Кіріспе

Американдық геолог және жазушы Скотт Л. Монтгомери (30 мамыр 1951 жылы туған) – американдық автор, табиғаттану ғылымдарының маманы, қоғамдық лекция оқып жүргізуші және Сиэтл қаласындағы Вашингтон университетінің қатысушы профессоры. Ол энергия мәселелері, интеллектуалдық тарих, тіл және аударма, ғылым тарихы туралы жазған еңбектерімен кеңінен танымал. Оның 2015 жылы Дэниел Чиротпен бірлесіп жазған «Жаңаның нысаны: төрт маңызды идея және олар қазіргі әлемді қалай құрды» кітабы The New York Times және Bloomberg Businessweek журналдарымен 2015 жылғы ең көрнекті кітаптардың бірі деп таңдалды. Оның мақалалары Forbes, Newsweek, History Today, Science және Nature сияқты көптеген журналдарда жарияланды.

Ерте өмір және білім

Скотт Лайонс Монтгомери 1951 жылдың 30 мамырында Нью-Йорк штатының Итака қаласында Кей С. Монтгомери мен Ширли Лайонс Монтгомеридің ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі – эксперименталды психолог (PhD, Чикаго университеті, 1948), ол Йель университетіне ауысудан бұрын Гарвард және Корнелл университеттерінде зерттеулер жүргізген. Өкінішке орай, бірқатар қайғылы оқиғалар әкесінің 1956 жылы өзіне-өзі қол жұмсауына әкелді. Скотт пен оның інісі Брюс анасы тәрбиеледі, соңынан Вашингтон (Колумбия округі) аймағындағы Мэриленд штатының Кенсингтон қаласына көшіп келді. 1971 жылы анасы Расселл Алленге қайта тұрмысқа шықты. Скотт Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Уолтер Джонсон орта мектебінде оқыды, кейін Иллинойс штатының Гейлсбург қаласындағы Нокс колледжіне түсті. Нокс колледжінде ол алғашқы бірнеше жыл химия мамандығын оқыды, бір семестрді Нью-Йорк штатының Стони Брук университетінде өткізді, содан кейін ағылшыл тіліне ауысып, Phi Beta Kappa құрметімен бітірді. Ол Корнелл университетінің геология ғылымдары бакалавриатының докторлық бағдарламасына қабылданды, бірақ анасының емдеуге келмейтін қатерлі ісікке шалдыққандығын естіген соң, магистратураны бітіруге шешім қабылдады. 1979 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін ол Жапонияға көшіп, Токиодағы жеке академияда ағылшын тілінен сабақ берді және жапон мәдениеті мен тіліне толыққанды енді.

Мансап

1982 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол энергетика саласында мұнай геоғалымы және ғылыми материалдарды (жапон тілінен ағылшын тіліне) аударушы болып жұмыс істеді. Ол тәуелсіз консалтингтік геолог және жазушы/редактор ретінде компаниялар, инвесторлар, энергетикалық қорлар және басқа да ұйымдармен келісімшарт негізінде жұмыс істеді. Petroleum Information Corp. компаниясында жұмыс істеген кезінде және компаниядан кеткеннен кейін келісімшарт бойынша ол "Petroleum Frontiers" атты монографиялар сериясын жазды, соңында 74 жеке томды аяқтады. Халықаралық адам ресурстарын дамыту корпорациясында (IHRDC) бір жыл жұмыс істегенде, ол екі оқулық – "Структуралық геология" және "Шекаралық теңіз құмтастарын барлау" кітаптарын жазды. 1995 жылы Америка мұнай геологтары қауымдастығы (AAPG) оны AAPG бюллетенінде "E&P [Exploration & Production] Notes" атты жаңа техникалық мақалалар сериясын жазуға шақырды. 1995 жылдан 2002 жылға дейін Монтгомери шамамен 50 мақала жазды, олар кең халықаралық оқырман қауымға танылды және мұнай мен газ кен орындарын қысқаша талдаудың жаңа стандартын белгіледі. Осы мақалалардың көптегені жарияланғанынан кейін екі онжылдық өткен соң да жиі оқылады. Ол сонымен қатар түрлі салалық журналдарға, арнайы техникалық жинақтарға және симпозиумдарға мақалалар жазды. Осы кезеңде Монтгомери тәуелсіз ғалым ретінде жұмыс істеп, ғылым мен гуманитарлық ғылымдарды қамтитын тақырыптар бойынша эсселер, мақалалар мен кітаптар жариялай бастады. Ол екі мамандығын он жылдан астам уақыт бойы сақтап, 2004 жылы үшінші мамандығын қосты – Вашингтон университетінің (Сиэтл) Генри М. Джексон халықаралық зерттеулер мектебінің қатардағы оқытушысы болды. 2008 жылы ол энергетика саласында консалтингтік геолог ретіндегі жұмысын тоқтатты және энергиямен байланысты тақырыптар, климаттың өзгеруі, ағылшын тілінің жаһандық тіл ретіндегі орны және интеллектуалдық тарих бойынша оқытуды кеңейтті. 2015 жылы Джексон мектебінің студенттерге көрсеткен қызметі үшін оқыту сыйлығымен марапатталды.

Жазбалар

Монтгомеридің 1994 жылғы «Майндс фор де Мейкинг» атты тұңғыш кітабы АҚШ-тағы ғылым білімінің тарихын, жалпы білім берудің бір бөлігі ретінде және оны қоршаған әлеуметтік және мәдени пікірталастарды зерттейді. Одан кейінгі екі еңбегі, «Ғылыми дауыс» (1996) және «Ай мен батыс қиялы» (1998) ғылым тіліндегі мәселелермен және ғылыми контексттегі өнер мен басқа да бейнелердің рөлімен айналысады. Бұлар «Ғылым және аударма: мәдениеттер мен уақыт арқылы білімнің қозғалысы» (2000) кітабымен толықтырылды. Бұл ғылыми тарихында аударманың орталық рөлін зерттеген алғашқы еңбек болды. Аударма ғылымының маманы және салыстырмалы әдебиет профессоры Мария Тимочко Isis журналындағы эссе-шолуында: «Оның тақырыпқа деген тәсілі ол қарастыратын маңызды сұрақтарға жаңа жол ашады. Оның зерттеуінің лингвистикалық объективтері – тамаша таңдау. Шындығында, ғалымдар мұқият қалыптастырған миф бар, ғылым тіл мен мәдениеттен тәуелсіз екендігіне сенуге бейімділік бар». Монтгомери ғылыми білімнің тілден тілге, мәдениеттен мәдениетке аударма арқылы таралуының өзгеруін қарастыру арқылы ғылымның материалдық негіздерін, сондай-ақ тіл мен басқа да мәдени құрылымдарға тәуелділігін анықтайды. Кітап көптеген тілдерге аударылды және Солтүстік Америка, Еуропа, Таяу Шығыс және Шығыс Азия (Қытай, Жапония, Корея) университеттеріндегі курстарда оқулық ретінде пайдаланылды. Жақында Монтгомеридің «Ғылымға әлемдік тіл керек пе?» еңбегі қазіргі ғылымда ағылшын тілінің әлемдік лингва франка ретіндегі рөлін және бұл ғылыми қауым үшін нені білдіретінін егжей-тегжейлі және бесұрыс зерттейді. Тарихты пайдалануы және оның нюанстары үшін (грек, латын, араб, қытай сияқты ғылымның бұрынғы лингва франкаларын талқылау) мақталған кітап, ағылшын тілінің әлемдік қолданылуы ғылымның бір бөлігіне айналған, артықшылықтары кемшіліктерінен көп және енді АҚШ-тың мәртебесі мен күшіне байланысты деп қарастырылмауы керек деген пікірге байланысты даулы болды. Сонымен қатар, кітап ағылшын тілінің өсуіне, басқа тілдерге тигізген әсеріне, сондай-ақ көптеген ағылшын тілін білмейтін ғалымдар көтеруге мәжбүр болатын қиындықтарды талқылауға көп орын арнайды. Science журналында жарияланған эссе-шолуында Яэль Пелед бұл кітаптың «ғылым тарихындағы және лингвистикадағы зерттеулердің жан-жақты жинағына» негізделгенін және кітапта «ғылым, билік және тіл арасындағы күрделі өзара әрекеттестік туралы» маңызды сұрақтар туындағанын айтады. 2015 жылы Монтгомери және оның авторлары, Дэн Чирот, Джексон халықаралық зерттеулер мектебінде (Вашингтон университеті) «Жаңаның пішіні: төрт үлкен идея және олар қазіргі заманғы әлемді қалай құрды» атты еңбегін жариялады. Бұл кең ауқымды және жақсы жазылған кітаптың басты тұжырымдамасы идеялар «тек маңызды емес, қазіргі заманғы әлемді құрылымдаған шешімдер мен әрекеттердің көзі ретінде өте маңызды». Тарихтың қозғаушы күші идеялар ма, әлде басқа да актерлер, әсіресе жеке тұлғалар, билікке құмарлық және оқиғаларға жауап беру ме, бұл тарихи мамандықта ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. Монтгомери мен Чироның айтуынша, соңғы онжылдықтарда ағартушылық идеялардың рөлі жиі елемей немесе кемсітіліп келеді. Бұл, нақты саясатты түсіндіруге деген сүйіспеншілік пен солшыл академиктердің ағартушылық ойды жалпылап сынға алуы сияқты тенденцияларға байланысты, олар мұндай ойды қазіргі заманғы зұлымдықтардың, әсіресе отаршылдықтың, нәсілшілдіктің, гендерлік дискриминацияның пайда болуы деп санайды. Алайда Монтгомери мен Чиро осы кезеңдегі басқа ғалымдарды келтіре отырып, ағартушылықты жеке адамның бостандығы мен құқықтары, демократия, экономикалық шындық, ғылыми күш-жігер және қоғамды реформалау қажеттілігі туралы идеялар пайда болған, ойдың мәңгілік пікірталасы мен алуан түрлілігі ретінде қарастырады. «Жаңаның пішіні» көптеген мәтіндерді, институттарды, баяндамаларды, оқиғаларды және басқа да көптеген нәрселерді қамтиды. New York Times Book Review журналында жазған Фарид Закарияның айтуынша, олар экономикадан эволюцияға дейін ислам фундаментализміне дейінгі көптеген тақырыптарды қамтиды. Бірақ олар мұны жан-жақты, ақылды және түсінікті түрде жасайды. Мен осы кітаптың ерекше кеңдігіне, білімділігіне және айқындығына қайта-қайта таңғаламын. Қысқаша айтқанда, кітапта фундаменталды ойшылдар арқылы ойдың төрт негізгі саласы қарастырылады: Адам Смит экономикалық бостандықта; Дарвин биологияда; Томас Джефферсон мен Александр Гамильтон демократиялық үкіметте; және Карл Маркс адам теңдігінде. Осы идеялардың 19 және 20 ғасырлардағы ықпалының тарихын, олардың қазіргі уақытқа дейінгі әртүрлі әсерлерін зерттеу кіріктірілген. Авторлардың басты тұжырымы демократиялық бостандық және экономикалық еркіндік сияқты идеялар 200 жыл бұрынғыдан да бүгін тірі және күресіп жатыр, және бұл тоқтамайды. Әрине, бұл Дарвин мен Маркс үшін де сөзсіз шындық. Закарияның айтуынша, «Шамамен бір ғасыр бойы жүз миллиондаған адам [Маркстің] еңбегін қасиетті жазу ретінде оқыды. Кеңес Одағы және Маолық Қытай сияқты қуатты елдер оның теорияларына негізделген. Басқа көптеген қоғамдарда саясат оның көзқарастарына қарсы анықталды және ұйымдастырылды». Осы ойшылдар туралы тарауларынан кейін авторлар оларға қарсы реакцияларға, діни фундаментализмдерге (христиандық және ислам), тоталитаризмге, фашизмге және реакциялық теріске тарту түрлеріне бұрылады. Күшті аргумент барлығының аяқталғаны туралы емес. Керісінше, либералды демократияға, экономикалық бостандыққа, дарвиндік эволюцияға және теңдікке жасалған шабуылдар барлығы да жалғасып жатыр. «Жаңаның пішіні» осының себебін көрсетеді. Кітап сонымен қатар гуманитарлық ғылымдардың қазіргі заманда қажеттігін дәлелдейді, өйткені идеялар олардың «тауары». Колледж білімінен Адам Смиттың «Ұлттар байлығы» немесе Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» туралы оқып, талқыламай шығуға ешкімнің құқығы жоқ, делінеді. Бұл көзқарас әркімге ұнамауы мүмкін, бірақ бұл өте мағыналы. 2017 жылы Монтгомери және оның авторлары Томас Грэм-мл., ұзақ жылдар бойы ядролық қаруларды шектеу бойынша АҚШ-тың келіссөзшісі және ядролық қаруды таратпау саласындағы әлемдік сақалы, «Жаңа ғасырда ядролық энергияның пайдасы үшін: аргументтер» (Кембридж) атты жаңа және инновациялық зерттеуді жариялады. Кітап ядролық қарулар тарихын, негізгі ядролық қаруды таратпау мәселелерін, климаттың өзгеру қаупін және әртүрлі реакторлық конструкцияларды талқылау арқылы көптеген таныс жерлерден өтеді. Кітаптың жаңалықтары – Чернобыль және Фукусима, радиация (әсіресе «Кералаға саяхат» атты бөлімі, табиғи радиация деңгейі туралы) және ядролық энергияға қарсы кең таралған шабуылдарды терең зерттеу туралы егжей-тегжейлі және жақсы зерттелген тарауларында. Ядролық ғылымға кіріспесі Эрнест Резерфордтың өмірін және мансабын негізгі ұғымдарды талқылау үшін шеберлікпен пайдаланады. Спенсер Уэрт өзінің 1988 жылғы кітабында «Ядролық қорқыныш» деп атаған нәрсенің пайда болуын зерттейтін ең түпнұсқа тарау, сөзсіз. Уэрт көбінесе бейнелер мен халық мәдениетіне назар бөлген, ал Монтгомери мен Грэм саяси, әлеуметтік және философиялық өлшемдерді қарастыру арқылы суретті толықтырады, ядролық энергия қалай үкіметке, корпорацияға және әскери билікке деген ашу мен алаңдауға байланысты қауіптермен байланысты болды.