Кіріспе
Активті тақта шегі емес, мұхиттық және континенттік литосфера арасындағы өтпелі аймақ – пассивті шегі. Пассивті шегі белсенді тақта шегі емес, мұхиттық және континенттік литосфера арасындағы өтпелі аймақ болып табылады. Пассивті шегі ежелгі жарылыстың үстіне шөгінділердің жиналуынан пайда болады, қазір ол өтпелі литосферамен белгіленген. Континенттік жарылыстар жаңа мұхит алаптарын қалыптастырады. Соңында континенттік жарылыс орта мұхит тізбегін құрайды және кеңею ошағы континенттік-мұхит шекарасынан алыстай түседі. Рифтілеу арқылы бастапқыда қалыптасқан континенттік және мұхиттық литосфера арасындағы өтпелі аймақ пассивті шегі деп аталады.
A passive margin is the transition between oceanic and continental lithosphere that is not an active plate margin. A passive margin forms by sedimentation above an ancient rift, now marked by transitional lithosphere. Continental rifting forms new ocean basins. Eventually the continental rift forms a mid ocean ridge and the locus of extension moves away from the continent ocean boundary. The transition between the continental and oceanic lithosphere that was originally formed by rifting is known as a passive margin.
Дүниежүзілік таралу
Пассивті маржалар барлық мұхиттар мен континенттер шекарасында кездеседі, егер олар соққы қанабы немесе субдукция аймағымен белгіленбесе. Пассивті маржалар Арктика мұхиты, Атлант мұхиты және Батыс Үнді мұхиты төңірегіндегі аймақты, сондай-ақ Африка, Австралия, Гренландия және Үнді субконтинентінің барлық жағалауларын анықтайды. Олар Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың шығыс жағалауларында, Батыс Еуропада және Антарктиданың көп бөлігінде де табылады. Солтүстік-Шығыс Азияда да кейбір пассивті маржалар кездеседі.
Активті және пассивті маржалар
Активті және пассивті маржалар арасындағы айырмашылық – мұхиттық литосфера мен континенттік литосфера арасындағы қабық шекарасының тақта шекарасы болып табылатындығында. Активті маржалар субдукция жүзеге асырылатын континенттің шетінде кездеседі. Бұл көбінесе континенттік тақтадағы көтерілу және жанартаулық тау белдеулерімен сипатталады. Аз жиілікте, Батыс Африканың оңтүстік жағалауында кездесетіндей, қисылдамалық жарылымдар да болады. Үнді мұхитының көп бөлігі және Тынық мұхитының жағалауының басым бөлігі активті маржалардың мысалы болып табылады. Океандық және континенттік литосфера арасындағы байланыс пассивті маржа деп аталады, бірақ ол белсенді емес маржа емес. Активті шөгінді, седиментация, өсуге байланысты жарылымдар, кеуекті сұйықтықтың қалыптасуы және миграциясы – пассивті маржалардағы белсенді процестер. Пассивті маржалар тек белсенді тақта шекаралары болмағандықтан ғана пассивті болып табылады.
Морфология
Пассивті маржалар құрлықтағы жағалау жазықтығынан және теңіз жағасындағы континенттік шельфтің еңісі мен көтерілуінен тұрады. Жағалау жазықтарында көбінесе өзендік процестер басым, ал континенттік шельфте дельталық және жағалау ағымдары басым болады. Ірі өзендер (Амазонка, Ориноко, Конго, Нил, Ганг, Сары, Янцзы және Маккензи өзендері) пассивті маржалар арқылы ағып өтеді. Дамыған пассивті маржаларда кең сағалар жиі кездеседі. Пассивті маржалардың көптеген түрлері болғанымен, көптегендерінің морфологиясы едәуір ұқсас. Әдетте, олар континенттік шельфтен, континенттік еңістен, континенттік көтерілістен және терең теңіз жазығынан тұрады. Бұл нысандардың морфологиялық сипаттамасы негізінен төмендегі өтпелі қыртыс пен оның үстіндегі шөгінділермен анықталады. Үлкен өзендік шөгінділермен және кораллдар мен басқа да биогендік процестерге байланысты пассивті маржалар көбінесе ұқсас морфологияға ие. Сонымен қатар, шельфтің үзілісі мұздық максимуммен анықталған ең төменгі неоген деңгейін көрсетеді. Сыртқы континенттік шельф пен еңіс үлкен су асты каньондарымен тілінеді, олар өзендердің теңізге қарай жалғасуын көрсетеді. Жоғары ендіктерде және мұздық кезеңдерде пассивті маржалардың жағалау маңындағы морфологиясы мұздық процестерді көрсетеді, мысалы, Гренландия мен Норвегияның фьордтары.
Көлденең қимасы
Пассивті маржалардың негізгі ерекшеліктері сыртқы белгілердің астында жатыр. Пассивті маржалардың астында континенттік және мұхиттық қыртыс арасындағы өту – бұл ауысу қыртысы деп аталатын кең ауқымды өту. Батырылған континенттік қыртыс теңізге қарай еңкейетін қалыпты жарылымдармен белгіленеді. Жарылымды қыртыс мұхиттық қыртысқа өтеді және жылулық шөгу мен оның үстіне жиналатын шөгінділердің массасы салдарынан тереңге көмілуі мүмкін. Пассивті маржалардың астындағы литосфера – өтпелі литосфера деп аталады. Литосфера теңізге қарай мұхиттық қыртысқа өте келе жұқарады. Жарылу қаншалықты жылдам жүргеніне және жарылу кезіндегі астыңғы мантияның температурасына байланысты, түрлі ауысу қыртыстары қалыптасады. Вулканикалық пассивті маржалар – бір шеткі типтегі ауысу қыртысын, ал екінші шеткі тип (аммагматикалық) – жарылған пассивті маржаны көрсетеді. Вулканикалық пассивті маржаларда көптеген бөгеттер мен батырылған континенттік қыртыстың ішіндегі магмалық интрузиялар кездеседі. Әдетте, теңізге қарай еңкейген лава ағындарымен бірге көптеген бөгеттер қалыптасады. Қыртыстың ішіндегі магмалық интрузиялар батырылған континенттік қыртыстың үстінде лава ағындарын және теңізге қарай еңкейетін рефлекторларды қалыптастырады.
Субсиденттік механизмдер
Пассивті маржалар қалың шөгінділердің жиналуымен сипатталады. Бұл шөгінділерге арналған кеңістік қоныстану деп аталады және ол, әсіресе, өтпелі қабықтың шөгуіне байланысты туындайды. Шөгудің түпкі себебі – қабық тілімдері арасында орнатылған гравитациялық тепе-теңдік, ол изостазия деп аталады. Изостазия рифтің қанаттарының көтерілуін және одан кейінгі пассивті маржаның шөгуін бақылайды және көбінесе жылу ағынының өзгеруімен көрінеді. Пассивті маржалардағы жылу ағыны өмір бойында айтарлықтай өзгереді, бастапқыда жоғары болып, жасымен бірге төмендейді. Бастапқы кезеңде континенттік қабық және литосфера тақталардың қозғалысы (тақта тектоникасы) және оған байланысты магмалық белсенділіктің әсерінен созылып, жұқарады. Рифтің астындағы өте жұқа литосфера жоғары көтерілген мантияның қысымның төмендеуінен балқыуына мүмкіндік береді. Литосфераның жұқаруы астеносфераның жер бетіне жақындауына да мүмкіндік береді, бұл жоғарыдағы литосфераны өткізгіштік арқылы және интрузиялық дикелер арқылы жылуды тасымалдау арқылы қыздырады. Жылу литосфераның тығыздығын азайтады және төменгі қабық пен литосфераны көтереді. Сонымен қатар, мантиялық маскаралар литосфераны қыздырып, күшті магмалық белсенділікті тудыруы мүмкін. Орта мұхиттық қырқа қалыптасып, теңіз түбінің таралуы басталғаннан кейін, рифтің бастапқы орны конъюгатты пассивті маржаларға бөлінеді (мысалы, АҚШ-тың шығыс және Африканың солтүстік-батыс маржалары ерте мезозой дәуірінде бір рифтің бөлігі болған және қазір конъюгатты маржалар болып табылады) және мантияның көтерілу аймағынан алыстап, қызу және салқындау процесі басталады. Жұқарылған және жарылған континенттік-мұхиттық өтпелі аймақтың астындағы мантиялық литосфера суынады, қалыңдайды, тығыздығы артады және осылайша шөгуді бастайды. Шөгінділердің төмендегі өтпелі қабық пен литосфераның үстінде жиналуы өтпелі қабықты одан әрі шөгуге мәжбүр етеді.
Жарық шегі
Бұл пассивті шеттердің қалыптасуының әдеттегі жолы, өйткені бөлінген континенттік аймақтар жағалауға перпендикуляр бағытта жылжиды. Орталық Атлантика мұхиты осылайша ашылды, бұл Юра кезеңінен бастау алды. Жарылымдар көбінесе листрикалық болып келеді: тереңдеген сайын жазыңдайтын қалыпты жарылымдар.
Қиылған шегі
Континенттік жарылыс соққылық қозғалысқа байланысты болған жерлерде қиылысқан шеттер қалыптасады. Мұндай шеттердің жақсы мысалы Батыс Африканың оңтүстік жағалауында кездеседі. Қиылысқан шеттер өте күрделі және көбінесе тар болады. Олар континент жарылысы кезіндегі құрылымдық ерекшеліктері мен жылулық эволюциясы жағынан жарылыс нәтижесінде пайда болған пассивті шеттерден де ерекшеленеді. Теңіз түбінің кеңею осі шет бойымен жылжығанда, жылулық көтерілуден тік жота пайда болады. Бұл жота шөгінділерді жинап, қалың қабаттардың қалыптасуына жағдай жасайды. Бұл типтегі пассивті шеттерде вулканизм аз.
Транстенциялық маржа
Бұл пассивті шеттер жағалауға көлденең жарылыс болған жерлерде қалыптасады, сияқты қазір Калифорния шығанағында болып жатыр.
Өтпелі қабықтың сипаты
Шынайы мұхиттық және құрлықтық қабыршақтарды бөліп тұратын өтпелі қабық, кез келген пассивті шеттің негізі болып табылады. Ол жарылыс кезеңінде қалыптасады және екі түрінен тұрады: жанартаулық және жанартаулық емес. Бұл жіктеу жүйесі тек жарылған және транстенсиялық шеттерге ғана қолданылады; қиылысқан шеттердің өтпелі қабығы туралы мәліметтер өте аз.
Көлдік емес жарылыс шеті
Вулкандық емес шеттер кеңеюмен қатар мантияның аз еруімен және вулканизммен қалыптасады. Вулкандық емес өтпелі қабық созылған және жұқартылған континенттік қабықтан тұрады. Вулкандық емес шеттер әдетте континентке қарай бағытталған сейсмикалық рефлекторлармен (бұрылған қабық блоктары және олармен байланысты шөгінділер) және өтпелі қабықтың төменгі бөлігіндегі төмен P толқын жылдамдықтарымен (<7.0 км/с) сипатталады.
Қарапайым өтпелі қабық
Бұл типтегі пассивті маржалар қалыпты континенттік қабыршақтан қалыпты мұхиттық қабыршаққа өту арқылы қарапайым дамуды көрсетеді. Техас жағалауындағы пассивті маржа жақсы мысал болып табылады.
Күрделі өтпелі қабық
Бұл түрдегі өтпелі қыртыс тасталып қалған жарылымдармен және континенттік блоктармен сипатталады, мысалы, Флориданың шығыс жағалауынан тыс орналасқан Блейк платосы, Гранд Банктер немесе Багама аралдары.
Седименттеу
Пассивті маржаларды жіктеудің төртінші тәсілі – дамыған пассивті маржаның шөгінділену ерекшеліктеріне сәйкес келуі. Шөгінділену пассивті маржаның өмір бойында жалғаса береді. Пассивті маржаның бастапқы кезеңдерінде шөгінділену жылдам және прогрессивті түрде өзгереді, себебі жарылыс құрлықта басталып, жарылыс кеңейгенде теңізге көшеді және нағыз пассивті маржа қалыптасады. Осының салдарынан, пассивті маржаның шөгінділену тарихы өзендік, көлдік немесе басқа да құрлықтағы шөгінділермен басталады, ал уақыт өте келе жарылыстың қалай жүргеніне және қандай, қашан және қандай типтегі шөгінділермен өзгеретініне байланысты дамиды.
Құрылыс
Құрылыс шеті – пассивті шетінің шөгінді түзілуінің "классикалық" режимі. Қалыпты шөгінділер өзендер арқылы дельталар арқылы құм, саз және глинадтың тасымалдануы мен жинақталуынан, сондай-ақ осы шөгінділердің жағалау ағыстарымен қайта таралуынан пайда болады. Пассивті шет бойында карбонат шөгінділерін өндіру, өзендерден келетін кластикалық материал және жағалау бойындағы тасымалдаудың өзара әрекеттесуіне байланысты шөгінділердің сипаты айтарлықтай өзгеріп, алуан түрлі болуы мүмкін. Кластикалық шөгінділердің мөлшері аз болған жағдайда, биогендік шөгінділер, әсіресе жағалауға жақын шөгінділер басымдық табады. Оңтүстік АҚШ-тағы Мексика шығанағының пассивті шеті осыған тамаша мысал, онда Миссисипи өзенінің дельтасынан ағысқа қарай (батысқа қарай) лайлы және құмды жағалаулар орналасқан, ал шығысқа қарай карбонатты құмды жағажайлар бар. Шөгінділердің қалың қабаттары жағалаудан алшақтаған сайын біртіндеп жұқарады, бұл пассивті шеттің төмендеуіне және бұлыңғыр ағындар мен су асты каналдары сияқты жағалаудағы тасымалдау механизмдерінің тиімділігіне байланысты. Пассивті шеттің дамуы үшін шельф шетінің қалыптасуы және уақыт өте келе оның орнының өзгеруі маңызды. Шельф шетінің үзілісінің орналасуы шөгінділер, теңіз деңгейі және шөгінді бөгеттердің болуы арасындағы күрделі өзара әрекеттесуді көрсетеді. Мәржан рифтері олар мен жағалау арасында шөгінділердің жиналуына мүмкіндік беретін қорғаныш ретінде қызмет етеді, соның салдарынан терең суға шөгінді жеткізілуі тоқтатылады. Шөгінді бөгеттерінің тағы бір түрі – Техас және Луизиананың пассивті шетінде кең таралған тұз күмбездерінің болуынан туындайды.
Аштықтан өлген
Тұнба жетіспейтін жағалаулар тар континенттік шельфтер мен пассивті жағалауларды құрайды. Бұл құрғақ аймақтарда ерекше жиі кездеседі, онда өзендер арқылы тұнба тасымалдануы немесе жағалау ағыстарымен қайта таралуы шектеулі. Қызыл теңіз – тұнба жетіспейтін пассивті жағалаудың көрнекті мысалы.
Экономикалық маңызы
Пассивті маржалар мұнайды барлау үшін маңызды нысаналар болып табылады. Манн және авторлар (2001) 592 алып мұнай кен орындарын алты бассейн және тектоникалық жағдай категориясына жіктеді, сондай-ақ континенттік пассивті маржалар алыптардың 31% құрайтынын атап өтті. Континенттік жарылымдар (уақыт өте келе пассивті маржаларға айналуы мүмкін) әлемдегі алып мұнай кен орындарының тағы 30% бөлігін құрайды. Соқтығысу аймақтарымен және субдукция аймақтарымен байланысты бассейнде қалған алып мұнай кен орындарының көп бөлігі орналасқан. Пассивті маржалар мұнайдың қоймасы болып табылады, себебі олар органикалық заттың жиналуы және пісіп жетілуі үшін қолайлы жағдайлармен байланысты. Континенттік жарылымдардың бастапқы жағдайлары оттегісіз бассейндердің, үлкен шөгінділер мен органикалық зат ағынының пайда болуына, сондай-ақ мұнай мен газ кен орындарына әкелген органикалық заттың сақталуына себеп болды. Осы шөгінділерден шикі мұнай түзіледі. Бұл мұнай ресурстарының ең тиімді және өнімді болатын жерлері. Мексика шығанағы, Батыс Скандинавия және Батыс Австралия сияқты әлемнің әртүрлі аймақтарында өнімді кен орындары табылады.
Теңіз құқығы
Халықаралық келіссөздер пассивті шөлкелердің ресурстарын кім бақылайтынына қатысты, және осы мәселе теңіз құқығы бойынша келіссөздердің назар ортасында. Континенттік шельфтер ұлттық эксклюзивті экономикалық аймақтардың маңызды бөлігі болып табылады, олар теңіз түбіндегі минералдық кен орындары (мұнай мен газды қоса алғанда) және балық шаруашылығы үшін өте маңызды.