Кіріспе

Эрнест Шеклтон басқарған үш Антарктика экспедициясының біріншісі, 1907–09 жылдар.

1907–1909 жылдарғы «Нимрод» экспедициясы, сондай-ақ Британдық Антарктика экспедициясы деп белгілі, Эрнест Шеклтон басқарған Антарктикаға жасалған үш экспедицияның біріншісі және континентке оның екінші сапары болды. Географиялық және ғылыми мақсаттардың қатарындағы басты міндеті – Оңтүстік полюске бірінші болып жету еді. Бұл мақсатқа қол жеткізілмеді, бірақ экспедицияның оңтүстікке жасаған жорығы 88°23' оңтүстік ендігіне жетті, полюстен аз ғана қашықтықта. Бұл сол кезге дейін ең ұзақ оңтүстік полярлық саяхат және екі полюске жасалған рекордтық жақындасу болды. Уэльстік-австралиялық геология профессоры Эджворт Дэвид басқарған жеке топ Оңтүстік магниттік полюстің шамамен орналасқан жеріне жетті, сонымен қатар экспедиция Антарктиданың екінші ең биік жанартауы – Эребус тауына алғашқы рет көтерілді. Экспедицияға мемлекеттік немесе институционалдық қолдау болмады, ол жеке қарыздар мен ерікті салымдарға сүйенді. Ол қаржылық қиындықтарға тап болды және дайындықтары асығыс түрде жүргізілді. Экспедицияның кемесі «Нимрод», Роберт Фалькон Скоттің 1901–1904 жылдарғы экспедициялық кемесі «Дискавериден» жартысынан да кем болды, ал Шеклтонның экипажында тиісті тәжірибесі жоқ адамдар болды. Шеклтонның экспедицияны Скотттың бұрынғы штаб-пәтеріне жақын орналасқан Макмердо шығанағында құру туралы шешімі, Скоттқа олай істемейтінін уәде бергеніне қарамастан, дау тудырды. Дегенмен, экспедицияның бастапқы беделі Скоттің алты жыл бұрынғы экспедициясынан әлдеқайда төмен болғанымен, оның жетістіктері кең қызығушылық тудырып, Шеклтонды ұлттық батыр етті. Болашақта Австралазиялық Антарктика экспедициясын басқарған Дуглас Моусонды қамтитын ғылыми команда геологиялық, зоологиялық және метеорологиялық зерттеулер жүргізді. Шеклтонның маньчжурлық понилер, моторлы көліктер және саналы иттерге негізделген көлік құралдарын ұйымдастыруы, шектеулі сәттілікке қарамастан, кейіннен Скотт өзінің тағдырынан ада болған «Терра Нова» экспедициясы үшін үлгі алды. Отанына оралғаннан кейін Шеклтон Корольдік географиялық қоғамның (RGS) оның жетістіктеріне қатысты бастапқы күмәнін жеңіп, көптеген қоғамдық наградаларға ие болды, соның ішінде король Эдуард VII-ден рыцарь атағын алды. Ол экспедициядан көп ақша таппады және ақырында оның міндеттемелерін өтеу үшін үкіметтік грантқа тәуелді болды. Үш жыл ішінде оның ең оңтүстік рекорды Амундсен, содан кейін Скотт Оңтүстік полюске жеткенімен ескірді. Бірақ Амундсен өзінің жеңіске жеткен сәтінде: «Сэр Эрнест Шеклтонның есімі Антарктиканы зерттеу тарихына от әріптерімен жазылатын болады», – деп мәлімдеді.

Шығу тегі

Эрнест Шеклтон Роберт Фалькон Скоттың «РРС Дискавери» кемесімен Антарктикаға жасаған алғашқы экспедициясында кіші офицер болған. 1903 жылы экспедицияның оңтүстікке қарайғы басты сапары барысында физикалық құлдырауға ұшырағаннан кейін ол «Morning» кемесімен үйге қайтарылды. Скоттың пікірінше, ол «қазіргі денсаулығының жағдайында одан әрі қиындықтарға төзе алмас еді». Шеклтон бұл сәтсіздікті жеке қорлық сезініп, Англияға оралған соң өзін дәлелдеуге бел буды, «Дискаверидің» екінші командирі Альберт Армитаж айтқандай, «Скоттан жақсырақ екенін көрсетуге» тырысты. Дегенмен, ол «Discovery» кемесінің екінші көмекші кемесі «Terra Nova» бас офицері ретінде Антарктикаға жылдам оралу мүмкіндігінен бас тартты, оның жабдықталуына көмектескеннен кейін; сондай-ақ, Уэдделл теңізінде қалып қойған Отто Норденшёльд экспедициясына көмек көрсету үшін дайындалып жатқан «Уругвай» кемесін де жабдықтауға көмектесті. Келесі бірнеше жыл бойы Шеклтон Антарктикадағы мансабын қайта бастау үмітімен басқа мүмкіндіктерді де қарастырды. 1906 жылы ол өнеркәсіптік магнат сэр Уильям Бердмор үшін қоғамдық байланыстар жөніндегі қызметкер болып жұмыс істеді. Оның өмірбаяуын жазған Роланд Хантфордтың сөзіне сәйкес, 1905 жылы жарық көрген Скоттың «Дискавери саяхаты» еңбегінде Шеклтонның физикалық күйзелісі туралы айтылған сөздер оның мақтанышына қайтадан соққы берді. Антарктикаға оралып, Скоттан жақсы нәтижелерге қол жеткізу оның жеке миссиясына айналды. Шеклтон өзінің экспедициясына демеушілерді іздеуді бастады; алғашқы жоспарларында экспедицияның жалпы құны 17 000 фунт стерлинг (қазіргі шақтағы құны £) екені көрсетілген. 1907 жылдың басында жұмыс берушісі Бердмор 7 000 фунт стерлингтік несие кепілдігін (қазіргі шақтағы құны £) ұсынғанда ол алғашқы қаржылық қолдауға ие болды. Осы қолдаумен Шеклтон 1907 жылдың 12 ақпанында Корольдік географиялық қоғамға (RGS) өз ниеттерін жариялауға жеткілікті сенімді болды. Шеклтонның асығушылығының бір себебі – поляк саяхатшысы Генрик Арктовски де экспедиция жоспарлап отырғанын білуі болды, ол Шеклтонмен бір күні RGS-де жарияланды. Алайда, Арктовскинің жоспарлары сәтті аяқтамады.

Бастапқы жоспарлар

Шеклтонның басылмаған алғашқы жоспары өзін МакМердо бұғазындағы Discovery экспедициясының ескі штабында орналастыруды көздеді. Сол жерден ол географиялық Оңтүстік полюске және Оңтүстік магниттік полюске жетуге тырысуды бастауды ұсынды. Одан кейін басқа да сапарлар жоспарланған, және үздіксіз ғылыми жұмыстар жүргізілуі керек еді. Бұл ерте жоспар Шеклтонның көлік құралдарын пайдалану жоспарын да көрсетті, ол иттер, понилер және арнайы жасалған автокөліктерді қамтыды. Антарктикада бұрын понилер де, моторлық көліктер де қолданылмаған, бірақ Фредерик Джордж Джексон 1894–1897 жылдардағы Джексон Хармсворт Арктика экспедициясы кезінде понилерді пайдаланған. Джексонның понилерінің қабілеті туралы дұрыс емес хабарламаларына және танымал норвегиялық поляр саяхатшысы Фридтжоф Нансеннің нақты кеңесіне қарамастан, Шеклтон 15 пони алып келемін деп шешті, кейіннен бұл саны 10-ға дейін азайтылды. 1907 жылдың ақпанында RGS-ке жоспарларын жариялаған кезде Шеклтон шығындарды бағалауды көбірек нақты £30,000 (қазіргі шақтағы құны £) деп түзетті. Дегенмен, RGS Шеклтонның ұсыныстарына жауап бергенде тартымсыз жауап берді; Шеклтон кейіннен Қоғамның Скотттың жаңа экспедицияны басқаруға ниеттенгенін және Қоғам Скоттқа толық қолдау көрсеткісі келгенін білді.

Нымрод

Шеклтон 1908 жылдың қаңтарында Антарктидаға жетуді жоспарлаған, демек 1907 жылдың жазында Англиядан шығуға тиіс болған. Сондықтан ол алты айдың ішінде қаржыны қамтамасыз етуге, кеме сатып алып, жабдықтауға, барлық жабдықтар мен жабдықты сатып алуға және қызметкерлерді жұмысқа алуға үлкеруі керек еді. Сәуір айында шотланд бизнесмені Дональд Стюарттың қолдауына ие болғанына сенген Шеклтон 700 тонналық полярлық кеме – «Бьорн» сатып алу үшін Норвегияға сапарлады. Бірақ Стюарт қолдауын кері тартып алғанда, «Бьорн» Шеклтонға қол жетімді болмай қалды. «Бьорн» ақырында неміс саяхатшысы Вильгельм Фильхнерге сатылды және «Deutschland» деп аталды, ол 1911–1913 жылдардағы Ведделл теңізіне жасаған саяхатында пайдаланылды. Шеклтонға ескі, әлдеқайда кішкентай «Нимрод» кемесіне тоқтануға тура келді, ол 334 тонналық жалпы тіркелгісі бар, қырық жылдық ағаштан жасалған тюлень аулаушы кеме еді, оны ол 5000 фунт стерлингке (қазіргі құны £) сатып ала алды. 1907 жылдың маусымында Ньюфаундлендтен Лондонға келген «Нимродты» алғаш көргенде Шеклтон таң қалды. «Ол қатты тозығы жеткен, тюлень майының күшті иісі сезіліп тұрды, ал тексеру көрсетті, оған қабырғаларын бітеу қажет және мачталарын жаңалау керек болды». Дегенмен, тәжірибелі кеме жөндеушілердің жұмысынан кейін ол жақсырақ көрініс алды. Кейін Шеклтон осы мықты кемесімен қатты мақтан еткенін айтты.

Қаражатты жинау

1907 жылдың шілде айының басында Шеклтон Беардмордың кепілдігінен өзге қаржылық қолдауды аз алды және «Нимродты» қайта жабдықтау үшін жеткілікті қаражаты болмады. Шілде айының ортасында ол қайырымдылықпен белгілі болған Ивеах графы, яғни Эдвард Гиннесске, ағылшын-ирландиялық сыра қайнатушылар отбасының басшысына жүгінді. Ол 2000 фунт стерлинг (қазіргі шақтағы құны £) сомасына кепілдік беруге келісті, егер Шеклтон тағы 6000 фунт стерлинг көмектесетін басқа демеушілерді таба алса. Шеклтон мұны істей алды, қосымша қаражатқа экспедицияға қатысу үшін осы соманы төлеген сэр Филип Броклхерсттен 2000 фунт стерлинг кірді. Шеклтонның туысы Уильям Белл соңғы сәтте 4000 фунт стерлинг сыйлады, бұл экспедицияға қажетті 30 000 фунт стерлингке жетпесе де, «Нимродты» қайта жабдықтауды аяқтауға мүмкіндік берді. Кеме Австралияға келгеннен кейін де қаржы жинау жалғасты; Австралия үкіметі тағы 5000 фунт стерлинг сыйлық ретінде берді, ал Жаңа Зеландия үкіметі 1000 фунт стерлинг көмектесті. Осылайша, сондай-ақ, кішірек қарыздар мен сыйлықтардың арқасында 30 000 фунт стерлинг жиналды, бірақ Шеклтонның бағалауынша, экспедиция аяқталған кезде жалпы шығындар 45 000 фунт стерлингке дейін өсті. Шеклтон экспедиция туралы кітабынан және лекцияларынан көп пайда табамын деп күткен. Сондай-ақ, Жаңа Зеландия үкіметі уақытша пошта бастығы етіп тағайындаған Шеклтон Антарктидадағы пошта кеңсесін ашып, ондағы пошта белгісімен арнайы пошта маркаларын сатудан табыс табуды жоспарлаған. Алайда, ешбір жоспар күтілгендей нәтиже бермеді, бірақ Кейп Ройдста пошта кеңсесі құрылып, экспедицияның поштасын жіберу үшін пайдаланылды.

Қызметкерлер

Шеклтон "Дискавери" экспедициясынан күшті контингент жинауға үміттеніп, өзінің бұрынғы жолдасы Эдвард Адриан Уилсонға бас ғалым және екінші қолбасшы лауазымын ұсынды. Уилсон Ауыл шаруашылығы кеңесінің қарақшы ауруларын зерттеу комитетімен айналысып жатқанын айтып, бас тартты. Бұрынғы "Дискавери" әріптестері Майкл Барн, Реджинальд Скелтон және соңында Джордж Мюлок та бас тартты. Олар Шеклтонға "Дискавери" офицерлерінің барлығы Скотт пен оның әлі жарияланбаған экспедициялық жоспарларына бекінгенін жеткізді. Шеклтонға қосылған жалғыз "Дискавери" командасы – Фрэнк Уайлд және Эрнест Джойс еді. Шеклтон Джойсты экспедицияның лондондық кеңсесінің жанынан өтіп бара жатқан автобустың үстіңгі қабатында көріп, оны іздеп әкелуге адам жіберді. Шеклтонның екінші қолбасшысы – экспедиция Антарктикаға жеткенше бұл нақтыланбаған болса да – Джеймсон Бойд Адамс, Шеклтонға қосылу үшін тұрақты лауазымнан бас тартқан Корольдік теңіз-жағалау резервінің лейтенанты болды. Ол сондай-ақ экспедицияның метеорологы болып жұмыс істейтін. "Нимродтың" капитаны да теңіз-жағалау резервінің офицері, Руперт Ингланд еді; 23 жастағы Джон Кинг Дэвис, кейіннен Антарктида капитаны ретінде танымал болатын, соңғы сәтте бас офицер болып тағайындалды. Эней Макинтош, "Peninsular and Oriental Steam Navigation Company" (P&O) сауда флотының офицері бастапқыда екінші офицер болды, бірақ кейіннен жағалау тобына ауыстырылды, ал оның орнына А. Э. Харборд екінші офицер болып тағайындалды. Жағалау тобында екі хирург – Алистер Маккей мен Эрик Маршалл, мотор жөніндегі сарапшы Бернард Дей және геолог-орынбасары ретінде қабылданған абонент сэр Филип Броклхерст болды. Англиядан шыққан шағын ғылыми топқа 41 жастағы биолог Джеймс Мюррей және 21 жастағы геолог Реймонд Пристли, болашақта Скотт полярлық зерттеу институтын құрушылардың бірі кірді. Австралияда командаға екі маңызды адам қосылды. Олардың біріншісі – Сидней университетінің геология профессоры Эджворт Дэвид, ол партияның бас ғылыми қызметкері болды. Екіншісі – Дэвидтің бұрынғы шәкірті, Аделаида университетінің минералогия лекторы Дуглас Моусон еді. Бастапқыда екеуі де Антарктидаға кемемен барып, "Нимродпен" бірге бірден қайтуға ниеттенген, бірақ экспедицияның толық мүшесі болуға көндірілді. Дэвид Австралия үкіметінен 5000 фунт стерлинг көлемінде грант алуға көмектесті. 1907 жылдың тамыз айында Антарктидаға аттанғанға дейін Джойс пен Уайлд баспа әдістерін тездетілген курста оқыды, өйткені Шеклтон Антарктидада кітап немесе журнал шығаруды жоспарлаған.

Скотқа берген уәде

1907 жылғы ақпанда Шеклтон экспедициясын бұрынғы «Discovery» штаб-пәтерінде орналастыруды жоспарлап отырғанын жариялады. Скотт Шеклтонға жазған хатында Макмердо шығанағына басымдық құқығын талап етті. «Мен өзімнің жұмыс істеу аймағыма қатысты құқықтарым бар деп санаймын», - деп жазды ол, сондай-ақ: «Зерттеулермен айналысқан кез келген адам бұл аймақты ең алдымен өзінің аймағы деп қарастырады» деп қосты. Ол Шеклтонға бұрынғы қолбасшысына адал болуын еске салып, сөзін аяқтады. Шеклтонның бастапқы жауабы келісімге дайын екенін білдірді: «Мен сіздің көзқарастарыңызға мүмкіндігінше бойына сіңіріп, өзіме қиын жағдай тудырмауға тырысамын». Шеклтоннан араласуды сұраған Уилсон Скотттан тіпті қатал ұстанымды қолдады. «Менің ойымша, сіз Макмердо шығанағынан бас тартуыңыз керек», - деп жазды ол, Шеклтонға Скотт «өз құқықтарына қандай шектеулер қоятынын» анықтағанша, Росс теңізінің ешбір бөлігінде жұмыс істеуді жоспарламауға кеңес берді. Шеклтон: «Менің ойымша, оның құқықтары ол сұраған базамен шектеледі [ ] Мен өзімнің шегіме жеттім және одан әрі бармаймын», - деп жауап берді. 1907 жылғы мамыр айында Скотт теңізден оралғаннан кейін мәселе шешілмеді. Скотт 170° батыс бойында демаркация сызығын ұсынды. Бұл сызықтың батысындағы барлық аймақ, соның ішінде Макмердо шығанағы, Росс аралы және Виктория жері Скотттың қарамағында болады. Шеклтон басқа да мәселелерге ден қойып, келісуге мәжбүр болды. 17 мамырда ол «Мен Макмердо базасын сізге қалдырамын» деген мәлімдемеге қол қойды және ол шығысқа қарай, я тоқтаулық шығанағына (Discovery экспедициясы кезінде қысқа уақытқа барған) немесе Король Эдуард VII жеріне қонуға тырысатынын мәлімдеді. Ол Виктория жерінің жағалауына мүлдем жақындамайды. Бұл Скотт пен Уилсонға бас иіп беру еді және экспедицияның Виктория жерінде орналасқан Оңтүстік магниттік полюске жету мақсатынан бас тартуды білдірді. Полярлық тарихшы Бо Риффенбург бұл «этикалық тұрғыдан талап етуге болмайтын және бермеуге тиіс уәде болды, себебі ол Шеклтон экспедициясының қауіпсіздігіне әсер ететін еді» деп санайды. Бұл дау екі адам арасындағы қарым-қатынасты уландырды (олар, десе де, қоғамдық сыпайылықты сақтады) және ақырында Шеклтонның Уилсонмен бұрынғы жақын достығының толық үзілуіне әкелді. Шеклтон экспедиция туралы өз естеліктерінде Скоттпен болған дау-жанжал туралы ештеңе айтпайды. Ол тек «Англиядан шықпай тұрып, мүмкіндігі болса, Макмердо шығанағының орнына Король Эдуард VII жерінде база құруға шешім қабылдадым» деп мәлімдейді.

Оңтүстікке саяхат

Едуард VII мен Александра патшайымының тексеруінен кейін «Нимрод» 1907 жылғы 11 тамызда сапарға шықты. Шеклтон экспедициялық істерімен қалды, ал ол және экспедицияның басқа мүшелері жылдам кемемен оларға қосылды. Барлық экипаж Жаңа Зеландияда жиналып, 1908 жылғы Жаңа жыл күні Антарктидаға кемемен аттанды. Отынды үнемдеу үшін Шеклтон Жаңа Зеландия үкіметімен «Нимродты» Антарктика шеңберіне дейін сүйрету туралы келісім жасады, бұл шамамен [қашықтық] қашықтықты құрады, сүйреу құнының бір бөлігі үкімет, екінші бөлігі экспедицияға үлес ретінде «Юнион Стим Шип Компани» төледі. 14 қаңтарда алғашқы мұз тауларын көріп, сүйреу арқаны кесілді; «Нимрод» өз күшімен оңтүстікке қарай иіліп, алты жыл бұрын Скотт пен Шеклтон эксперименталды шармен ұшу үшін «Дискавери» тоқтаған кедергіге қарай бағытталды. Барьер (кейін Росс мұз жалаты деп аталды) 23 қаңтарда көрінді, бірақ кедергі жоғалып кеткен еді; Барьердің жиегі арадағы жылдарда айтарлықтай өзгерді, ал кедергі орналасқан бөлік үлкен шығанақты құрап бөлініп кетті, Шеклтон оны ондағы көптеген киттердің құрметіне Киттер шығанағы деп атады. Шеклтон теңізге құлап кетуі мүмкін Барьер бетіне қыстауға дайын болмады, сондықтан ол кемені Король Эдуард VII жеріне бұрды. Осы жағалауға жақындауға бірнеше рет тырысқандары сәтсіз аяқталды және жылдам қозғалатын мұз кемені тұтқындау қаупін тудырғаннан кейін «Нимрод» кері шегінуге мәжбүр болды. Шеклтонның экспедицияның мақсатын тастаудан басқа жалғыз таңдауы – Скоттқа берген уәдесін бұзу болды. 25 қаңтарда ол кемені Макмердо шығанағына баруға бұйрық берді.

Негізгі базаны құру

1908 жылы 29 қаңтарда Макмердо бұғазына жеткенде, Нимродтың оңтүстікке қарай Хат-Пойнттағы «Дискавери» базасына жолы мұзға тосылды. Шеклтон мұздың еруін күтіп, бірнеше күн күтуге шешім қабылдады. Осы кезеңде екінші офицер Эней Маккинтош апатқа ұшырап, оң көзін жоғалтты. Маршалл мен Маккей жасаған шұғыл операциядан кейін ол жағалаудағы топқа қатысу мүмкіндігінен айырылып, «Нимродпен» Жаңа Зеландияға қайтуға мәжбүр болды. Ол кемемен келесі маусымда қайта оралуға жеткілікті күш жинады. 3 ақпанда Шеклтон мұздың еруін күтпей, штаб-пәтерін ең жақын қолжетімді қону орнына, Ройдс мүйісіне орнатуға бел буды. Сол күні кешкісін кеме жағаға тоқтатылып, экспедицияның жиналмалы үйі үшін қолайлы орын таңдалды. Бұл орын Хат-Пойнттан теңіз арқылы бөлініп, оңтүстікке қарай құрлықпен қатынасу мүмкіндігі болмады. Шеклтон партияның «оңтүстікке қарайғы сапардың бастапқы нүктесіне осылайша жақын қыстау орнын тапқаны үшін өте бақытты» екенін айтты. Келесі күндер азық-түлік пен жабдықтарды түсірумен өтті. Бұл жұмысты нашар ауа райы және капитан Инглендтің сақтығы қиындатты. Ол жиі кемені шығанаққа шығарып, жағалаудағы мұз жағдайы қауіпсіз деп есептегенше түсіруді тоқтататын. Келесі екі апта осы үлгіде өтті, бұл Шеклтон мен капитан арасында қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Бір кезде Шеклтон Инглендтен денсаулығына байланысты қызметтен босатылуын сұрады, бірақ Ингленд бас тартты. Риффенбургтің айтуынша, түсіру жұмысы «ақылды тоқтатып тастайтын» деңгейде қиын болды, бірақ ақыры 22 ақпанда аяқталды. «Нимрод» соңғы рет солтүстікке бет бұрды, ал Ингленд кеме инженері Гарри Данлоптың Шеклтоннан экспедицияның Жаңа Зеландиядағы өкіліне келесі жылғы кері сапарға жаңа капитанды іздеу туралы хат алып бара жатқанын білмеді. Бұл ақпарат жағалаудағы топ арасында жасырын болған жоқ, Маршалл күнделігіне «[Инглендтің] соңғы рет көрінуіне қуаныштымын, бұл ел атына келген үлкен ұят!» деп жазды.

Эребус тауының биігіне көтерілу

Нимродтың кетіп қалуынан кейін теңіз мұзы ыдырап, топтың Кедергіге дейінгі жолын кесіп тастады, осылайша дайындық шаңғысымен жүру және депо құру мүмкін болмады. Шеклтон экспедицияға күш беру үшін Эребус тауына дереу көтерілуге бұйрық берді. Бұл таудың биіктігі 3795 метрге жетеді және оның басына ешкім шыққан емес. «Дискавери» кемесінен шыққан топ (ішінде Уайлд пен Джойс болған) 1904 жылы таудың етегін зерттеген, бірақ 914 метрден (3000 фут) жоғары көтерілген жоқ. Уайлд пен Джойс Нимрод экспедициясының Эребус тауына көтерілетін негізгі тобына – Дэвид, Моусон және Маккейге кірген жоқ. Маршалл, Адамс және Броклхерст қолдау тобын құрғаннан кейін, 5 наурызда көтеріліс басталды. 7 наурызда екі топ 1676 метр (5500 фут) биіктікте бірігіп, саммитқа қарай жылжуды жалғастырды. Келесі күні қарлы боран оларды тоқтатты, бірақ 9 наурызда көтеріліс қайта басталды; сол күні төменгі, негізгі кратердің шыңына қол жеткізілді. Осы кезде Броклхерсттің аяқтары қатты тоңғандықтан, ол одан әрі жалғастыра алмады, сондықтан лагерде қалды, ал қалғандары белсенді кратерге қарай жылды, олар төрт сағаттан кейін жетті. Бірнеше метеорологиялық тәжірибелер жүргізіліп, көптеген тау жыныстарының үлгілері алынды. Содан кейін қарлы беткейлерден жылдам түсіп, 11 наурызда Эрик Маршаллдың айтуынша, топ Кейп Ройдс қабылдауына «дені мерт болуға жақын» жағдайда жетті.

1908 жылдың қысы

Экспедицияның үйі, 10м х 5,8м өлшемі бар, алдын ала жасалған құрылым ақпан айының соңында пайдалануға дайын болды. Ол негізінен екі адамдық кабиналарға бөлінді, сондай-ақ ас үй, қара бөлме, қойма және зертханалық кеңістіктер де болды. Понилер үйдің ең қорғалған жағында салынған шатырларда орналасты, ал иттерге арналған бөлмелер верандаға жақын орналастырылды. Шеклтонның қатысушылық көшбасшылық стилі, Скотттікінен өзгеше, жоғарғы және төменгі палубалар арасында ешқандай шекара болмады – барлығы бірге өмір сүрді, жұмыс істеді және тамақтанды. Броклхерст жазғандай, Шеклтон "экспедицияның әрбір мүшесіне оның құндылығын сезіндіретіндей қарайтын". Келесі қыстың қараңғы айларында Джойс пен Уайлд экспедицияның "Аврора австралис" кітабының 30 данасын басып шығарды, олар тігіліп, қаптама материалдарын пайдаланып байланды. Бірақ қыстың ең маңызды жұмысы – келесі маусымдағы маңызды сапарларға дайындық болды, оларға Оңтүстік полюске және Оңтүстік магниттік полюске жасалатын әрекеттер де кіретін. Макмердо бұғазында базасын құру арқылы Шеклтон Магниттік полюсті экспедицияның мақсаты ретінде қайта орната алды. Шеклтонның өзі Оңтүстік полюске саяхатқа жетекшілік ететін еді, ол қыста ауыр соққыға ұшырады, қалған төрт пони, көбінесе тұздылығы үшін жанартау құмын жегеннен кейін өлді.

Сыртқа қарай жүру

Шеклтонның Оңтүстік полюске жасаған сапарына төрт адамнан тұратын команданы таңдауы негізінен аман қалған понилердің санына байланысты болды. «Дискавери» экспедициясындағы тәжірибесінің әсерінен, ол ұзақ полярлық сапар үшін иттерге емес, понилерге сенім артты. Тегіс мұз үстінде жақсы жүретін автомобиль, кедергілі беткейлерге төтеп бере алмады және полярлық сапарға қарастырылмады. Шеклтон онымен бірге Маршалл, Адамс және Уайлдты алып жүруді жоспарлады. Антарктикадағы тәжірибесі Уайлдтің бәрінен асып түсетін Джойстың денсаулығына Маршаллдың медициналық тексеруі күмән туғызғаннан кейін командадан шығарды. Сапар 1908 жылдың 29 қазанында басталды. Шеклтон полюске барып-қайту қашықтығын есептегенде, бастапқы жоспары 91 күнге есептелген, бұл күніне шамамен 13,5 теңіз милі жүруді қажет еткен. Жаман ауа райы мен жылқылардың ақсауы салдарынан басталған баяу жылдамдықтан кейін, Шеклтон күндік тамақ мөлшерін азайтты, сапарға жұмсалатын уақытты 110 күнге ұзартты. Бұл күніне шамамен 13,5 теңіз милінен кем жүруді талап етті. 9 және 21 қараша аралығында олар жақсы үлгерімге жетті, бірақ понилер кедергілі беткейде қиындыққа тап болды және партия 81° оңтүстік еніне жеткенде төрт понидің бірін атуға тура келді. 26 қарашада олар 1902 жылдың желтоқсанында Скотттың оңтүстік сапарында белгіленген 82°17' жаңа оңтүстік рекордын орнатып, Скотттан шығысқа қарай жылды, бұрынғы сапардағы беткейлік проблемаларды болдырмау үшін. Топ белгісіз аймаққа енгенде, кедергілі беткей бұзылып, қиын жағдайға түсті; тағы екі пони қиындыққа тап болды. Батыстағы таулар олардың оңтүстікке қарай жолын кесті, ал топ алдындағы аспанда "көрнекті жарқын сәуле" байқады. Бұл құбылыстың себебі 3 желтоқсанда тау тізбегінің етегіне көтерілгеннен кейін анық болды, олардың алдында Шеклтон кейіннен «оңтүстікке қарай ашық жол, екі үлкен тау тізбегінің арасында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын үлкен мұздық» деп сипаттады. Шеклтон экспедицияның ең үлкен демеушісінің құрметіне осы мұздықты «Бирдмор» деп атады. Мұздық бетінде жүру, әсіресе қалған пони Сокс үшін қиын болды, ол қауіпсіз тұрақ табуда қиындыққа тап болды. 7 желтоқсанда Сокс терең жарыққа құлап, Уайлдты өзімен бірге алып кетуге жақын болды. Алайда, понидің жекелеуі жыртылып, олардың жабдықтары бар сандық су бетінде қалды. Олардың оңтүстікке қарайғы сапарының қалған бөлігінде және кері сапарында олар адам күшіне сүйенуге мәжбүр болды. Сапар барысында жеке даулар туды. Уайлд Маршаллдың «мың метр тереңдіктегі жарыққа құлап кеткенін» тіледі. Маршалл Шеклтонды полюске еріп барудың «қарт әйелді ұстағандай» екенін жазды. «Үнемі үрейленеді». Алайда, Рождество күні ментімен және сигармен тойланды. Олардың орны 85°51' оңтүстік ені, әлі де полюстен алыс, және олар енді бір айға жететін тамақ қалдықтарын алып жүрді, қалғанын кері сапарға арналған қоймаларда сақтады. Олар осы тамақпен полюске барып-қайту қашықтығын өте алмайды. Алайда, Шеклтон полюске жете алмайтынын мойындауға дайын емес еді және тамақ мөлшерін одан әрі азайтып, ең қажетті жабтықтан басқасын тастап, алға жылжуды шешті. «Боксинг-дей» күні мұздыққа көтерілу аяқталды және полярлық платоға қарай сапар басталды. Жағдайлар жеңілдемеді; Шеклтон 31 желтоқсанды «біздің ең қиын күніміз» деп жазды. Келесі күні ол 87°6½′ оңтүстік еніне жеткенін және Солтүстік және Оңтүстік полюстік рекордтарды жаңартқанын атап өтті. Сол күні Уайлд Маршалл мен Адамсқа қатысты былай деп жазды: «Егер бізде осы екі пайдасыз жалқаудың орнына Джойс пен Марстон болса, біз оны [полюске] оңай жетер едік». 1909 жылдың 4 қаңтарында Шеклтон полюске жете алмайтынын мойындады және өзінің мақсатын полюске 100 географиялық мильге жақындаудың символдық жетістігіне қайта бағыттады. Топ өмір сүру шегінде күресіп, 1909 жылдың 9 қаңтарында, соңғы алға жылдамдықпен, сандық немесе басқа жабдықсыз сапар аяқталды. «Біздің мүмкіндігіміз таусылды», - деп жазды Шеклтон, «және нәтижесі 88°23' оңтүстік ені». Олар Оңтүстік полюстен 97,5 географиялық миль қашықтықта болды. Ұлыбританияның туы орнатылды, ал Шеклтон полярлық платоны король Эдуард VII-нің құрметіне атады.

Қайту жолы

Шеклтонның серіктері 73 күн оңтүстікке қарай сапар шегіп, үйге қайтты. Қайту жолының бастапқы 110 күндік есебінен асып кету үшін рацион бірнеше рет қысқартылды. Шеклтон енді 50 күнде Хат-Пойнтқа жетуді көздеді, себебі Шеклтонның бұрынғы бұйрығына сәйкес, экспедицияны үйге алып оралған «Нимрод» 1 наурыздан кешікпей кететін еді. Төрт ер адам қазір әлсіреп қалған, бірақ келесі күндері олар үлкен қашықтықтарды жүріп өтіп, 19 қаңтарда мұздықтың басына жетті. Төмен түскен кезде, олардың қолында төменгі мұздық қоймасына дейін жеткілікті болу үшін жартылай рационмен бес күндік азық болды; ал көтерілгенде осы қашықтықты жүруге 12 күн кеткен. Шеклтонның денсаулығы қазір үлкен алаңдау тудырды, бірақ Адамстың айтуынша, «ол қаншалықты нашар сезінсе, соншалықты күшпен тартты». Олар 28 қаңтарда қоймаға жетті. Дизентериямен ауырған Уайлд бисквиттерден басқа ештеңе жей де, іше де алмады, ал бисквиттердің өзі жетіспеді. 31 қаңтарда Шеклтон өзінің таңғы астық бисквитін Уайлдқа берді, бұл әрекет Уайлдты қатты толқытып: «Құдайға ант етеймін, мен мұны ешқашан ұмытпаймын. Мыңдаған фунт берсе де осы бір бисквитті сатып ала алмас едім» деп жазды. Бірнеше күннен кейін топтың қалған мүшелеріне ауыр энтерит ұқты, себебі олар бұзылған жылқы етін жеген еді. Бірақ марш қарқынын сақтау қажет болды, қоймалар арасында тасымалданатын азық-түліктің азасуы кез келген кешігуді қатаң жазалайтын еді. Алайда, артынан соққан күшті жел оларға шанаға желкен қойып, жылдамдықты сақтауға мүмкіндік берді. «Біз соншалықты жіңішке болдық, қатты қарда жатқанда сүйектеріміз ауырады», - деп жазды Шеклтон. 18 ақпаннан бастап олар таныс белгілерді көре бастады, ал 23-і күні Джойстың мол қамтамасыз еткен Блафф қоймасына жетті. Шеклтон тұрақты азық-түлікпен бірге тағамдардың тізімін атады: «Карлсбад шабдалы, жұмыртқа, торт, шабдалды пудинг, имбирлі нан және қантталған жемістер». Уайлдтың лаконикалық пікірі: «Жақсы, ескі Джойс». Олардың азық-түлік уайымы енді шешілді, бірақ олар 1 наурызға дейін Хат-Пойнтқа қайтуы керек еді. Соңғы сапарларын қарлы боран тоқтатты, олар 24 сағат лагерьде күтті. 27 ақпанда, қауіпсіздікке жетпеген кезде Маршалл құлап түсті. Шеклтон өзі мен Уайлд «Нимродты» тауып, қалған екеуін құтқаруға дейін күтіп тұру үшін Хат-Пойнтқа қарай шабуыл жасауға шешім қабылдады. Олар 28 ақпан күні кешкісін үйге жетті. Кеме жақын жерде деп үміттене отырып, олар магниттік бақылаулар үшін пайдаланылатын кішкентай ағаш үйді өртеп, оның назарын аударуға тырысты. Біршама уақыттан кейін мұздықтың тілінде бекіген кеме көрінді: «Адам көзімен көрген ең бақытты көрініс осы еді», - деп жазды Уайлд кейін. Адамс пен Маршаллды алуға тағы үш күн кетті, бірақ 4 наурызға қарай бүкіл оңтүстік партия кемеде болды және Шеклтон солтүстікке толық бумен жүруге бұйрық берді.

Солтүстік партия

Шакельтон оңтүстікке сапарға дайындалып жатқанда, Дэвидке Виктория жеріне солтүстік экспедициясын жетекшілік етуді тапсырды, олардың міндеті – магниттік және геологиялық жұмыстар жүргізу болды. Экспедиция Магниттік полюске жетуге тырысып, Құрғақ аңғар аймағында толық геологиялық зерттеулер жасау жоспарланған. Дэвидтің тобында өзі, Моусон және Маккей болды. Бұл адамдармен сүйретін экспедиция болды, ал иттер базада қалды, олар депо жасау және басқа да күнделікті жұмыстар үшін қолданылатын. Топқа Магниттік полюске Ұлыбританияның туын орнату және Виктория жерін Британ империясы үшін иеленуге бұйрық берілді. Бірнеше күндік дайындықтан кейін, олар 1908 жылғы 5 қазанда жолға шықты, алғашқы шақырымдарды автомобильмен жүрді. Теңіз мұзының жағдайы мен қолайсыз ауа райына байланысты, бастапқыда прогресс өте баяу болды. Қазан айының соңында олар Макмердо бұғазын кесіп өтіп, Виктория жерінің қиын жағалауынан 100 шақырымға (100 км) дейін ілгеріледі, содан кейін бар күш-жігерін Магниттік полюске жетуге шоғырландыруға шешім қабылдады. Норденшёльд мұз тілі мен қауіпті Дригальский мұз тілін басып өткеннен кейін, олар жағалаудан шығып, Магниттік полюстің шамамен орналасқан жеріне қарай солтүстік-батысқа бет бұрысты. Осыған дейін Дэвид жарыққа құлап, ажалдан қиын құтылды, бірақ Моусон оны құтқарып алды. Ішкі жазыққа жолдары лабиринт тәрізді мұздық арқылы (кейіннен Корольдік географиялық қоғамның бас карта жасаушысының құрметіне Ривс мұздығы деп аталды) өтті, ол оларды 27 желтоқсанда қатты қарлы бетке жеткізді. Бұл оларға күн сайын жүйелі түрде магниттік бақылаулар жасап, жылдам жылжуға мүмкіндік берді. 16 қаңтардағы бақылаулар олардың Магниттік полюстен шамалы алшақтығын көрсетті. Келесі күні, 1909 жылғы 17 қаңтарда, олар мақсатына жетіп, полюстің координаталарын 72°15' оңтүстік ендігі, 155°16' шығыс бойламы, 7260 фут (2213 м) биіктікте анықтады. Дэвид бұл аймақты Британ империясының иелігі деп ресми жариялады. Шамадан тыс шаршап, азық-түлік азайған топқа кері сапар күтіп тұрды, егер олар Нимродпен алдын ала келісілген жағалаудағы кездесуге үлгеруі үшін оны 15 күн ішінде аяқтау керек болды. Денсаулықтары нашарлағандарына қарамастан, олар күнделікті қашықтықты сақтап, 31 қаңтарда келісілген кездесу орнына жақындады. Жаман ауа райы оларды кешіктірді, ал кездесуге 2 ақпанға дейін жетпеді. Сол түні, қатты қар боранында, Нимрод олардың лагерін таба алмады. Алайда екі күннен кейін, Нимрод оңтүстікке қайта бұрылғаннан кейін, кемеден топты байқап, қауіпсіз жерге жетті, бірақ кемеге асығып отырғанда Моусон 5 метрлік жарыққа құлап кетті. Топ төрт ай бойы сапар шеккен, және олар Кейп Ройдстен шыққанда киген киімдерін киіп жүрді, олардың иісі өте жағымсыз болған екен. Осы құтқарудан бұрын Нимрод Пристли, Броклхерст және Бертрам Армейтеджден тұратын геологиялық топты жинады, олар Феррар мұздығы аймағында геологиялық жұмыстар жүргізіп келген.

Салдары

1909 жылғы 23 наурызда Шеклтон Жаңа Зеландияға қонды және 2500 сөзден тұратын есепті Лондонның Daily Mail газетіне жіберді, олармен эксклюзивті келісім шартты болған. Шеклтонның зерттеушілер қауымдастығынан, оның ішінде Фридтжоф Нансен мен Роальд Амундсеннен алған құрмет пен мақтаулардың арасында, RGS-тің жауабы сақтықпен болды. Оның бұрынғы президенті, сэр Клементс Маркхэм, Шеклтонның көрсеткен ендігіне жеке сенімсіздігін білдірді. Алайда, 14 маусымда Шеклтонды Лондонның Чаринг-Кросс станциясында үлкен көреушілер тобы күтіп алды, олардың арасында RGS президенті Леонард Дарвин және өте тартыншақ капитан Скотт болды. Шеклтонның көрсеткен ендігіне күмән тудыру себебі, 3 қаңтардан кейін барлық координаттар бағыт, жылдамдық және өткен уақыт бойынша есептелген болды. Соңғы нақты өлшем 3 қаңтарда 87° 22' ендігін көрсеткен. Шеклтонның қашықтық кестесі келесі үш күнде олардың шамамен 88° 7' ендігіне жеткенін көрсетті, 6 қаңтарда. Содан кейін олар екі күн бойы қыраудың салдарынан тоқтап қалды. 1909 жылғы 9 қаңтарда кестеде экспедицияның одан әрі оңтүстікке қарай сапар шегіп, лагерьге оралғаны көрсетілген. Бұл күні жүрілген қашықтық экспедицияның басқа кез келген кезеңіндегі көрсеткіштерден әлдеқайда жоғары болды. Шеклтон бұл "жартылай жүгіру, жартылай жүру" болғанын, шанасы мен басқа да жабдықтарын алып жүрмегенін түсіндірді. Төрт адамның әрқайсысы оның көрсеткен ендігіне сенедінін жеке растады және ешкім оның сөзіне күмән келтірмеді. Король Эдуард VII Шеклтонды Корольдік Виктория орденінің (CVO) командирі етіп тағайындады, кейіннен оған рыцарлық атақ берді. RGS оған алтын медаль табыс етті, бірақ ресми тұлғалардың бірі: "Біз медальды капитан Скоттқа берілгендей үлкен етіп жасамаймыз" деп жазды. Ол халықтың көзінде батыр болғанымен, Шеклтон күткен байлық көріне қоймады. Экспедицияның жоғары құны мен несие кепілдіктерін орындау қажеттілігі оны қаржылық қиындықтан тек 20 000 фунт стерлингтік мемлекеттік грант арқылы құтқарып қалды. Нимрод экспедициясының ең оңтүстікке жеткен рекорды үш жылдан кем уақытқа созылды, 1911 жылғы 15 желтоқсанда Амундсен Оңтүстік полюске жеткенге дейін. Шеклтонның бұл жетістіктері үшін Амундсен: "Нансен Солтүстікке не болса, Шеклтон Оңтүстікке соны әкеледі" деп оған құрмет көрсетті. Содан кейін Шеклтонның Антарктикадағы мақсаты континенттің басынан-аяғына кесіп өту болды, ол 1914-17 жылдардағы Императорлық Транс-Антарктика экспедициясымен сәтті аяқтамады, бірақ ол Антарктиканы зерттеудің Батырлық дәуіріндегі маңызды тұлға ретінде танылды. Нимрод экспедициясының басқа мүшелері де болашақта атаққа ие болды. Дэвид, Адамс, Моусон және Пристли ақырында рыцарлық атақ алды, соңғы екеуі полярлық жұмыстарын одан әрі экспедицияларда жалғастырды, бірақ ешқайсысы да Шеклтонмен бірге оңтүстікке қайта бармады. Моусон 1911-1913 жылдардағы Австралия Антарктика экспедициясын басқарды, ал Пристли Терра-Нова экспедициясының ғылыми тобының мүшесі болды. Уайлд Императорлық Транс-Антарктика экспедициясында және қысқа уақытқа созылған Квест экспедициясында "Босс" командасынан кейін екінші болды, ол 1922 жылы Оңтүстік Джорджия аралында Шеклтонның қазасынан кейін команданы басқарды. Антарктикадан оралғаннан кейін он жыл өткен соң, Нимрод 1919 жылғы 31 қаңтарда Норфолк жағалауындағы Барбер-Сэндс аралына соқтығысып, Солтүстік теңізде қирады. Оның 12 адамнан тұратын экипажының тек екеуі ғана аман қалды. 1909 жылы Кейп Ройдста қалдырылған виски мен брендидің бірнеше бөтелкелері 2010 жылы дистилляция компаниясының талдауы үшін табылды. Табылған брендтердің ескі формуласы (қазіргі уақытта жоғалған) қайта жаңғыртылып, сатылымға ұсынылды, түскен табыстың бір бөлігі жоғалған спиртті суреттеген Жаңа Зеландияның Антарктикалық мұра қорына берілді.