Кіріспе
Римдік ритуалдағы литургияның түрі – Мессаның тарихи нысаны. Триденттік Месса, сондай-ақ Дәстүрлі Латын Мессасы немесе Дәстүрлі Ритуал деп те аталады, 1570 жылы кодификацияланған және 1962 жылға дейін түзетулермен жарияланған Католик шіркеуінің Римдік Миссалындағы литургия. 1570 жылы жарияланғаннан бастап Пауль VI Мессасының (1969 жылы жарияланған, 1970 жылы қайта қарастырылған Римдік Миссалымен бірге) енгізілгеніне дейін әлемдегі ең көп таралған Евхаристиялық литургия болды. 1962 жылы Папа Иоанн XXIII жариялаған басылым (ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini restitutum деген белгісі бар соңғысы) және оған сәйкес өткізілген Месса 2007 жылғы Summorum Pontificum мотупропиосында Шіркеу литургиясының рұқсат етілген түрі ретінде сипатталған, кейде «Ерекше Түр» немесе латын тіліндегі «usus antiquior» («көне әдет») деп те аталады. «Триденттік» атауы латын тіліндегі Tridentinus сөзінен шыққан, ол «Тридентум қаласына қатысты» (қазіргі Италиядағы Тренто қаласы), онда Контрреформацияның қақпа тасында Трент соборы өткен. Осы собордың шешіміне жауап ретінде Папа Пий V 1570 жылғы Римдік Миссалды жариялады, оны 1370 жылға дейінгі миссалдары бар жерлер мен діни ордендерден басқа, Латын шіркеуінің барлық жерінде міндетті етті. Триденттік Месса көбінесе Латын Мессасы деп сипатталғанымен, Римдік Ритуалдың қалыпты түрі ретінде оны алмастырған Папа Пауль VI жариялаған және Папа Иоанн Павел II қайта жариялаған Ватикан II Мессасының ресми мәтіні латын тілінде және кейде сол тілде өткізіледі. 2007 жылы Папа Бенедикт XVI Summorum Pontificum мотупропиосын және оған әлемнің епископтарына жолданған хатты жариялады, осы арқылы Латын шіркеуінің барлық дін қызметкерлеріне халықсыз өткізілетін Мессаларда 1962 жылғы Триденттік Мессаны қолдануға рұқсат берді. Мұндай Мессаларға «заңның барлық нормаларын сақтай отырып, өз еркімен кіруді сұраған адал жандар да қатыса алады». Триденттік Мессаны қауымдық литургия ретінде қолдануға рұқсатты пастор немесе ректор құзырлы дін қызметкерлеріне беруі керек еді. 1962 жылғы Триденттік Мессаны өткізуге рұқсат беру құқығы 2021 жылы Папа Франциск жариялаған Traditionis Custodes мотупропиосымен алынып тасталды және қосымша шектеулер енгізілді.
the historical form of Mass
The Tridentine Mass, also known as the Traditional Latin Mass or the Traditional Rite, is the liturgy in the Roman Missal of the Catholic Church codified in 1570 and published thereafter with amendments up to 1962. Celebrated almost exclusively in Ecclesiastical Latin, it was the most widely used Eucharistic liturgy in the world from its issuance in 1570 until the introduction of the Mass of Paul VI (promulgated in 1969, with the revised Roman Missal appearing in 1970). The edition promulgated by Pope John XXIII in 1962 (the last to bear the indication ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini restitutum) and Mass celebrated in accordance with it are described in the 2007 motu proprio Summorum Pontificum as an authorized form of the Church's liturgy, and sometimes spoken of as the Extraordinary Form, or the usus antiquior ("more ancient usage" in Latin). "Tridentine" is derived from the Latin Tridentinus, "related to the city of Tridentum" (modern day Trent, Italy), where the Council of Trent was held at the height of the Counter Reformation. In response to a decision of that council, Pope Pius V promulgated the 1570 Roman Missal, making it mandatory throughout the Latin Church, except in places and religious orders with missals from before 1370. Although the Tridentine Mass is often described as the Latin Mass, the post Vatican II Mass published by Pope Paul VI and republished by Pope John Paul II, which replaced it as the ordinary form of the Roman Rite, has its official text in Latin and is sometimes celebrated in that language. In 2007, Pope Benedict XVI issued the motu proprio Summorum Pontificum, accompanied by a letter to the world's bishops, authorizing use of the 1962 Tridentine Mass by all Latin Church Catholic priests in Masses celebrated without the people. These Masses "may—observing all the norms of law—also be attended by faithful who, of their own free will, ask to be admitted". Permission for competent priests to use the Tridentine Mass as parish liturgies was to be given by the pastor or rector. Permissions for celebrating the 1962 form of the Tridentine Mass were replaced and abrogated by Pope Francis's motu proprio Traditionis Custodes in 2021, introducing additional restrictions.
Терминология
"Триденттік месса" термині Римдік Миссалдың бірінен соң бірі шыққан басылымдарына сәйкес өткізілетін қызметтерге қолданылады, олардың тақырыптары оларды Трент кеңесіне (Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini restitutum) және аталған басылымда көрсетілген түзетуді жасаған папаға немесе папаларға жатқызады. Бұл басылымдардың алғашқысы 1570 жылы шыққан, онда Трент кеңесі туралы айтылғаннан кейін Папа Пий V (Pii V Pont. Max. iussu editum) деп аталады. Соңғысы, 1962 жылы, папаларды жалпы атады (Missale Romanum ex decreto SS. Concilii Tridentini restitutum Summorum Pontificum cura recognitum). 1962 жылдан кейінгі басылымдарда Трент кеңесі орнына Екінші Ватикан кеңесі туралы айтылады, мысалы 2002 жылғы басылымда: Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritati Pauli Pp. VI promulgatum Ioannis Pauli Pp. II cura recognitum. Кейде "Триденттік месса" термині 1962 жылы шыққан Римдік Миссалдың соңғы басылымы қолданылған қызметтерге қолданылады, бұл белгілі бір жағдайларда Римдік ритуалдың ерекше формасы ретінде әлі де рұқсат етілген жалғыз басылым. Кейбіреулер бұл қызметті "латынша месса" деп атайды. Бұл да кең мағынасы бар терминді шектеу болып табылады. Екінші Ватикандық Кеңестің мессасы да латын тілінде өзінің нормативтік мәтінін иеленеді, одан жергілікті тілдерге аударымдар жасалады, және шіркеулік билік орындары халық тілінде өткізілетін қызметтерден басқа, оны барлық жерде латын тілінде өткізуге болады. Кейбіреулер Триденттік мессаны жалпы немесе оның 1962 жылғы түрін "Грегориандық ритуал" деп атайды. "Триденттік ритуал" деген термин де кейде кездеседі, бірақ Папа Бенедикт XVI 1962 жылғы нұсқа мен кейінгі папалар шығарған нұсқаны екі "ритуал" ретінде қарастырудың орынсыз екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, бұл бір және сол римдік "ритуалдың" екі түрлі "қолданысы". Папа Иоанн XXIII 1962 жылы жариялаған басылымның басқа атаулары (соңғы рет ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini restitutum белгісімен) – бұл ерекше форма немесе usus antiquior ("латын тілінде көне қолданыс"). Традиционалистік католиктер, олардың ең танымал ерекшелігі – Триденттік мессаға берік сүйену, оны жиі "Традициялық месса" немесе "Традициялық латын мессасы" деп атайды. Олар Римдік Миссалды Пий V-тің басылымы ретінде дайындаған кездегі "кодификациялау" деп сипаттайды. Оның айтуынша, ол осы жұмысты сеніп тапсырған мамандар қолжазбалар мен көне жазбалармен бірге қолданылып жүрген мәтінді салыстырып, оны "қасиетті әкелердің бастапқы пішіні мен ритуалына" қайтарып, одан әрі түзетті. Бұл қызметті екінші Ватикан кеңесінен ажырату үшін дәстүрлі католиктер оны "Ерлер мессасы" деп атайды және бұл қызмет бізге "Апостолдар шіркеуінен, ал ең соңында оның басты діни қызметкері және мінсіз құрбандығы болғаннан" жеткен дейді.
Тіл
Көптеген елдерде Триденттік мессаны өткізу үшін қолданылатын тіл латын тілі болды және болып табылады, ол 4-ші ғасырдың соңында Рим литургиясының тіліне айналды. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер де болды. Далмация мен Хорватиядағы Истрияның бір бөлігінде литургия Кирилл мен Мефодийдің заманынан бері Ескі шіркеу славян тілінде өткізілді, ал бұл тілді қолдануға 1886 және 1935 жылдар аралығында басқа славян аймақтарына да рұқсат берілді. 14-шы ғасырда Доминикан миссионерлері Армениядағы Крнаға жақын жердегі монастырды католицизмге аударды және Доминикан ритуалдарының литургиялық кітаптарын, Рим ритуалдарының бір түрін, қауымның пайдалануы үшін армян тіліне аударды. Монахтар Доминикан Конституциясының қатаң ораза талаптарымен, сондай-ақ монастырь тұрған жерден басқа жерге иелік етуге тыйым салумен Доминикан орденіне қосылудан бас тартты. Сондықтан олар 1356 жылы Папа Иннокентий VI бекіткен жаңа орденге айналды – Әулие Григорий Нұрландырушының Біріккен ғибадатшылар ордені. Бұл орден 1794 жылы орденнің тарауына дейін Үлкен және Кіші Армения, Парсы және Грузияның кең аумағында монастырлар құрды, армян тіліндегі Доминикан ритуалдарын қолдана отырып. 1500-жылдардың соңында Үндістанда жұмыс істейтін миссионерлерге мессада сирия тілін қолдануға рұқсат берілді. 1615 жылдың 27 маусымында Папа Павел V Римдік ритуалға сәйкес қытай тілінде Месса мен Құдайға арналған қызметтерді өткізуге және діни қадамдарды атқаруға рұқсат берді, ал Лодовико Бульо (Lodovico Buglio, S. J.) Миссалды, Ритуалды және Бревиардың көп бөлігін қытай тіліне аударды. Бірақ бұл мүмкіндік ешқашан пайдаланылмады. Сол сияқты, 1624 жылдың 17 сәуірінде Парсыдағы миссионерлік қызметтегі аяқсыз кармелиттерге араб тілінде сөйлеуге рұқсат берілді, ал 1631 жылдың 30 сәуірінде театиндіктерге Грузиядағы миссионерлік қызметте грузин немесе армян тілінде сөйлеуге рұқсат берілді. 1962 жылы Римдік Миссалдың жаңа басылымы жарық көргеннен кейін, 1964 жылғы Екінші Ватикандық Собордың Киелі литургия туралы Конституциясын іске асыру жөніндегі нұсқаулықта "күнделікті мессадан алынған хат пен жақсы хабар әдетте жергілікті тілде оқылады" делінді. Епископтар конференциясы, Киелі Тақтың келісімімен, егер бар болса, мессаның қандай басқа бөлімдерін жергілікті тілде өткізу керектігін шешуге тиіс болды. Рим-католик шіркеуінен тыс, кейбір Ескі католиктер мен Англокатоликтер ағылшын тіліндегі Миссалды енгізгеннен кейін Триденттік мессаны жергілікті тілде өткізе бастады. Кейбір Батыс ритуалды Православ христиандары, әсіресе Солтүстік Американың Антиохиялық Православ Христиан Архиепископиясының Батыс Ритуалды Викариатында, "Әулие Григорийдің Құдайға арналған қызметі" деген атаумен Триденттік мессаны аздап өзгертіп, жергілікті тілде қолданады. Латын тілінде аптаның басқа күндері де мессалар өткізіледі. Көбінесе Ескі католиктер Триденттік мессаны жергілікті тілде немесе латын тілінде қолданады.
Папа Пий V литургияны қайта қарастырды
Тренттік собор кезінде баспа және қолжазба миссальдарда сақталған дәстүрлер айтарлықтай ерекшеленді, ал стандарттау жеке епархиялар ішінде де, Латын Батысының барлық аймақтарында да қажет болды. Протестанттық реформациядан кейін литургияға протестанттық идеялардың енуіне жол бермеу үшін де стандарттау талап етілді. Сондықтан Папа Пій V 1570 жылы «Quo primum» паптық бұйрығымен заң арқылы біркелкілікті орнатып, өзі қайта қараған Римдік миссалды қолдануды міндеттеді. 17 ғасырдың соңынан бастап Францияда және көршілес аймақтарда, мысалы, Германиядағы Мюнстер, Кельн және Трир қалаларында Янсенизм мен Галликанизм ықпалындағы епископтар тәуелсіз миссальдарды жаппай шығара бастады. Бұл 19 ғасырда абат Геранжер және басқалар Римдік миссалға оралу науқанын бастағанда тоқтатылды. Пій V-нің литургияны қайта қарауының мақсатының бірі – Римдік миссалды «қасиетті әкелердің бастапқы нысаны мен рәсіміне» қайтару еді. 1570 жылы Пій V-нің Римдік миссалының үш басылымы, шағын өзгерістермен, Римде фолио және кварто түрінде, ал Венецияда фолио түрінде жарық көрді. 1998 жылы ең ерте деп саналатын, сондықтан *editio princeps* деп аталатын көшірмесі жасалды. *Editio princeps* басылымы басылған кезде, кейбір түзетулер енгізіліп, қайта қараған мәтіндер басылған беттердің үстіне жабыстырылды. 1571 жылы мәтінге түрлі түзетулер енгізіліп, бірнеше рет қайта басылды.
Тарихи өзгерістер
Римдік Миссальдің 1570 жылғы басылымын қолдануды бұйырған Quo primum атты Апостольдік конституциясында (папалық бұрышта) Пий V былай деп жарлық шығарды: «Біз жаңадан жарияланған Миссальға ештеңе қосуға, одан ештеңе алып тастауға, не оның ішінде ештеңе өзгертуге болмайды деп бұйырамыз және талап етеміз». Бұл, әрине, Папаның өзгерістерін болдырмады, бірақ Папа Пий V өзі Миссалға Жеңіс мерекесін қосты, 7 қазан 1571 жылы Лепанто шайқасындағы жеңісті атап өту үшін. Оның тікелей ізбасары, Папа Григорий XIII, бұл мереке атауын «Бақытты Мариямның Ең қасиетті Розарийі» деп өзгертті, ал Папа Иоанн XXIII оны «Розарийдің Анамыз» деп өзгертті. Рим күнтізбесіндегі мерекелердің санын күрт азайтудағы Пий V-тің жұмысы (осы салыстыруды қараңыз) оның ізбасарлары тарапынан көп ұзамай кері қайтарылды. Ол жойған мерекелер, мысалы, Марияның Танысуы, қасиетті Анна және Падуалық қасиетті Антонийдің мерекелері, Климент VIII-нің 1604 жылғы Миссальдың стандартты басылымы жарыққа шыққанға дейін қайта орнатылды. Келесі ғасырларда жаңа мерекелер қайта-қайта қосылып, кейбір мерекелердің мәртебесі көтерілді немесе төмендетілді. Папа Пий V-тің Тридент күнтізбесі мен 1954 жылғы Жалпы Рим күнтізбесі арасындағы салыстыру 1570 жылдан 1954 жылға дейінгі өзгерістерді көрсетеді. Папа Пий XII 1955 жылы жалпы түзету жүргізді, ал Папа Иоанн XXIII 1960 жылы діни тойлардың ретіне қатысты терминологияны жеңілдетіп, одан әрі жалпы түзетулер жасады. 8 желтоқсанда «Бақытты Марияның тұжырымы» мерекесін сақтай отырып ( «Тұжырым» сөзін қалдырып, «Таза» сөзін жойды), Пий V бұл мерекеге арналған арнайы миссаны жойып, оның орнына Марияның тууына ( «Тууы» сөзін «Тұжырымы» сөзімен алмастырып) арналған миссаны қолдануды бұйырды. Алғашқы миссаның бір бөлігі Папа Пий IX-тың бұйрығымен бұл мерекеде қайта қолданыла бастады.
Римдік Миссалдың типтік басылымдары
Кейде-кейде өзгеріске ұшыраған Римдік Миссал жаңа "үлгілік басылым" (текстін барлық баспагерлер басып шығаратын ресми басылым) шыққан сайын жалпы түзетулерге ұшырайтын. Пьос V-тің Триденттік Римдік Миссалының бастапқы нұсқасынан кейін, 1604 жылы папа Климент VIII алғашқы жаңа үлгілік басылымды жариялады, ол 1592 жылы Вульгатаның қайта қарастырылған нұсқасын шығарған еді. Рим папасы Пьос V-нің Миссалындағы Киелі кітап мәтіндері жаңа Вульгатаға толық сәйкес келмеді, сондықтан Климент папа Пьос V-нің Миссалын өңдеп, басқа да мәселелерде жазба мәтіндеріне өзгерістер енгізді. Ол 1570 жылғы Миссал шіркеуге кіргенде діни қызметкердің оқуға міндетті болған кейбір дұғаларды жойды; Конфитеордан кейін оқылатын екі дұғаны қысқартты; "Haec quotiescumque feceritis, in meam memoriam facietis" ("Менің есімді еске алу үшін осыны істеңдер") деген сөздерді тостағанды халыққа көрсету алдында, бірақ бағышталғаннан кейін айтуға тыйым салды; Канонның бірнеше жеріне діни қызметкердің сөздерді үнсіз айтуы керектігін көрсететін нұсқаулар қосты; Жоғары миссада діни қызметкер, тіпті епископ болмаса да, үш крест жасап соңғы бата беруі керек деген ережені жойды; және рубрикаларды жаңартты, мысалы, кішкентай қоңырауды соғуды енгізді. Келесі үлгілік басылым 1634 жылы шықты, осы кезде Рим папасы Урбан VIII Римдік Миссалды тағы да жалпылап қайта қарады. 1884 жылы папа Лео XIII-тің басылымына дейін тағы бір үлгілік басылым шыққан жоқ. Ол тек шағын өзгерістер енгізді, олар 1604 және 1634 жылдардағы сияқты, оның жариялану туралы папалық бұйрығын Миссалға қосуға лайық болмады. 1911 жылы папа Пьос X "Divino Afflatu" бұйрығымен рубрикаларға маңызды өзгерістер енгізді. Папа Пий XII құрбандық жексенбісі мен Пасхалық үш күннің литургиясын түбегейлі өзгертті, көптеген тілшілдіктер мен октаваларды жойды және күнтізбеде басқа да өзгерістер жасады (Пай XII-нің жалпы Рим күнтізбесін қараңыз). Иоанн XXIII-нің 1960 жылғы Рубрикалар кодексі 1962 жылғы Триденттік Миссалдың соңғы үлгілік басылымына енгізіліп, Пьос X-тің "Миссалдың рубрикаларына қосымшалар мен өзгерістері" және бұрынғы "Миссалдың жалпы рубрикалары" орнына қойылды. Жалпы Рим күнтізбесі 1955 және 1960 жылдары ішінара, ал 1969 жылы Папа Пауль VI-нің Mysterii Paschalis motu proprio-сымен толығымен қайта қарастырылды, бұл да мерекелердің санын азайтты.
Литургиялық құрылым
Бұл әдет екі бөлімге бөлінеді: катехумендер әдеті және сенімділер әдеті. Сеніміне үйретіліп жатқан катехумендер, әлі сенімін жарияламағандықтан, бұрынғы уақытта бірінші бөлігінен кейін шығарылып тасталатын. Евхаристиялық құрбанға қатысу үшін сенімді жариялау қажетті деп есептелді. Дидахе ережесінің бұл қағидасы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Католик шіркеуі әрқашан қолданып келетін және 2-ші ғасырдың басында Әулие Иустин Мартир айтқан үш талаптың (крещение, дұрыс сенім және ізгі өмір) бірі – осы. Ол былай деді: "Біздің арамызда бұл тағам Евхаристия деп аталады, және біз үйреткен нәрселерге сенетін, күнәлары кешіріліп, жаңа өмірге шақырылған және Христиандық заңға сай өмір сүретін адамдар ғана оған қатыса алады" (Бірінші Апология, LXVI тарау).
Діндер
Асперге (қасиетті сумен шашырату, Забур 51:9, 3) – әдетте жексенбіде тек негізгі Мессадан бұрын орындалатын қайырымдылық рәсімі. Сакристияда дін қызметкері, егер ол Мессаны өткізетін болса, алб киіп, ал Мессаны өткізбесе, сюрплис киіп, сондай-ақ, дін қызметкері Мессаны өткізетін болса, күннің түсіне сәйкес, ал өткізбесе, қызғылт түсті стола киеді. Ол тұз бен суды ексіртеп, бата береді, содан кейін баталанған тұзды үш рет суға салып, айқыш пішінде шашып, бір рет: "Commixtio salis et aquæ pariter fiat in nomine Patris, et Filii et Spiritus Sancti" (Атаның, Ұлының және Киелі Рухтың атынан тұз бен судың қоспасы жасалсын) дейді. Содан кейін дін қызметкері, күннің түсіне сәйкес келетін плащ киіп, хор антифон мен Забур 50/51 немесе 117/118 тармақтарын орындайтын кезде, алтарға үш рет, содан кейін дін қызметкерлері мен қауымға қасиетті су шашыратылады. Егер қолданылса, бұл рәсім Алтардың табанындағы дұғалардан бұрын орындалады. Пасха маусымында "Asperges me" тармағы "Vidi aquam" тармағымен алмастырылады, ал "Ostende nobis" тармағына және оның жауабына "Аллилуйя" қосылады. Аспергеден кейін Месса басталады.
Катехумендер мессасы
Бірінші бөлім - Катехумендердің литургиясы.
Адалдардың көптігі
Екінші бөлім - Сенушілердің миссасы.