Кіріспе
Құрсақ бақалар туысы (Rheobatrachus) – құрсақта баласын өршіткен немесе платипус бақалар деп аталатын, жойылған қосмекендер туысы. Бұл туысқа тек екі түр кіреді: оңтүстік және солтүстік құрсақ бақалары, екеуі де 1980-ші жылдардың ортасында жойылды. Бұл туыстың ерекшелігі – ана бақаның асқазанында жасөспірімге дейінгі кезеңінде баласын инкубациялайтын екі ғана бақа түрін қамтиды. Құрсақ бақаларының жалпы ареалы жаңбырлы ормандардағы шағын өзендермен байланысты болды. Құрсақ бақаларының жойылу себептері толыққанды түсініксіз, бірақ оларға мекендеу ортасының жоғалуы және нашарлауы, ластану және кейбір аурулар ықпал еткен болуы мүмкін. Туыстың таксономиялық жіктемесі күрделі мәселе болып табылады. Кейбір биологтар оларды Myobatrachidae отбасының Rheobatrachinae кішіотбасына жатқызады, ал басқалары – жеке Rheobatrachidae отбасына жатқызады. Молекулалық генетика оларды Mixophyes туысымен жақын туыс екенін көрсетеді. Оңтүстік құрсақ бақасы 1981 жылдан бері жабайы табиғатта кездеспегендіктен және соңғы 35 жылда жүргізілген кең ауқымды іздеулер нәтижесіз болғандықтан IUCN оны жойылған түрлер тізіміне енгізді.
Rheobatrachus, whose members are known as the gastric brooding frogs or platypus frogs, is a genus of extinct ground dwelling frogs native to Queensland in eastern Australia. The genus consisted of only two species, the southern and northern gastric brooding frogs, both of which became extinct in the mid 1980s. The genus is unique because it contains the only two known frog species that incubated the prejuvenile stages of their offspring in the stomach of the mother. The combined ranges of the gastric brooding frogs comprised less than Both species were associated with creek systems in rainforests at elevations of between The causes of the gastric brooding frogs' extinction are not clearly understood, but habitat loss and degradation, pollution, and some diseases may have contributed. The assignment of the genus to a taxonomic family is hotly debated. Some biologists class them within Myobatrachidae under the subfamily Rheobatrachinae, but others place them in their own family, Rheobatrachidae. Molecular genetics finds it sister to Mixophyes. The southern gastric brooding frog has been listed as Extinct by the IUCN because it has not been recorded in the wild since 1981, and extensive searches over the last 35 years have failed to locate this species.
Таксономия
Rheobatrachus тұқымдасын алғаш рет 1973 жылы Дэвид Лием сипаттады және содан бері ғылыми жіктелуі ешқандай өзгеріске ұшырамады; алайда оның орналасуы күмәнді болып келді. Ол Myobatrachidae отбасының Rheobatrachinae жеке кіші отбасына; Rheobatrachidae жеке отбасына; Limnodynastinae-нің туыс таксоны ретінде; және Limnodynastinae-мен біріктірілді. 2006 жылы Д. Р. Фрост және әріптестері молекулалық деректер негізінде Rheobatrachus-ты Mixophyes-тің туыс таксоны деп анықтап, оны Myobatrachidae отбасының құрамына енгізді. Гастрикалық көтеру бақаларының екі түрі де сыртқы түрі мен мінез-құлқы жағынан басқа австралиялық бақалардан ерекшеленді. Олардың ірі, көзден шығып тұрған көздері, қысқа, дөңгелек тұмсығы, толыққанды қабықшалары және шырышты денелері Австралиядағы басқа бақалардан оларды ажыратады. Екі түрдің де көбінесе суда жүретін мінез-құлқы (Австралияда) тек Дальдің су бақасымен ғана ортақ болды, ал анасының асқазанында балаларын өсіру қабілеті барлық бақалардың арасында бірегей еді.
Жалпы атаулар
Бұл екі түрді сипаттау үшін "асқазандағы көбелек бақасы" және "платипус бақасы" деген жалпы атаулар қолданылады. "Асқазандағы көбелек" атауы аналықтың ерекше жас өсіру тәсілін, ал "платипус" олардың көптеген уақытын суда өткізетінін көрсетеді.
Көбею
Бұл бақаларды барлық бақа түрлерінің арасында ерекшелейтіні – олардың ата-аналық күтім көрсету әдісі. Еркек бақа ұрықтандырғаннан кейін, аналық бақа жұмыртқаларды немесе эмбриондарды аузына алып, жұтады. Жұмыртқалардың құрлықта немесе суда салынғаны белгісіз, өйткені олардың жойылғанға дейін байқалмауы себебінде анықталмады. Қызығы, Дарвин бақасы, басқа да бақа түрі, ұқсас ауызбен күтім жасау сипаттарын көрсетеді. Бұл ерекшелік табиғатта өте сирек кездеседі. Аналық бақалардың жұмыртқаларының диаметрі 5,1 мм-ге дейін жетеді және олардың сарысы мол болады. Мұндай үлкен сары қоры даму кезінде толығымен сарыдан қоректенетін түрлерге тән. Көптеген аналық бақалардың қарындарында 40 піскен жұмыртқа болады, бұл қарындарында табылған жас бақалардың санынан (21–26) шамамен екі есе көп. Бұл екі нәрсені білдіреді: аналық бақа барлық жұмыртқаларды жұта алмайды немесе жұтылған алғашқы жұмыртқалар қорытылады. Аналық бақа ұрықтандырылған жұмыртқаларды жұтқан кезде оның асқазаны басқа бақалардың асқазанынан ешқандай айырмашылығы жоқ еді. Әрбір жұмыртқаның ішіндегі гельде асқазандағы тұз қышқылының өндірісін тоқтатуға қабілетті простагландин E2 (PGE2) деген зат бар еді. PGE2 мөлшері жұмыртқаның эмбриональдық даму кезеңінде қышқыл өндірісін тоқтатуға жеткілікті болды. Жұмыртқалардан шабалшықтар шыққаннан кейін, олар PGE2 өндіре бастады. Шабалшықтардың жақтарынан шығарылатын шырыш, асқазанның жұмыс істемейтін күйде сақталуына қажетті PGE2-ні қамтамасыз етті. Мұндай шырыш бөлінуі басқа көптеген түрлерде кездеспейді. Толығымен сарыдан қоректенбейтін шабалшықтар да шырыш өндіреді, бірақ шырыш және кішкентай тағам бөлшектері ішекке дейін өтеді. Rheobatrachus (және басқа да бірнеше түрлерде) ішекке ашылмағандықтан, шырышты жіптер шығарылады. Аналық бақаның құрсағында жас ұрпақтары бар кезде ол тамақтанбайды. Шабалшықтардың дамуы туралы мәліметтер аналық бақадан қайта құсып шығарылған және сәл терең суға сәтті орналастырылған топтан алынды. Дамудың алғашқы кезеңдерінде шабалшықтар пигментсіз болады, бірақ олар өскен сайын ересектерге тән түске ие болады. Шабалшықтардың дамуы кем дегенде алты аптаға созылады, осы кезеңде аналық бақаның асқазаны үлкейе береді, соқыр ішек қуысын толығымен иеленеді. Өкпелер сығылып, тыныс алу тері арқылы газ алмасуға көбірек тәуелді болады. Аналық бақаның денесі үлкейгеніне қарамастан, ол белсенді болып қалады. Туу процесі кең аралықта жүреді және бір аптаға дейін созылуы мүмкін. Дегенмен, егер аналық бақа мазаланса, ол бірден барлық жас бақаларды күшті құсу арқылы шығарып жібереді. Ұрпақ толық дамыған күйде шығарылады және бір клатчтің түсі мен ұзындығында айтарлықтай өзгеріс байқалмайды.
Құрып кету себебі
Асқазандағы көкпек жабайының құрып кетуіне адамның патогенді саңырауқұлақтарды олардың табиғи ареалына енгізуі себеп болуы мүмкін деп есептеледі. 1972 және 1979 жылдар аралығында оңтүстік асқазандағы көкпек жабайының популяциясы кесілген ормандық су алаптарында кездесті. Мұндай орман шаруашылығы қызметінің оңтүстік асқазандағы көкпек жабайына әсері зерттелмеген, бірақ бұл түр кесілген ормандық су алаптарындағы өзендерде мекендеуін жалғастырды. Бұрын оңтүстік асқазандағы көкпек жабайының қоныстанған жеріне қазір жабайы шошқалар, арамшөптердің таралуы, су ағынының өзгеруі және жоғарыдағы аумақтардағы өзгерістерден туындаған су сапасының нашарлауы қауіп төндіреді. Қарқынды іздеу шараларына қарамастан, 1976 немесе 1981 жылдан бері (ақпарат көзіне байланысты) бұл түр табылған жоқ. Солтүстік асқазандағы көкпек жабайының бұрын кездесетін орны болған Эунгелла ұлттық паркі орман өрттері мен арамшөптердің шабуылына ұшырады. Ұзаққа созылған өрттер орманның бөліктерін жойған немесе фрагменттеуге алып келген болуы мүмкін. Парктің шеттерінде әлі де арамшөптердің таралуы байқалады және парктегі бірнеше жаңбырлы ормандардағы сағаларда хитрид саңырауқұлағы табылды. 1984 және 1985 жылдардағы солтүстік асқазандағы көкпек жабайының санының төмендеуі, мүмкін, қалыпты популяциялық құбылыс деп есептелді. Солтүстік асқазандағы көкпек жабайының алғаш рет табылуынан сегіз ай өткен соң, Пелион мемлекеттік орманндағы өзендерде асқазандағы көкпек жабайымен бірге тіршілік ететін, ауру және өлген Эунгелла бұлақтық бақалары байқалды. Амфибия ауруының амфибиялардың азаюы мен жойылуына қатыстылығын жақсы түсіну, сонымен қатар Австралиядағы патогеннің таралуының уақыттық және кеңістіктік үлгісін ескере отырып, осы аурудың асқазандағы көкпек жабайының азаюы мен жойылуына жауапты болуы ең мүмкін. Солтүстік асқазандағы көкпек жабайыны табуға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, ол табылмады. Соңғы рет оның жабайыда кездескені 1980-ші жылдарда тіркелген. 2010 жылдың тамызында Халықаралық табиғатты қорғау одағының Амфибиялар жөніндегі мамандар тобы ұйымдастырған іздеу шаралары жабайы табиғатта жойылып кеткен деп саналатын бақалардың әртүрлі түрлерін, соның ішінде асқазандағы көкпек жабайыны іздеуге бағытталды.
Қорғау мәртебесі
Екі түр де Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде және Австралияның 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау заңы бойынша жойылған деп тізілген. Дегенмен, олар Квинсленд штатының 1992 жылғы Табиғатты қорғау заңы бойынша әлі де жойылып кету қаупінде деп саналады.
Өлу қаупіне қарсы әрекет
Ғалымдар клондау әдісі – соматикалық жасуша ядросының көшірілуі (СКНТ) арқылы асқазандық бақалардың жоғалып кеткен түрлерін қайта тірілтуге қатысты жұмыста үлкен жетістіктерге қол жеткізіп келеді. 2013 жылдың наурыз айында австралиялық ғалымдар сақталған, тірі емес генетикалық материалдан тірі эмбрион жасауға сәттілік танытты. Австралияның Ньюкасл университетінің профессоры Майкл Маони, солтүстік асқазандық бақаны алғаш ашқан ғалым, және Нью-Саут Уэльс университетінің профессорлары Саймон Клулоу мен Майк Арчер соматикалық жасуша ядролық көшіру әдістерін қолдануды жалғастыруға үміттенеді, соның арқасында эмбрион шағылысу кезеңіне дейін жетіп, тірі қалуы мүмкін. UNSW зерттеушісі Майк Арчер: «Біз оның қайтадан секіріп жүретініне сенімдіміз», – дейді. Ньюкасл университетінің ғалымдары тотипотентті қосмекенділердің эмбриональды жасушаларын мұздату және еріту (криоконсервациялау) бойынша да сәтті нәтижелерге қол жеткізді. Бұл, сперманың криоконсервациясымен бірге, қауіп төніп тұрған қосмекенділер және басқа да жануарлар үшін геномдық банк ретінде криосақтауды қолдануға қажетті «негізгі дәлелдеме» болып табылады.