Кіріспе

"vagusstoff" деп аталатын заттың қазіргі сипаттамасы

Vagusstoff (неміс тілінен аударғанда "Vagus Substance" – вагус заты) – вагус жүйкесін стимуляциялау нәтижесінде бөлінетін және жүрек соғуын баяулатуға себеп болатын затты білдіреді. Физиолог Отто Лоеви 1921 жылы ашқан vagusstoff химиялық синаптық берілудің алғашқы дәлелі және табылған алғашқы нейротрансмиттер болды. Кейіннен бұл заттың ацетилхолин екені анықталды, оны алғаш рет 1914 жылы сэр Генри Халлетт Дейл ашты. Лоеви 1936 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына ие болды, осы сыйлықты ол Дейлмен бөлісті, оның бұл салаға қосқан үлкен еңбегі үшін.

Вагустффтың ашылуы

Лови өз тәжірибелерін бастаған кезде ғалымдар арасында жүйке мен бұлшықет арасындағы байланыс химиялық немесе электрлік табиғатта ма деген мәселе қызу талқылауға түсті. XVIII ғасырда Луиджи Гальвани жасаған тәжірибелер бақаның тізе жүйкесін электрлік тұрақтандырудың нәтижесінде аяқ бұлшықтарының қылығына әкелетінін көрсетті, осыдан кейін ол биоэлектрлік концепциясын жасады. Бұл нервтер мен бұлшықеттер арасындағы тікелей электрлік контактінің қозуды таратуға қатысатындығы туралы ойға әкелді. Алайда, Джон Ньюпорт Лэнглидің жұмысы автономды жүйке жүйесіндегі кірпік ганглиондағы байланыстың химиялық жолмен жүзеге асатындығын көрсетті. 1921 жылы жарияланған Ловидің тәжірибелері бұл мәселені шешіп, синапстық берілудің химиялық екенін дәлелдеді. Лови өте қарапайым, бірақ әдемі тәжірибе жүргізді. Бұрын бақаның жүрегін пайдаланып, ол вагус жүйкесін ынталандырғанда жүрек соғуының баяулағанын, ал симпатикалық жүйкені ынталандырғанда жүрек соғуының жылдамдағанын анықтаған (1-сурет). Ол вагус немесе симпатикалық жүйкелердің кез келгенін ынталандырғанда, жүйке ұшының жүрек соғуын баяулату немесе жылдамдату үшін зат шығаратынын болжады. Мұны дәлелдеу үшін ол жүректі қоршап тұрған сұйықтықты перфузиялау үшін конвульсияланған бақаның жүрегін алып, жүрек соғуының баяулауына дейін вагус жүйкесін электрлік түрде ынталандырды. Содан кейін жүректі қоршап тұрған сұйықтықты жинап алып, оны вагус және симпатикалық жүйкелері алынып тасталған екінші бақаның жүрегіне қосты. Бірінші жүректі қоршаған сұйықтықты екінші жүрекке қосу арқылы ол екінші жүректің соғуының баяулауына себеп болды. Бұл вагус жүйкесін ынталандыру жүрек тініне әсер ететін және жүрек соғуын баяулататын заттың шығарылуына себеп болғанын дәлелдеді. Бұл зат "вагусстфол" деп аталды. Кейіннен вагусстфол ацетилхолин екені расталды және ол парасимпатикалық жүйке жүйесіндегі басты нейротрансмиттер екені анықталды. Қызықты дерек ретінде, Лови өзінің тәжірибесі туралы идеяны түсінде көріпті. Ол оны түн ортасында жазып алған, бірақ келесі күні таңертең жазуын оқи алмайды. Соңынан ол сол түсті тағы бір түні көріп, түн ортасында тәжірибе жүргізу үшін зертханаға жүгіріп кеткен. Осы оқиға туралы Лови былай деп жазады:
"Ертерек ойланып, таңертеңгі салқын жарықта мен мұны істемес едім. Әрине, вагустың тежегіш зат секрециялайтыны туралы болжам өте сирек болды; нервтік ұш пен бұлшықет арасындағы өте жақын қашықтықта тиімді болуы керек химиялық заттың осылай көп мөлшерде секрециялануы және перфузия сұйығымен сұйылғаннан кейін де басқа жүректі тежеуге қабілетті болуы одан да сирек." (Лови 1921)

Лови тәжірибелік дайындықты таңдауда сәттілікке ие болды. Қолданылған бақалардың (Rana esculenta) түрінде вагус тежегіш және ынталандырушы талшықтарды қамтиды. Қыста тежегіш талшықтар басым, сондықтан Ловидің тәжірибелерін ақпан немесе наурыз айларында жүргізгені өте сәтті болды. Сонымен қатар, ацетилхолинестераз белсенділігі (ацетилхолинді ыдырататын фермент) төмен, әсіресе жылытылмаған зертханада, бұл нейротрансмиттерді жинау және екінші жүрекке қолдану үшін жеткілікті уақытқа қалдыруға мүмкіндік берді. Оқиғалардың осы үйлесімі арқасында Лови вагусстфолдың бар екенін сипаттап, химиялық синапстық берілудің бар екенін дәлелдеді.