Кіріспе

Пресвитериан шіркеуінде (АҚШ) бірнеше литургиялық кітаптар пайдаланылған. Қазіргі уақытта Пресвитериан шіркеуінің (АҚШ) негізгі литургиялық кітабы – Камберленд Пресвитериан шіркеуімен бірлесіп 1993 жылы жарық көрген «The Book of Common Worship». Бұл кітаптар көбінесе ғибадатта қолданылмайды, бірақ пасторларға жексенбілік құлшылыққа дайындалуға, сондай-ақ шіркеу мүшелері мен семинаристерге рухани жаттығулар жасауға көмектеседі. Осы кітаптардың бөліктері жиі шіркеу хабарламаларында кездеседі және көптеген Пресвитериан шіркеулерінде литургиялық буклеттердің орнында қолданылады.

Пресвитериандық қызмет кітабы мен ғибадат етудің анықтамалығы

Америкалық пресвитериандардың ғибадат ережесі мен қызмет кітабы бар. Көбінесе екеуінің арасындағы айырмашылық және олардың әрқайсысының қызметі туралы шатасушылықтар туындайды. "Ғибадат ережесі" шіркеудің конституциясының бір бөлігі болып табылады, демек шіркеу заңдарының күшіне ие. Ол ғибадаттың негізінде жатқан теологияны ұсынады және ғибадатқа қатысты тиісті нұсқауларды қамтиды. Ол ғибадаттың тәртібі мен нормаларын белгілейді. Онда ғибадаттың белгілі бір реті немесе литургиялық мәтіндер жоқ. Ал шіркеудің қызмет кітабы, керісінше, ғибадаттың реті мен мәтіндерін ұсынады. Ол ғибадат ережесімен үйлесімді және ерікті түрде қолдануға бекітілген. Егер ғибадат ережесі мен қызмет кітабы бірге қолданылса, мысалы, "Ортақ ғибадат кітабымен" (1993) қызмет көрсететін шіркеулерде, қызмет кітабы ғибадат ережесінде сипатталған теология мен нормаларды қызмет тәртібі мен литургиялық мәтіндер арқылы көрсетеді. Қызмет кітаптары реформаторлық дәстүрде ғибадат ережелерінен бұрын пайда болған, және реформаторлық қауымдастықтың көптеген шіркеулерінде ғибадат ережесі болмаса да, қызмет кітаптары бар.

ХХ - ХVІ ғасырлардағы қызмет кітапшалары

XVI ғасырдағы реформацияланған шіркеулер қызмет кітаптарын қолданды. Ульрих Цвингли, Мартин Буцер және Джон Кальвин қауымдарда қолданылатын ғибадат формаларын дайындады. Джон Нокс, Кальвинге еріп, Шотландияда қолданылуы үшін The Form of Prayers және кейіннен Book of Common Order атты қызмет кітабын дайындады. Литургиялық формалар Швейцарияда, Германияда, Францияда, Италияда, Голландияда, Англияда және Шотландияда кеңінен қолданылған. Алайда, Томас Кранмердің өлімінен кейін Англия мен Шотландиядағы реформация континенттегіден мүлдем өзгеше жағдайда қалыптасты, онда бүкіл саяси бірліктер реформаланды. Реформация жақтастары өздерінің қызмет кітаптарын кедергісіз дайындауға мүмкіндік алды. Англия мен Шотландияда реформаны континенттен әкелуге тырысқандардың алдында Женевалық реформаға қарсы тұратын мемлекеттік шіркеуде реформа жасаудың қиын міндеті тұрды. Шотландия шіркеуі Джон Нокс тұсында реформаланғаннан кейін де ағылшынның саяси және діни қысымын сезіне берді, нәтижесінде ағылшын тәжімен қақтығыс туды. Мемлекеттік шіркеудегі тараптардың бірі ретінде пуритандар осал еді. Шіркеудің Құдай Сөзіне сәйкес өмір сүру және ғибадат ету еркіндігіне қауіп төнді. Пуритандар шіркеу мен мемлекет тарапынан шабуылға ұшырайтынын сезінді. Бұл қақтығыс ғибадатта күш алды. Пуритандардың бостандық үшін күресі оларды қызмет кітабының мазмұнын заңдастыруға және оны қолдануды талап етуге билігі бар адамдармен тікелей қақтығысқа салды. Бастапқыда пуритандық қақтығыс қызмет кітабының дұрыстығы мен қолданылуына қарсылық білдірумен байланысты емес еді. Пуритандар өздерінің қызмет кітаптарын ұсынды. Керісінше, дау пуритандардың уайымдарын білдірмейтін, оларға таңылған қызмет кітабына қатысты болды. Бұл күрес ақырында пуритандарды сепаратистермен біріктіруге итермеледі. Нәтижесінде ағылшын пуритандары да, шотландтар да континенттегі реформадан гөрі радикалды литургиялық ұстанымға мәжбүр болды, себебі олар мұндай мәселелермен бетпе-бет келген жоқ. Реформаторлар ғибадат формаларын реформалау мүмкіндігіне ие болса, саяси және шіркеулік жағдай пуритандарды бостандық үшін оларға таңылған формаларды қабылдамауға мәжбүр етті. Осыған байланысты 1644 жылы пуритандықтар мен сепаратистердің ықпалымен Құдайға құлшылық етудің Вестминстерлік нұсқауы құрылды, ол литургиялық мәтіннен мүлдем бос болды. Бұл нұсқау американдық пресвитериандардың ғибадат етуін қалыптастыруда басты рөл атқарды. Осы тарихи сәтте пуритандықтар мен шотландтар Жаңа әлемге қоныстанды. Олар американдық пресвитериандық діннің қалыптасуына негіз болды. Пуритандық көзқарастар шіркеудің Америка топырағында тамыр жаюына ықпал етті. Пуритандықтар енді бостандық үшін күресте қатыспаса да, қызмет кітаптарына қарсылық жалғасты. Күн тәртібі өзгергеніне қарамастан, мақсат сақталды. Американдық пресвитериандар көп ұзамай қызмет кітаптарына қарсы неге екенін ұмытты. Бостандық үшін күрес жаңа заңгерлікке айналды. Пюритандық мұрасын сақтай отырып, Жаңа әлемге қоныс аударған пресвитериандар ғибадат кітабының орнына ғибадатқа арналған нұсқауды таңдады. Колониялық пресвитериандар 1644 жылғы Вестминстерлік нұсқауды 1788 жылы Вестминстерлік нұсқау АҚШ-та пайдалану үшін қайта қарағанға дейін және кейіннен бірінші Бас Ассамблея қабылдағанға дейін қолдана алды. Бірінші Бас Ассамблеядан кейін екі ұрпақ өткен соң жағдай өзгерді.

ХІХ ғасырдағы қызмет кітапшалары

Тоғызыншы ғасырдың ортасында американдық пресвитериандар мен басқа реформацияланған шіркеулер арасында реформацияланған және католиктік литургиялық дәстүрді қайта жаңғыртуға ұмтылған қозғалыс пайда болды, соның арқасында қызмет кітабын пайдаланумен байланысты құндылықтарды қалпына келтіруге тырысты. Жеке адамдар пресвитериандардың қолдануы үшін қызмет кітаптарын жазуға кірісті. Ғасырдың соңына қарай, мұндай ресурстарға деген сұраныс солтүстік пресвитериандардың баспаханасын литургиялық үлгілер жинағын шығаруға итермеледі. Бірақ литургиялық үлгілерге ресми мақұлдауды бірінші болып оңтүстік Бас Ассамблея берді. 1894 жылы оңтүстік шіркеуінде қолдану үшін ғибадат ету жөніндегі нұсқаулық қабылданды, онда литургиялық формулалар келтірілген, ал оған неке және жерлеу рәсімдерінің литургиясы қоса берілді. Тоғыз жыл өткен соң, солтүстік Бас Ассамблея қызмет кітабын шығаруға шақыратын ұсыныстарға жағымды жауап беруге дайын болды.

Жалпы ғибадат кітабы (1906)

1903 жылы ғибадат нысандарының қажеттілігі күшейгеніне жауап ретінде Солтүстік Бас Ассамблеясы құлшылық кітаптарын дайындауға шақыруды мақұлдады. 1906 жылғы «Ортақ құлшылық кітабы» АҚШ-тағы Пресвитериан шіркеуінің алғашқы литургиялық кітабы болды. Бұл Нью-Йорк Синоды мен Денвер Пресвитериясының ұсынысымен жасалды. Генри Ван Дайк кітапты басып шығару жөніндегі комитеттің төрағасы болды. Америкалық Пресвитериандардың литургиялық мәселелерде басшылыққа алу үшін ғибадат ету ережелері болғанымен, құлшылық кітабының мақұлдануы құлшылықты қалыптастырудағы литургиялық тәртіптер мен мәтіндердің маңыздылығын ресми мойындады. Кітап Шотландия шіркеуінің литургиялық реформаларына көп сүйенді және Епископтік Ортақ дұға кітабынан литургиялық дәстүрдің көп бөлігін қамтыды. Кітапта қасиетті тамақ ішу рәсімі, сондай-ақ таңғы және кешкі құлшылық қызметтерінің литургиясы, сонымен қатар Шығыс православие литургиясына негізделген Евхаристиялық дұғалардың ежелгі нысандары қарастырылған. Литургиялық жылдың мерекелері мен маусымдарына арналған дұғалар мен мәтіндер жазылды, бұл жарияланған кезде Пресвитерияда толығымен қабылданбады. Крещение, растау, дін қызметкерлерінің тағайындалуы және басқа да қасиетті рәсімдер үшін әртүрлі тәртіптер жазылды. Алғаш рет «Дұғалар қазынасы» атты ежелгі және заманауи дұғалар жинағы жарық көрді. Бұл дұғалар Реформация дәстүрінен және жалпы христиандық шіркеуден алынған. Мұндай мысалдың бірі – Реформация принциптерінен ауытқу және догмалық кезеңге үңілу – Әулие Иоанн Златоусттың дұғасын қолдану. Қауымның қатысуы жауап беру және бірауыздан дұға ету арқылы ынталандырылды. Соңында, кітапқа Забурлар мен Ынжылдардан кең таңдама енгізілді; соңғыларының атаулары латын тілінде берілген (Magnificat; Nunc Dimittis, Te Deum laudamus және т.б.), бұл да Реформация дәстүрінен елеулі алшақтық. Көптеген Пресвитериандар құлшылықтағы бостандықтан айырылғанын сезініп, «дайындалған дұғаларды» сынады. Бас Ассамблеяның кітапты бекіту отырысында бір комиссар кітапты бөлмеге лақтырып жіберіп: «Жырт! Бұл дін қызметкерлерінің айласы!» деді. Тағы бір спикер: «Бұл Ван Дайктің дұға кітабы емес. Ол сіз тағайындаған комитеттің әрбір мүшесіне тиесілі. Бұл литургия емес. Бұл рәсім емес. Онда дайын дұғалар жоқ. Онда ата-бабаларымыздың ұлы, жанды дұғалары бар. Осы кітапты пайдаланғысы келген адамға оны ала алмайтынын айтасыз ба?» деді. Толығымен қабылданбаса да, 1906 жылғы басылым Америкадағы Пресвитериан құлшылығындағы бостандық дәстүріне жол ашты, құлшылық үшін жазбаша ресурстармен үйлесімді.

Жалпы ғибадат кітабы (1932 және 1946)

Ал 1928 жылы 1906 жылғы басылым ескіргендей көріне бастады. Халықтың сұранысына жауап ретінде Бас Ассамблея 1929 жылы Ван Дайк төрағалық ететін «Жалпыға ортақ ғибадат кітабын» қайта қарау жөніндегі комитет тағайындады. Қайта қарастырылған басылым 1932 жылы шіркеудің екінші литургиялық кітабы және 1906 жылғы басылымның кеңейтілген нұсқасы ретінде жарық көрді. Комитет жұмысы барысында Ван Дайк 1906 жылғы басылымды сынағандарға былай деді: «Біз «қалыптасқан дұғалар» деген құрметсіз сөзбен айтылған осындай кітапқа негізсіз қарсылықтың қандай да күшін көре алмаймыз. Киелі кітапта, Кальвиннің, Нокстың және басқа реформаторлардың діни кітаптарында жазбаша дұғалар бар. Біздің барлық ән-жырларымыз жазылған. Дегенмен, ешкім «қалыптасқан мақтауға» қарсылық білдірмейді. Ықыласпен тілеген дұғасы, жазылған болса да, адал адамнан қабыл болады». Қосымша мерекелер мен маусымдарға арналған мәтіндер қосылды және қарапайым лекционарий енгізілді. Оңтүстік Бас Ассамблеясы оны қауымдарының пайдалануына бекіткені маңызды, ал 1931 жылғы Бас Ассамблеяға ұсынғанда «қалыптасқан дұғаларға» қарсы сөз айтылмады және кітап бірауыздан мақұлданды. Ван Дайк 1932 жылғы «Жалпыға ортақ ғибадат кітабын» 1933 жылы қайтыс болғанға дейін өмірінің соңғы еңбегі деп атады. Бірнеше жылдан кейін солтүстік Бас Ассамблеясы шіркеудің литургиялық қажеттіліктерін бақылау және «Жалпыға ортақ ғибадат кітабын» кезең-кезеңмен қайта қарауды ұсыну үшін тұрақты комитет құрды. Бұл Бас Ассамблея кеңсесінің сол кездегі қызмет кітабына берген маңыздылығын көрсетеді. «Жалпыға ортақ ғибадат кітабының» толыққанды қайта қарастырылуы 1946 жылы үшінші басылымның жарық көруіне әкелді. Бұл кітапты дайындағандардың екуменикалық литургиялық білімі артып, реформаторлардың ғибадаты туралы көбірек білуге мүмкіндік болды. Бұл басылым қауымның одан да көп қатысуын қамтамасыз етті. Онда жексенбі күні таңертеңгі және кешкі ғибадаттарды, сондай-ақ Иеміздің кешкі асын өткізуге арналған кеңейтілген материалдар бар еді. 1940 жылы Шотландия шіркеуінің «Жалпы тәртіп кітабынан» алынған толық екі жылдық лекционарийді қосу арқылы ғибадат кезіндегі жазба оқуға басымдық берілді. Литургиялық жылға да көбірек мән берілді, басқа шіркеулердің қызмет кітаптарынан дұғалар енгізілді.

"The Worshipbook" (1970)

1955 жылы солтүстік штабтың Бас Ассамблеясы тағы бір қайта қарауды талап етті. Жалпы ғибадат кітабын қайта қарауды тапсырған комитет жұмысын бастағанда, «Директория ғибадат» пен «Жалпы ғибадат кітабы» арасындағы үлкен айырмашылыққа тап болды. Комитет ассамблеяға жаңа директория қабылданғанша жұмысты жалғастыра алмайтынын хабарлады, себебі солтүстік шіркеу үшін бұл директория шамамен бір жүз жетпіс жыл бұрын қабылданғалы бері дерлік өзгермеген еді. Оңтүстік пресвитериандар солтүстік шіркеупен бірігіп жаңа қызмет кітабын дайындады, бірақ өздерінің директориясын жасауды жөн көрді. Бұл жобаға 1947 жылы «Құдайға ғибадат ету нұсқаулығы» атты кітап жариялаған Солтүстік Американың Біріккен пресвитериан шіркеуі де қосылды, онда ғибадат етудің жалпы ережелері мен кейбір рәсімдер мен литургиялық мәтіндер келтірілген. Жаңа қызмет кітабы аяқталмас бұрын, Солтүстік Америкадағы Біріккен пресвитериан шіркеуі АҚШ-тағы Пресвитериан шіркеуімен бірігіп, АҚШ-тағы Біріккен пресвитериан шіркеуін құрды. Камберленд пресвитериан шіркеуі де жаңа қызмет кітабын дайындауға қатысты. Кейін Камберленд пресвитериандары 1984 жылы Бас Ассамблеясы бекіткен ғибадат етудің жаңа директориясын жасауға кірісті. Басқа реформат шіркеулері де жаңа «Жалпы ғибадат кітабын» әзірлеудің алғашқы кезеңдеріне қатысты. 1961 жылы АҚШ-тағы Біріккен пресвитериан шіркеуі, ал 1963 жылы АҚШ-тағы Пресвитериан шіркеуі жаңа директорияларды қабылдағаннан кейін «Жалпы ғибадат кітабын» қайта қарау жұмысы қайта басталды. Комитет жариялауға дейін екі сынақ үлгісін таратты: бірі 1964 жылы, екіншісі 1966 жылы. 1970 жылы «Қызметтер» деген атпен қызмет кітабы жарық көрді. Екі жылдан кейін ол «Құдайға ғибадат ету қызметтері мен әнұраны» жинағының бөлігі ретінде жарияланды. «Құдайға ғибадат ету кітабының» үлесі ерекше. Америкалық діни ұйымдар арасында жаңа қызмет кітаптарының алғашқысы ретінде ол жаңа мүмкіндіктер ашты. Ол Елизавета дәуірінің ағылшын тілінен бас тартып, Құдайға ғибадат етуге лайықты қазіргі заманғы тіл стилін іздеуді бастады. Бұл кітапта Иеміздің күніндегі христиан ғибадатының нормасы – Құдай Сөзі мен діни аспан астындағы құрметті сыйлау екені анық көрсетілген. Комитет алты жыл бұрын жаңа лекционарийді ұсынғанмен, Рим-католик шіркеуі сол кезде дайындап жатқан лекционарийдің өзі дайындаған лекционарийден артық екенін мойындады. Сондықтан комитет Рим лекционарийін пресвитериандар үшін бейімдеп, оны «Құдайға ғибадат ету кітабының» соңғы басылымына енгізді. Басқа конфессиялар да Рим лекционарийін қайта қарастырды. Бірақ барлық үлесіне қарамастан, «Құдайға ғибадат ету кітабы» осал еді. Екінші Ватикандық собордан кейін литургиялық реформаның жаңа толқыны пайда болды, ол шіркеудің барлық тармақтарында үздірілмей жалғасуда. Әрбір қызмет кітабы бар шіркеу оны қайта қарауды бастады. Пресвитериандар «The Worshipbook»-тан тысқары нәрсені түсіну қажеттігін мойындады. Сондықтан жаңа қызмет кітабының көп ұзамай қажет болатыны таңқалуға орын қалдырмады.

Кейбір қызмет түрлерінің кітабы

1999 жылы «Женева Пресс» баспасы Пресвитериан шіркеуі (АҚШ) үшін 1993 жылғы «Жалпы ғибадат кітабын» толықтыратын литургиялық құралдар жинағын жариялады. Бұл жинақта дін қызметкерлерін тағайындау және қызметке орнату, міндеттеме беру, қасиеттеу, қауымдар мен басқару органдарындағы өзгерістерді белгілеу рәсімдерімен қатар, түрлі жағдайларға арналған қосымша дұғалар да бар.