энергия ресурстарымен қалды. Азамат соғысы кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы және әлемдік банк қаражатын қабылдаудан бас тарту да осыған себеп болды. 2010 жылы тәжікстандық үй шаруашылықтарының 2% орталық құбыр желісі арқылы жылумен қамтамасыз етілді, ал 15% газбен қамтамасыз етілді. Тәжікстанның негізгі алюминий өндірушісі – ТАЛКО, Тәжікстанның ұлттық электр компаниясы «Барқи Тожик» өндірген энергияның 40% тұтынады. Тініктің жиналуы Нүрек су қоймасының сыйымдылығын 17%-ға азайтты.