Кіріспе

Алабама штатының Кароллтон округінің орталығындағы Пикенс округінің соты – Пикенс округінің соты. 1877-1878 жылдары қаладағы үшінші сот ғимараты ретінде салынған, ол шатыр терезелерінің бірінде көрінетін көлеңкелі бейнесімен танымал. Бұл бейне 1878 жылы босатылған Генри Уэллстің бетіне ұқсайды деседі. Мифтің кең таралған нұсқасына сәйкес, Уэллс 1878 жылдың қаңтарында ұрлық және өртеу күдігімен тұтқындалып, тұтқындалғаннан кейін көп ұзамай ақ нәсілділерден құралған топ тарапынан өлтірілді. Ол 1876 жылы екінші сот ғимаратын өртеп жіберді деген айып тағылды (Азамат соғысы кезінде 1865 жылы одақтық күштермен қиратылған ғимаратты алмастыру үшін салынған). Оқиғаның мәліметтері тарихи фактілермен сәйкес келмейді; мысалы, терезелер 1878 жылдың ақпан-наурыз айларында орнатылған, сондықтан олар оның бейнесін көрсетуі мүмкін емес. Бұл кезең әлеуметтік және нәсілдік шиеленістердің күшті болған уақыты еді. 1877 жылы АҚШ федералды үкіметі Қайта құру кезеңін аяқтап, әскерін Оңтүстіктен шығарып алды. Ақ демократтар штаттық заң шығарушы органдарды қайта бақылауға алып, ақ үстемдікті орнатуға бағытталған шараларды қабылдады. Уэллс 1878 жылдың қаңтарында тұтқындалып, екі жыл бұрынғы сот ғимаратын өртеп жібергеніне айыпталды. Жергілікті газетте Уэллс 1878 жылдың қаңтарында ұрлық үшін тұтқындалғанда қашып барылғанда атып өлтірілгені және өлер алдында сот ғимаратын өртеп жібергенін мойындағаны туралы хабарланды. 1877 жылдан 1917 жылға дейін Пикенс округінде 15 афроамерикалық линчеленді, олардың көпшілігі сот ғимаратының алаңында. Бұл көрсеткіш штаттағы округтер арасында бесінші орында тұрды. 1893 жылдың қыркүйегінде ақ нәсілділерден құралған топ төрт қара нәсілді ер адам мен бір қара нәсілді әйелді түрмеде атып өлтірді. Олар ақ нәсілді адамға тиесілі мақта тазартатын зауытын өртеп жіберген күдікпен айыпталды.

Уэллс әңгімесінің шығу тегі

Сот ғимаратының терезесінде Уэллстің бейнесінің пайда болуы туралы әңгіме екі тарихи оқиғаның араласуынан туған миф сияқты көрінеді: Натаниел Пирс есімді ақ адамның дарға асылуы және Генри Уэллс есімді афроамерикалықтың тұтқындалуы мен атылуы. Кейін ол сот ғимаратын өртеп жібергенін мойындады, бұл мүмкін мәжбүрлеу арқылы болған, және жараларынан қайтыс болды. Ақ адамдардың өкініші Уэллстің қалаға қарғыс айтып, оларды келеңсіздікке ұшырататыны туралы әңгімеге ықпал еткен болуы мүмкін. Бұл кезең федералды үкімет оңтүстіктен соңғы әскерлерін шығарып алып, Қайта құруды ресми түрде аяқтағандықтан, жағдайдың шиеленіскен кезі болды. Ақ демократтар штат заң шығарушы органына қайта бақылау орнатып, жергілікті деңгейде ақ нәсілдік азшылықтар нәсілдік зорлық-зомбылықты қолданып, ақ үстемдікті орнатып, сақтап тұрды. 19 ғасырдың соңына қарай дарға асулардың саны көбейді, көбінесе қара нәсілді ер адамдарға қарсы бағытталды. Оқиғалар болған кезде Кароллтонның жалғыз газеті болған "Батыс Алабама" хабарлағандай, Натаниел Пирс кісі өлтіру айыбымен ұсталған. 1877 жылдың 26 қыркүйегінде қарулы топ түрмеге күшпен кіріп, оны қаладан алып шығып, дарға асты. Пирстің дарға асылуы сот ғимаратын өртеп жіберумен байланысты емес деп хабарланды. Қала тұрғындары Генри Уэллс пен оның серігі Билл Бакхолтерді өртке кінәлі деп күдіктенді. 1876 жылдың 13 желтоқсанында "Батыс Алабама" газетінде Уэллс пен Бакхолтердің сот залы өртенген түні дүкенді тонағаны күдікті деп жазылған. Газетте олардың үйінен дүкеннен ұрланған заттар табылғаны айтылған. Бірақ бұл олардың тонауға қатысқанын көрсетеді, өртке емес. Бакхолтер 1878 жылдың қаңтар айында тұтқындалды. Ол ұрлық жасағанын мойындап, сот ғимаратын өртеп жіберуге Уэллсті кінәлады. Уэллс бірнеше күннен кейін ұсталды. Полиция ұстаған кезде ол қашуға тырысты, оған екі рет оқ атылды. Ол сот ғимаратын өртеп жібергенін мойындады, бұл мүмкін мәжбүрлеу арқылы, соққылармен болған. Ол жараларынан бес күннен кейін қайтыс болды. Осы екі оқиға сот ғимаратының терезесінде бейне пайда болғаны туралы кең таралған мифке біріктірілген сияқты, бірақ Пирс пен Уэллс "терезедегі бейне" бола алмады. Пирс пен Уэллс екеуі де жаңа сот ғимаратына терезелер орнатылар алдында қайтыс болды. "Батыс Алабама" газеті 1878 жылдың 20 ақпанында сот ғимаратына терезелер орнатылып жатқанын хабарлады. Бұл терезелер негізгі сот залының терезелері болды, олар наурыздың ортасында жоспарланған сот отырысына дайындалу үшін орнатылған алғашқы терезелер еді. Шатыр терезелері, соның ішінде жын-перісі бар терезе, Уэллс қайтыс болғаннан кейін бірнеше апта өткен соң ғана орнатылды.

Сот ғимаратының терезесіндегі бет

Одан кейін терезеге қалай бет-әлпет түскені туралы көпке тараған аңыз айтылады. 1876 жылдың 16 қарашасында Алабама штатының Кэрролтон қаласының халқы сот үйінің толығымен өртеніп жанын тапқанын көрді. Пикенс округінің соты олар үшін мақтан тұтатын орын болған. Олардың алғашқы сот үйі Американ азамат соғысы кезінде одақтың әскерлері шапқанда өртенген еді. Қайта құрудың қиын кезеңінде, материал жетіспегенде және ақшаның тапшы болғанда, сот үйін қайта салу мүмкін емес сияқты көрінді. Бірақ тұрғындардың тың еңбегі мен жеке құрбандықтарының арқасында сот үйі қайтадан салынды. Ол одақтың жеңісіне қарамастан, қарсылықтың символы болды. Одақтың әскерлері қаланың алғашқы сот үйін өртегеннен он екі жыл өткен соң, 1876 жылы жаңасы да өртенді. Кейбіреулер бұл тонаудың кесірінен болды деді. Үшінші сот үйінің құрылысы басталғанда, қала тұрғындары өрт сөндірушіге кек қайтаруды талап етті. Нақты дәлелдердің болмауына қарамастан, олар Генри Уэллсті күдікті деп таныды; ол қаланың жанында тұратын бостандыққа шыққан адам еді. Генри Уэллстің қатыгез мінезді екені айтылды, ол бірнеше төбелес шайқасына қатысқан. Адамдар оның әрдайым тік пышақ алып жүретінін және оны қолданудан қорқымайтынын айтты. Алайда, осы әңгімелерге қарамастан, сот үйін өртеуде оған қарсы нақты ешқандай дәлел болған жоқ. Бірақ бұл 1878 жылғы Алабама штаты еді, және Генри Уэллс қаланың мақтанышының символын өртеді деген айыппен қара нәсілді адам айыпталып отырды. Оған төрт айып тағылды: өрт сөндіру, ұрлық, жасырын қару алып жүру және адам өлтіруге әрекеттену. Ол жаңадан салынған сот үйінің ішіндегі шериф кеңсесіне алып барылып, сот күту үшін қамауға алынды. Уэллстің тұтқындалғаны туралы хабар қалаға тарағанда, шериф жағдайдың ушығуын сезді. Алғашқы бірнеше мас адамдар сот үйіне қарай бет алғанда, шериф Уэллсті жоғары шатырға алып барып, үндемеуін бұйырды. Бірақ ашулы топ төмен жиналғанда, Уэллстің қорқынышы үстемдік етті. Ол терезеге барып, көпшілікке қарады. Ол: "Мен кінәсізмін! Егер маған зиян келтірсеңдер, өміріңнің соңына дейін маған жететін боласыңдар!" деді. Содан кейін жақын жерде нұр жарқылдады, төмендегі көпшілікке қорқыныштан қисылған Уэллстің бетінің суретін көрсетті. Линч жасауға ниеттенген топ сот үйіне күшпен кіріп, құрбанын сыртқа алып шықты, ол өзінің кінәсіздігін жариялай берді. Олар оны өлтірді. Келесі күні таңертең линч жасауға ниеттенген топтың бір мүшесі сот үйінің жанынан өтіп бара жатып, жоғарыдағы терезеге көз тастады. Ол Уэллстің бетін көріп, қатты қорқып кетті, ол түнде шартты жарықтан көргендей. Ол көзін сүртіп, мас күйіне қарғыс айтты, бірақ қайта қарағанда, Уэллс сол жерде тұрды. Ол айқайлады, ал басқалар келгенде, олардың барлығы Уэллстің болжамын еске алды. "Егер маған зиян келтірсеңдер, өміріңнің соңына дейін маған жететін боласыңдар!" Бет-әлпет осы күнге дейін сот үйінің терезесінде сақталған. Оны қанша жуса да, алып тастау мүмкін болған жоқ. Кем дегенде бір рет сот үйінің барлық терезелері қатты нөсерден сынды, бірақ Уэллстің беті бар терезе ғана бұзылмады. Оқиғаның тағы бір жергілікті нұсқасы бойынша, Уэллс ақ әйелді зорлады деген жалған айыппен сотқа күтіп тұрғанда, найзағай жауды, ашулы топ оны линчтеу үшін төмен жиналды, ол оларға: "Егер маған линч жасасаңдар, мәңгі менің бетімді көресіздер" деді. Ол сәтте ол тұрған терезені найзағай шақты. Сол күннен бастап, оның бетін жууға немесе терезені ауыстыруға тырысқанның барлығы сәтсіз аяқталды.

Терезенің кескіні

Алабама тарихи қауымдастығы 1974 жылы сот үйінің рөлін және Генри Уэллстің терезедегі бейнесінің аңызын баяндайтын тарихи тақта орнатты. Терезедегі бейне оңай көрінеді, бірақ кейбір бұрыштардан көбірек бет сияқты көрінеді. Осы бейне тек сот үйінің сыртынан ғана көрінеді, ал іштен қарағанда қарапайым шыны панельдей болып көрінеді. Сурет салынғаннан кейін Карролтон қаласы бейне көрінетін терезеге бағытталған жебесі бар жол белгісін орнатты. Терезенің қарсы бетінде жақыннан қарауға ниеттілер үшін тұрақты бинокль қойылған. 2001 жылы сот үйін жаңа заманауи ғимаратпен алмастыру үшін бұзу қаупі туды. Беті бейнеленген терезе күлімдеген бет суретпен сырқатқан фанерамен жабылды. Бейнені сақтау мақсатындағы халықтық науқанның нәтижесінде сот үйі қаржы жиналған сайын қайта жөндеуден өтуде.

Әңгіменің нәсілдік аспектілері

Аңыз Алабама штатындағы расизм мен ақ нәсілдік терроризммен байланысты, әсіресе Реконструкция дәуірінде және одан кейін, соның ішінде 20 ғасырдың басында көптеген линчтер болды. 2015 жылғы зерттеуге сәйкес, Пикенс округінде Реконструкциядан кейін 15 линч орын алды; соңғысы 1917 жылға дейін жасалды; бұл штаттың кез келген округінде тіркелген ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Осы террорлық оқиғалардың бірі – 1893 жылдың 14 қыркүйегінде бес афроамерикалықтың жаппай линч жасалуы. Ақ бұқаралық топ Кароллтон округтік түрмесіне шабуыл жасап, ақ адамның диірменін және мақта тазартатын үйін өртеп жіберді деген айыппен қамауға алынған Пол Арчер, Уилл Арчер, Эмма Фейр, Эд Гьютон және Пол Хилл (бостандық алғандар, соның ішінде бір әйел) түрме жасушаларында атып өлтірді. Сот өткезілген жоқ. Осыған дейін екі апта бұрын Джо Флойд та Кароллтон қаласында сотсыз-ақ линч жасалды. Джон Хардинг Карри, сотта мұрагерлік істерді қараған судья, 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Алабама штатында азаматтық құқықтар үшін өткен демонстрациялар кезінде біреудің сот ғимаратының терезесін бұзуы мүмкін деп алаңдағандығын еске алады, себебі ол қорқынышты расизм дәуірін бейнелейді. Алайда, қалада нәсілдік вандализм оқиғалары болғанымен, терезеге ешқашан қол тигізілген жоқ. Алан Н. Браун айтқандай, тағы бір судья Бирмингемдегі қара балалар мектебінің 5-сынып оқушыларына халық ауыз әңгімелерін айтуға келіскен. Ол бұрын Уэллстің оқиғасын қара нәсілді тыңдаушыларға айтпаған болса да, студенттерге сот ғимаратының терезесіндегі бет туралы айтып, әңгімесін моральдық сабақпен аяқтады: «Сіздер сол ғимараттағы бет нені айтып тұрғанын сұрай аласыздар», – деді ол оқушыларға. «Ол менің ойымша, «Мұндай жағдай ешқашан қайталанбасын!» – дейді». Ол оқушылардан сұрақтары бар-жоғын сұрады. Сонда бір кішкентай ұл қолын көтеріп: «Сіздер сол жердегі қара нәсілді адамды қалай білесіздер?» – деп сұрады.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

Бұл оқиғаның кейбір нұсқалары сот үйінің терезелері орнатылғаннан кейінгі жылдары қалыптасып, ауызша тарихтарда қайталанды. 20-шы ғасырдың соңында мифтік әңгіме ақ нәсілділер жариялаған әңгімелер мен халық ертегілерінің жинақтарына енді. Оқиғадан кейін өткен 80 жылдан астам уақыт ішінде жеке оқиғалар бірнеше рет бірігіп, бір аңызға айналды: Генри Уэллстің оқиғасы Кэтрин Такер Уиндхэмнің "Алабама арбалы әңгімелері", "13 Алабама арбалы және Джеффри" (1969); У.К. МакНил редакциялаған "Америка Оңтүстігінен арбалы әңгімелер" (1985); және Фрэнк Спейт редакциялаған, ал "FATE" журналынан іріктелген "Азамат соғысының арбалы әскері және басқа Оңтүстік арбалы әңгімелері" (1997) кітаптарына енді. Патриция Маккиссактың "Қараңғы отыз: Оңтүстік әңгімелеріндегі табиғаттан тыс құбылыстар" атты туындысындағы "Әділет" әңгімесінде терезелерде пайда болатын ұқсас есімдер қалды және сюжеті линчтеуді қамтиды (дегенмен, қылмыстың себептері мен егжей-тегжейі Уэллс аңызынан мүлдем өзгеше). 2009 жылы Орталық Алабаманың Бірінші Ұлттық Банкі Генри Уэллс, екінші сот үйінің өртелуі және жаңа сот үйі терезесіндегі бейне туралы аңызға арналған пьесаны драматург Барри Брэдфордтан тапсырыс берді. 2010 жылдың сәуірінен бастап оның "Сот үйі терезесіндегі бет" пьесасы әр көктемде сот залында қойылады. Пьесадан түскен барлық табыс сот үйін сақтауға жұмсалады.