Кіріспе

Спиндік мұз – жалғыз минималды энергиялық күйі жоқ магниттік зат. Оның элементар еркіндік дәрежесі ретінде магниттік моменттері (яғни "спин") бар, олар күйреуге ұшыраған өзара әрекеттесулерге бағынады. Өздерінің табиғаты бойынша, бұл өзара әрекеттесулер моменттердің бағытында белгілі бір периодтық үлгіні көрсетуіне кедергі келтіреді, тіпті осы өзара әрекеттесулер белгілеген энергия деңгейінен әлдеқайда төмен температурада да. Спиндік мұздар төмен температуралық қасиеттерді, әсіресе қалдық энтропияны көрсетеді, бұл қалыпты кристалдық су мұзының қасиеттерімен тығыз байланысты. Мұндай қасиеттері бар ең белгілі қосылыстар диспрозий титанат (Dy2Ti2O7) және холмий титанат (Ho2Ti2O7) болып табылады. Спиндік мұздағы магниттік моменттердің бағыты, сутек атомдарының (немесе дәлірек айтқанда, иондалған сутек, яғни протондардың) дәстүрлі су мұзындағы орналасуына ұқсас (1-суретті қараңыз). Эксперименттер осы материалдарда деконфайнменттелген магниттік монопольдардың бар екенін көрсетті, олардың қасиеттері вакуумда бар деп есептелетін гипотетикалық магниттік монопольдарға ұқсас.

Техникалық сипаттама

1935 жылы Линус Паулинг су мұзындағы сутек атомдары тіпті абсолюттік нөлде де ретсіз күйде қалатынын атап өтті. Яғни, тіпті нөлдік температураға дейін салқындаған кезде де су мұзының қалдық энтропиясы, яғни ішкі кездейсоқтығы болуы күтіледі. Бұл су мұзының гексагонды кристалдық құрылымында оттегі атомдарының төрт сутек атомымен байланысқандығына байланысты. Мұзда әрбір оттегі атомы үшін екі көрші сутек атомы жақын (дәстүрлі H2O молекуласын құрайды), ал екі атомы алыс (екі көрші су молекуласының сутек атомдары болып табылады). Паулинг «екі жақын, екі алыс» мұз ережесіне сәйкес келетін конфигурациялардың саны жүйе көлемімен бірге экспоненциалды түрде өседі және, демек, мұздың нөлдік температурадағы энтропиясы кеңейтілген болады деп болжады. Паулингтің тұжырымдары нақты жылу өлшемдерімен расталды, бірақ таза су мұзы кристалдарын жасау өте қиын. Спин мұздары – бұл магниттік иондардың бұрыштармен байланысқан тетраэдрлерінен тұратын материалдар, олардың әрқайсысы нөлдік емес магниттік моментке ие, көбінесе «спин» деп қысқартылады, және олардың төмен энергиялық күйінде әр тетраэдрде «екі кіретін, екі шығатын» ережені қанағаттандыруы керек. Бұл су мұзындағы «екі жақын, екі алыс» ережесімен өте ұқсас (2-суретті қараңыз). Паулинг мұз ережесінің су мұзында кеңейтілген энтропияға алып келетінін көрсеткендей, спин мұз жүйелеріндегі «екі кіретін, екі шығатын» ереже де соған ұқсас қалдық энтропия қасиеттерін көрсетеді. Дегенмен, спин мұз материалына байланысты, су мұзы кристалдарына қарағанда спин мұз материалдарының үлкен бір кристалдарын жасау әлдеқайда оңай. Сонымен қатар, спин мұз жүйесіндегі магниттік моменттердің сыртқы магниттік өріспен өзара әрекеттесуін тудырудың қарапайымдығы, спин мұзын қалдық энтропияға сыртқы факторлардың қалай әсер ететінін зерттеу үшін су мұзынан гөрі қолайлы етеді. Филип Андерсон 1956 жылы бұрыштармен байланысқан тетраэдрлердің (пирохлор) торларындағы фрустрацияланған Исинг антиферромагнетигі мен Паулингтің су мұзы проблемасы арасындағы байланысты атап өткенімен, нақты спин мұз материалдары тек қырық жылдан кейін ғана ашылды. Спин мұзы ретінде анықталған алғашқы материалдар – пирохлорлар Dy2Ti2O7 (диспрозий титанаты) және Ho2Ti2O7 (гольмий титанаты). Сонымен қатар, Dy2Sn2O7 (диспрозий станнаты) және Ho2Sn2O7 (гольмий станнаты) спин мұзы екеніне сенімді дәлелдер келтірілді. Бұл төрт қосылыс сирек кездесетін жерлердің пирохлор оксидтері отбасысына жатады. CdEr2Se4, магниттік Er3+ иондары бұрыштармен байланысқан тетраэдрлерде орналасқан спинель, сонымен қатар спин мұзы мінез-құлқын көрсетеді. Спин мұз материалдары магниттік иондардың моменттерінің бағытындағы кездейсоқ ретсіздікпен сипатталады, тіпті материал өте төмен температурада болған кезде де. Кезектесетін ток (AC) магниттік сезімталдық өлшемдері температура төмендегенде магниттік моменттердің динамикалық тоңуына дәлелдерді анықтайды, бұл температура нақты жылудың максималды мәнін көрсететін температурадан төмен. Жылу сыйымдылығының кең максимумы фазалық өтуге сәйкес келмейді. Керісінше, максимум болатын температура, Dy2Ti2O7 үшін шамамен 1K, «екі кіретін, екі шығатын» ереже бұзылған тетраэдрлер санының күрт өзгеруін көрсетеді. Ереже бұзылған тетраэдрлер – бұл жоғарыда аталған монопольдер орналасқан жерлер. Математикалық тұрғыдан спин мұз конфигурацияларын жабық Эйлер жолдарымен сипаттауға болады.

Спиндер және магниттік монополдар

Спинцидтер – геометриялық тұрғыдан келгенде, магниттік жүйелер. Фрустрация әдетте магниттік моменттердің үшбұрышты немесе тетраэдрлік орналасуымен байланысты, олар антиферромагниттік алмасу әрекеттесуі арқылы байланысқан, Андерсонның Изинг моделіндегідей.

Екі кіретін, екі шығатын күйдегі тетраэдр үшін магниттеу өрісі дивергенциясыз болады; тетраэдрге кіретін "магниттеу қарқындылығы" тетраэдрден шығатынға тең (3-суретті қараңыз). Мұндай дивергенциясыз жағдайда өріс үшін көз немесе ағын болмайды. Гаусс теоремасы (Остроградский теоремасы деп те аталады) бойынша, өрістің нөлден өзгеше дивергенциясы "заряд" деп аталатын нақты санмен туындайды және сипатталады. Спин мұзының контекстінде, екі кіретін, екі шығатын магниттік моменттің бағдарлану ережесін бұзатын мұндай зарядтар жоғарыда аталған монопольдер болып табылады. Диспрозий және гольмий титанаты спин мұзының қосылыстарындағы магниттік монопольдің тиімді заряды, Q (3-суретті қараңыз), шамамен (ангрстре арналған Бор магниттондары) құрайды. Қазір кванттық спин мұздарын іздеуге қызығушылық артып келеді, мұндай материалдарда магниттік моменттердің мінез-құлқын сипаттау үшін кванттық механика заңдарын қолдану қажет. Кванттық спин мұзын жасау үшін диспрозий (Dy) және гольмий (Ho) емес, басқа магниттік иондар қажет, ал празеодимий (Pr), тербий (Tb) және иттербий (Yb) ықтимал үміткерлер болып табылады. Кванттық спин мұзына қызығушылықтың себебі – осы жүйелер кванттық спин сұйықтығын қамтыуы мүмкін деген сенім, бұл материяның магниттік моменттері абсолюттік нөл температурасына дейін тербеліп (флуктуацияланып) тұрады. Кванттық спин мұзының төмен температуралық және төмен энергиялық қасиеттерін сипаттайтын теория вакуумдық кванттық электродинамикаға немесе QED-ге ұқсас. Бұл – пайда болу идеясының мысалы.

Жасанды спиндер

Жасанды спин мұздары – периодты және периодсыз торларға орналастырылған байланысқан наномагниттерден тұратын метаматериалдар. Бұл жүйелер фрустрация, пайда болатын магниттік монопольдер және фазалық өтулер сияқты әртүрлі құбылыстарды экспериментальды түрде зерттеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, жасанды спин мұздары қайта бағдарламаланатын магнон кристалдары ретінде әлеуетті және олардың жылдам динамикасы зерттелді. Квазикристаллдық жүйелер мен 3D құрылымдарды қоса, геометрияның әртүрлі түрлері, сондай-ақ анизотропияны және бұғаттау температурасын өзгерту үшін әртүрлі магниттік материалдар зерттелді. Мысалы, қатты сұйық фазалық өту материалынан тұратын тамшылардың 2D торларын қамтитын полимерлік магниттік композиттер, әр тамшысында бір магниттік диполь бөлшегі бар, тамшылардың балқу температурасынан жоғары жасанды спин мұзын құрайды және салқындағаннан кейін төмен көлемдік қалдықпен спин шыны күйін қалыптастырады. Мұндай спин мұздарында 2D магниттік вихрьтердің спонтанды пайда болуы байқалды, вихрь геометриясы сыртқы көлемдік қалдықпен байланысты болды. Бұл саланың болашақ жұмыстары құрастыру және сипаттау әдістерін одан әрі дамытуды, жаңа геометриялар мен материалдар комбинацияларын зерттеуді және есептеу, деректерді сақтау және қайта конфигурацияланатын микротолқынды тізбектерде қолдану мүмкіндіктерін қамтиды. 2021 жылы жасалған зерттеу жасанды спин мұзын пайдаланып нейроморфты резервуарлық есептеуді көрсетті, жасанды спин мұзының күрделі магниттік динамикасын қолдана отырып, бірқатар есептеу тапсырмаларын шешті. 2022 жылы тағы бір зерттеуші жасанды кагоме спин мұзын жасады, оны болашақта төмен қуат тұтынумен жаңа жылдам компьютерлерде қолдануға болады.