Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Атлант мұхитының тектоникалық тақталарының шекарасы
Atlantic Ocean tectonic plate boundary
Ортаатлантикалық қырқасы – Атлант мұхитының түбінде орналасқан және әлемдегі ең ұзын тау тізбегінің бір бөлігі болып табылатын орта мұхиттық қырқа (дивергенттік немесе конструктивті тақта шекарасы). Солтүстік Атлантикада бұл қырқа Солтүстік Американы Еуразиялық және Африкалық тақталардан, Азор үштік қиылысының солтүстігі мен оңтүстігінде бөліп тұрады. Оңтүстік Атлантикада Африка және Оңтүстік Америка тақталарын бөліп тұрады. Қырқа Гренландияның солтүстік-шығысындағы Гаккель қырқасымен (Орта Арктикалық қырқасы) қосылып, Оңтүстік Атлантикадағы Буве үштік қиылысына дейін созылады. Ортаатлантикалық қырқасы көбінесе су астындағы нысан болғанымен, оның кейбір бөліктері теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, мысалы, Исландияда көзге көрінеді. Бұл қырқаның орташа таралу жылдамдығы жылына шамамен 1 сантиметрді құрайды.
The Mid Atlantic Ridge is a mid ocean ridge (a divergent or constructive plate boundary) located along the floor of the Atlantic Ocean, and part of the longest mountain range in the world. In the North Atlantic, the ridge separates the North American from the Eurasian Plate and the African Plate, north and south of the Azores Triple Junction. In the South Atlantic, it separates the African and South American plates. The ridge extends from a junction with the Gakkel Ridge (Mid Arctic Ridge) northeast of Greenland southward to the Bouvet Triple Junction in the South Atlantic. Although the Mid Atlantic Ridge is mostly an underwater feature, portions of it have enough elevation to extend above sea level, for example in Iceland. The ridge has an average spreading rate of about per year.
Ашылу
Атлант мұхитының солтүстігіндегі жотаны алғаш рет Мэтью Фонтейн Мори 1853 жылы USS Dolphin кемесінің тереңдік өлшеулеріне сүйене отырып болжады. Бұл тау жотасының бар екендігі және оның Оңтүстік Атлантикаға қарай кеңейгені 1872 жылы HMS Challenger экспедициясы кезінде расталды. Чарльз Уайвилл Томсон басқарған ғалымдар тобы Атлантиканың ортасында трансатлантикалық телеграф кабелі төсеуге қолайлы жерді зерттеу барысында үлкен көтеріліс анықтады. Мұндай қырқаның бар екендігі 1925 жылы гидролокатор (сонар) арқылы расталды, ал неміс «Метеор» экспедициясы оның Агульхас мүйісін айналып Үнді мұхитына дейін созылатынын анықтады. 1950 жылдары Мари Тарп, Брюс Хизен, Морис Юинг және басқалар Жердің мұхит түбін картаға түсірген кезде Атлантика орталық жотасының аңғарлар мен жоталардың ерекше батиметриясы бар екенін, оның орталық аңғары сейсмологиялық жағынан белсенді және көптеген жер сілкіністерінің эпицентрі екенін көрсетті. Юинг, Хизен және Тарп жотаның Жердегі барлық мұхиттардың түбінде орналасқан 40 000 км (25 000 миль) ұзындықтағы, негізінен үздіксіз орта мұхит жоталары жүйесінің бір бөлігі екенін анықтады. Бұл дүниежүзілік қырқалар жүйесін табу теңіз түбінің таралуы теориясына және Альфред Вегенердің континенттік дрейф және кеңейу теориясының тектоникалық плиталар теориясының өзгертілген түрінде қабылдануына әкелді. Бұл тау жотасы шамамен 180 миллион жыл бұрын басталған Пангея суперконтинентінің ыдырауының орталық факторы болып табылады.
A ridge under the northern Atlantic Ocean was first inferred by Matthew Fontaine Maury in 1853, based on soundings by the USS Dolphin. The existence of the ridge and its extension into the South Atlantic was confirmed during the expedition of HMS Challenger in 1872. A team of scientists on board, led by Charles Wyville Thomson, discovered a large rise in the middle of the Atlantic while investigating the future location for a transatlantic telegraph cable. The existence of such a ridge was confirmed by sonar in 1925 and was found to extend around Cape Agulhas into the Indian Ocean by the German Meteor expedition. In the 1950s, mapping of the Earth's ocean floors by Marie Tharp, Bruce Heezen, Maurice Ewing, and others revealed that the Mid Atlantic Ridge had a strange bathymetry of valleys and ridges, with its central valley being seismologically active and the epicenter of many earthquakes. Ewing, Heezen and Tharp discovered that the ridge is part of a 40,000 km (25,000 mile) long essentially continuous system of mid ocean ridges on the floors of all the Earth's oceans. The discovery of this worldwide ridge system led to the theory of seafloor spreading and general acceptance of Alfred Wegener's theory of continental drift and expansion in the modified form of plate tectonics. The ridge is central to the breakup of the hypothetical supercontinent of Pangaea that began some 180 million years ago.
Ерекше белгілері
Орта Атлант қырқасының бойында оның дерлік барлық ұзындығымен созылатын терең жарылыс аңғары бар. Бұл жарылыс – қатар орналасқан тектоникалық тақталардың нақты шекарасы, онда мантиядан шыққан магма теңіз түбіне жетеді, лава ретінде атылып, тақталар үшін жаңа қырқа материалын құрайды. Экваторға жақын жерде Орта Атлант қырқасы Романш шұңқыры арқылы Солтүстік Атлант қырқасына және Оңтүстік Атлант қырқасына бөлінеді. Романш шұңқыры – Атлант мұхитының ең терең жерлерінің бірі, максималды тереңдігі бар. Алайда, бұл шұңқыр Солтүстік және Оңтүстік Америка тақталарының, сондай-ақ Еуразия және Африка тақталарының шекарасы деп есептелмейді.
The Mid Atlantic Ridge includes a deep rift valley that runs along the axis of the ridge for nearly its entire length. This rift marks the actual boundary between adjacent tectonic plates, where magma from the mantle reaches the seafloor, erupting as lava and producing new crustal material for the plates. Near the equator, the Mid Atlantic Ridge is divided into the North Atlantic Ridge and the South Atlantic Ridge by the Romanche Trench, a narrow submarine trench with a maximum depth of , one of the deepest locations of the Atlantic Ocean. This trench, however, is not regarded as the boundary between the North and South American Plates, nor the Eurasian and African Plates.
Исландия
Атлантикалық жотаның оңтүстік-батыс Исландияға жақын су асты бөлігі Рейкьянес жотасы деп аталады. Атлантикалық жота Исландия арқылы өтеді, мұнда жота Жаңа жанартаулық аймақ деп те аталады. Солтүстік Исландияда Тьорнс жарылыс аймағы Исландияны Колбейнси жотасына қосып тұрады.
The submarine section of the Mid Atlantic Ridge close to southwest Iceland is known as the Reykjanes Ridge. The Mid Atlantic Ridge runs through Iceland where the ridge is also known as the Neovolcanic Zone. In northern Iceland the Tjörnes Fracture Zone connects Iceland to the Kolbeinsey Ridge.
Геология
Бұл тау жотасы Атлант мұхитының бойымен созылатын, геологиялық құрылым – Атлант мұхитының орталық тізбегінің үстінде орналасқан. Бұл тізбек – Атлант мұхитының ұзындығымен жүретін, прогрессивті көтеріңкілік, ал тау жотасы осы сызықтық көтеріңкіліктің ең жоғары нүктесінде жатыр. Осы көтеріңкіліктің себебі – астеносферадағы конвекциялық күштердің мұхиттық қабық пен литосфераны жоғары итеруі деп саналады. Бұл дивергенттік шекара алғаш рет триас кезеңінде пайда болды, Пангея суперконтинентінде үш тармақты грабендердің тізбегі бірігіп, тау жотасын құрады. Әдетте, үш тармақты грабеннің тек екі тармағы ғана дивергенттік тақта шекарасының бөлігіне айналады. Қалған тармақтары аулакогендер деп аталады, ал Атлант мұхитының орталық тізбегінің аулакогендері Америка мен Африкадағы көптеген ірі өзен аңғарларына айналды (Миссисипи, Амазонка және Нигер өзендерін қоса алғанда). Солтүстік Американың Атлантика жағалауындағы Фанди бассейні, Канададағы Нью-Брансуик және Нова-Скотия арасында, Атлант мұхитының орталық тізбегінің ежелгі қалдықтарын көрсетеді.
The ridge sits atop a geologic feature known as the Mid Atlantic Rise, which is a progressive bulge that runs the length of the Atlantic Ocean, with the ridge resting on the highest point of this linear bulge. This bulge is thought to be caused by upward convective forces in the asthenosphere pushing the oceanic crust and lithosphere. This divergent boundary first formed in the Triassic period, when a series of three armed grabens coalesced on the supercontinent Pangaea to form the ridge. Usually, only two arms of any given three armed graben become part of a divergent plate boundary. The failed arms are called aulacogens, and the aulacogens of the Mid Atlantic Ridge eventually became many of the large river valleys seen along the Americas and Africa (including the Mississippi River, Amazon River and Niger River). The Fundy Basin on the Atlantic coast of North America between New Brunswick and Nova Scotia in Canada is evidence of the ancestral Mid Atlantic Ridge.