Кіріспе

Азық-түліктің қолжетімді энергиясын есептеу жүйесі

Азық-түліктің қолжетімді энергиясын есептеу үшін Уилбур Олин Атуотердің есімімен аталған Атвотер жүйесі немесе осы жүйенің туындылары қолданылады. Бұл жүйе негізінен Коннектикут штатының Миддлтаундағы Веслиан университетінде 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Атвотер мен оның әріптестерінің тәжірибелік зерттеулерінің нәтижесінде жасалды. Оның қолданылуы жиі дау тудырған, бірақ оған көптеген балама ұсынылмады. Жалпы азоттан ақуызды есептеу сияқты, Атвотер жүйесі де қабылданған шарттылық болып табылады және оның шектеулерін оның жасалу тарихынан көруге болады.

Жалпы энергияның мәні

Атвотер әдебиеттен мәліметтер жинады, сондай-ақ ақуыздардың, майлардың және көмірсулардың жану жылулығын өлшеді. Бұл көрсеткіштер дереккөздерге қарай сәл өзгеше болуы мүмкін, ал Атвотер өз заманының әдеттегі аралас диетасындағы ақуыздың, майдың және көмірсудың жануының жалпы жылулық шамаларын салмақтық коэффициенттермен есептеп шығарды. Бұл салмақтық мәндер жеке тағамдар үшін де, 20 ғасырдың басындағы АҚШ-тағыдан өзгеше азық-түлік құрамы бар диеталар үшін де дұрыс емес деп саналады.

Көрініспен сіңуге болатын коэффициенттер

Атвотер қарапайым қоспалардың көптеген сіңірілу коэффициенттерін өлшеді және алмастыру тәжірибелерінде жеке тағамдар үшін мәндерді анықтады. Ол оларды салмақты түрде үйлестіріп, аралас диеталар үшін мәндерді есептеді. Бірақ бұл аралас диеталармен тәжірибе жүзінде тексерілгенде, жақсы нәтиже бермеді, сондықтан Атвотер аралас диеталарға арналған коэффициенттерді түзетуге мәжбүр болды.

Зәр шығаруды түзету

Зәрдегі энергия/азот арақатынасы айтарлықтай өзгеріске ұшырайды, ал энергия/органикалық заттар арақатынасы аздап өзгереді. Бірақ энергия/азот шамасы Атуотерге қолдануға болатын тәсіл ұсынды, дегенмен бұл кейбір дұрыс түсініксіздіктерге себеп болды және азот тепе-теңдігіндегі субъектілерге ғана қатысты.

Өзгертілген жүйе

Атвотердің жұмысына сүйене отырып, тағамдардың энергетикалық құрамын көмірсулар мен ақуыздар үшін 4 ккал/г, ал липидтер үшін 9 ккал/г есебімен анықтау кең таралған практикаға айналды. Кейіннен бұл жүйені USDA-ның Аннабель Меррилл мен Бернис Уотт жетілдірді, олар әртүрлі тағамдар үшін нақты калорияға айналдыру коэффициенттерін ұсынды. Бұл, біріншіден, әртүрлі тағамдық көздерден алынған ақуыздардың, майлардың және көмірсулардың жалпы энергетикалық құндылықтарының өзгеше екендігін, екіншіден, әртүрлі тағамдардың құрамының сіңірілу деңгейінің әртүрлі екенін ескереді. Бұл жүйе кең ауқымды оқшауланған ақуыздардың, майлардың және көмірсулардың жану жылуын өлшеуге негізделген. Сонымен қатар, ол ас қорыту зерттеулерінен алынған деректерге тәуелді, онда жеке тағамдар базалық диеталардың орнына қолданылып, осы тағамдардың сіңірілу коэффициентін анықтау жүргізілді. Бұл тәсіл ішектегі қоспадағы тағамдар арасында өзара әсер болмайды деген болжамға негізделген, ал тәжірибелік тұрғыдан алғанда, адамдармен мұндай зерттеулерді қажетті дәлдікпен бақылау өте қиын.

Көмірсулардың әртүрлілігі мен диеталық талшықтың әсеріне негізделген болжамдар

Көмірсуларды айырмашылықтар арқылы есептеу әдісі бірнеше мәселе тудырады. Біріншіден, ол қанттарды, крахмал мен сіңірілмейтін көмірсуларды (қалың талшық немесе "диеталық талшық") ажырата алмайды. Бұл, ең алдымен, көмірсуларға есептелген жалпы энергияға әсер етеді. Сахарозаның жану жылуы 3,95 ккал/г (16,53 кДж/г) ал крахмал үшін 4,15 ккал/г (17,36 кДж/г) құрайды. Екіншіден, бұл әдіс қанттар мен крахмалдың дерлік толығымен сіңіріліп, қабылданатынын, сондай-ақ олардың жану жылуына тең мөлшерде пайдалы энергия беретінін ескермейді. Сіңірілмейтін көмірсулар (диеталық талшық) ірі ішекте әртүрлі деңгейде ыдырайды. Бұл микробиалды қорытудың нәтижесінде май қышқылдары, CO2 (көмірқышқыл газы), метан және сутек пайда болады. Май қышқылдары (ацетат, бутират және пропионат) ірі ішекте сіңіріліп, белгілі бір деңгейде пайдалы энергия береді. Ыдырау деңгейі диеталық талшықтың түріне (оның құрамы мен жағдайына) және оны тұтынушы адамға байланысты. Бұл көзден алынатын энергияны анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ. Соңында, диеталық талшық нәжісте азот пен майдың жоғалуына әсер етеді. Майдың жоғалуының артуы жұқа ішекте сіңіруге байланысты ма, жоқ па, әлі белгісіз. Жоғары талшықты диеталардағы нәжістегі азоттың жоғалуы, фекальдық бактериялық азоттың артуына байланысты болуы мүмкін. Алайда, бұл екі фактор да сіңіруді төмендетеді, сондықтан Atwater жүйесі осы диеталар үшін энергияны түрлендіру коэффициенттеріне шағын түзетулер енгізуді қажет етеді.

Белсенділер

Бұл өзгерістің мөлшерін растайтын эксперименттік деректер өте аз, бірақ жеке аминқышқылдарының жану жылуы әртүрлі болғандықтан, әртүрлі ақуыздарда да өзгерістер болуы мүмкін деп күтуге болады. Конглутин үшін (көк люпиннен) 5,48-ден, ал Hordein үшін (арпа) 5,92-ге дейінгі диапазон байқалды, бұл Atwaters-тің желатин үшін 5,27-ден бидай глютені үшін 5,95-ке дейінгі диапазонымен салыстырылады. Аминқышқылдарының мәліметтерінен ақуыздың күтілетін мәнін есептеу қиын, себебі жану жылуының кейбір мәндері дәл белгілі емес. Сиыр сүті бойынша алдын ала есептеулер шамамен 5,5 ккал/г (23,0 кДж/г) шамасында екенін көрсетеді.

Майлар

Сол сияқты, тәжірибелік деректер де шектеулі, бірақ май қышқылдарының жану жылуы әртүрлі болғандықтан, майлардың жану жылуы да әртүрлі болуы керек. Дегенмен, бұл айырмашылықтар салыстырмалы түрде шағын – мысалы, ана сүті майының есептелген жану жылуы 9,37 ккал/г (39,2 кДж/г) болса, сиыр сүті майының жану жылуы 9,19 ккал/г (38,5 кДж/г) құрайды.

Көмірсулар

Моносахаридтердің жану жылуы шамамен 3,75 ккал/г (15,7 кДж/г), дисахаридтердікі – 3,95 ккал/г (16,5 кДж/г), ал полисахаридтердікі – 4,15-тен 4,20 ккал/г-ға (17,4-тен 17,6 кДж/г-ға) дейін. Гидролиздің жылуы өте шағын, сондықтан моносахаридтерге шаққанда бұл мәндер дерлік тең. Демек, 100 г сахароза гидролизденгенде 105,6 г моносахарид, ал 100 г крахмал гидролизденгенде 110 г глюкоза алынады.

Көрініспен сіңуге болатын коэффициенттер

Адамның ас қорыту жүйесі өте тиімді орган болып табылады, ал азотты заттар мен майлардың фекалия арқылы шығарылуы жалпы тұтынудың шағын бөлігін (әдетте 10%-дан кем) құрайды. Атвотер фекалия арқылы шығарылатын заттардың сіңбеген ішек секрециясы, бактериялық материал және метаболиттер, қабықша жасушаларының түсуі, шырыш және тек аз ғана бөлігі сіңбеген диеталық компоненттердің күрделі қоспасы екенін атап өтті. Осы себепті ол қорытылғаннан гөрі қолжетімділікті пайдалануды жөн көрген болуы мүмкін. Оның пікірінше, бұл фекальдық құрамдастар шынымен қолжетімсіз және фекалия арқылы шығарылудың сипатын ескермеуі практикалық жағдайда негізделген. Фекалия арқылы шығарылу шағын болған жағдайдағы қатынас бірлікке жақымдап, осы коэффициенттердің дисперсиясы төмендеп, тұрақты болып көрінеді. Бұл қате, себебі фекалия арқылы шығарылатын заттар тұрақты диетада да өзгеріп отырады және осы коэффициенттермен ұсынылғандай, фекалия арқылы шығарылатын заттардың қабылданумен байланысты екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Тамақ пен диетаның энергиялық құнды есептеудегі практикалық ескертулер

Энергиялық құндылықты есептеу тікелей өлшеудің баламасы ретінде қарастырылуы керек, сондықтан тікелей бағалаумен салыстырғанда белгілі бір дәлсіздіктерге ие болуы мүмкін. Бұл дәлсіздіктер бірнеше себепке байланысты туындайды:

Тағамдық құралымның өзгеруі: Тағамдар – биологиялық қоспалар, сондықтан олардың құрамында, әсіресе су және май мөлшері жағынан, айтарлықтай айырмашылықтар байқалады. Бұл, тағамдық құралым кестелерінде көрсетілген тағам үлгілерінің құрамының шамалары әрбір жеке тағам үлгісіне міндетті түрде сәйкес келе бермейді дегенді білдіреді. Жоғары дәлдік талап етілетін зерттеулерде тұтынылған тағамның үлгілерін талдау қажет. Тағам қабылдауын өлшеу: Энергия мөлшерін бағалау кезінде тағам қабылдауын өлшеу жүргізіледі, және бұл өлшемдердің айтарлықтай белгісіздікке ұшырауы мәлім. Тіпті қатаң бақылау астында жүргізілген зерттеулерде де жеке тағам түрлерін өлшеу кезіндегі қателіктер көбінесе ±5% -тан кем емес. Сондықтан энергия мөлшерін есептеу әдістерін бағалауда белгілі бір прагматизмді қолдану қажет, және көптеген авторлар есептелген энергия мөлшерінің нақты дәлдігінен артық дәлдікке ие екенін айтады. Жеке айырмашылықтар: Барлық зерттеулерде адамдар арасындағы айырмашылықтар байқалады, және есептеулердің көпшілігінде бұл айырмашылықтар ескерілмейді. Атвотер жүйесінің негізгі болжамдарына қатысты теориялық және физиологиялық қарсылықтар осы практикалық мәселелерге қарағанда әлдеқайда аз қателіктерге әкелуі мүмкін. Айналдыру коэффициенттері жас нәрестелермен жүргізілген тәжірибелік зерттеулерден алынған, бірақ олар метаболизденген энергия мөлшерінің өзгертілген Атвотер коэффициенттерін тікелей қолдану арқылы алынған нәтижелерден айтарлықтай ерекшеленбеді.