Кіріспе

"Даллас" телесериалындағы жаңжалды соңға қалдыруға қатысты айтулы сөз. "Джейді кім атып өлтірді?" – 1980 жылы американдық CBS телеарнасы "Даллас" телесериалын жарнамалау үшін жасаған жарнамалық фраза. Ол шоудың үшінші маусымының финалындағы "Бөлінген үй" атты эпизодындағы басты жаман мінезді кейіпкер Джей Ар Юингке (Ларри Хагман) жасалған қастандыққа байланысты туған құпияға сілтеме жасайды. Бұл құпия және оның айтулы сөзі әлемдік құбылысқа айналып, халықаралық букмекерлер кінәліні анықтауға бәс тікті. Құпия сегіз айдан кейін "Кім жасады?" деген төртінші маусымның төртінші эпизодында ашылды, оны шамамен 83 миллион американдық көрермен тамашалады, бұл тарихтағы ең көп көрілген телешоулардың біріне айналды. Бұл фраза поп-мәдениетте берік орын алды және осы формат телесериалдардың жаңжалды соңға қалдыруларын танымал етуге көмектесті.

Сюжет

1979–1980 жылғы маусымның соңғы эпизодында Дж.Р. Юинг (Ларри Хагман) кеңсесінің сыртынан қылық естіп, дәлізбен қарап шығады, сол кезде көрінбейтін күдікті оны екі рет атқылайды. "Бөлінген үй" деп аталған эпизод 1980 жылдың 21 наурызында көрсетілді, сценарийін Рена Даун жазды, ал режиссері Леонард Катцман болды. Көрермендер Ж.Р. аман қалғанда ма, әлде оның көптеген жауының қайсысы кінәлі екенін білу үшін жаз бойы күтуге мәжбүр болды. Дж.Р. Юинг – сериалдағы жаман кейіпкер, ол іскер серіктестерін үнемі алдап, өз отбасына қарсы қастандық жасады, сондай-ақ әйелі Сью Элленді (Линда Грей) "сатылық" деп атап, оны санаторийге жатқызды, осылайша нәресте ұлы Джон Ростың қамқорлығына алуға тырысты. Шоудағы дерлік барлық кейіпкерлер күдік тудырды. Ақырында, 1980 жылдың 21 қарашасында көрсетілген "Кім жасады?" атты эпизодта, оқ атып, оқиғаны жасаған адам Кристин Шепард (Мэри Кросби) екені анықталды. Кристин – Дж.Р.-дың ашкөз қарындасы және жасырын сүйіктісі, ол ашуға беріліп, оны атты. Дж.Р. Кристин олардың қарым-қатынасынан жүкті екенін мәлімдегендіктен, оған шағымданбады. Сериалға байланысты бұқаралық ақпарат құралдарындағы шу-шу бұрын-соңды болмаған және жаһандық құбылысқа айналды. The Barron Knights Гари Нуманның "Cars" әнінің мелодиясын және фонограммасын "We Know Who Done It" әнінде пайдаланды, бұл 1980 жылғы "Who shot J. R.?" пародиязы болды. Эпизод сонымен қатар радиодағы танымал тұлға Гари Бербанктің жаңадан шыққан әніне де шабыттандырды, ол 1980 жылдың шілдесінде АҚШ Billboard Hot 100 хит-парадында 67-орынды иеленді. 1980 жылғы АҚШ президенттік сайлауы кезінде республикашылар "Демократ Дж.Р.-ды атты" деген үгіт нарықтарын таратты, ал демократтардың қолдауындағы президент Джимми Картер Дж.Р.-ды кім атқан екенін білсе, өзінің науқанын қаржыландыруда қиындық көрмейтінін әзілдеп айтты. Бұрынғы президент Джеральд Форд продюсер Леонард Катцманнан атыс жасаған адамның кім екенін сұрады. Хагман Ұлыбританияда демалыс кезінде Royal Ascot-қа барғанда, онда көрермендер оның келгенімен "J. R.! Дж. Р.!" деп шу шығарды, ал британдық баспасөз Хагманға атыс жасаған адамды айту үшін 100 мың фунт стерлинг ұсынды, ол өзінің де, актерлердің ешқайсысының тағы жауапты екенін мойындады.

Күдіктілер

Әр актер мен актерлік топ мүшесі, тіпті Хагманның өзі де, атыс жасаған адамның кім екенін жасыру үшін, Дж.Р.-ді ату сахнасын түсірді. Халықаралық тікелей ставка жасаушылар күдіктілерге мүмкіндіктер тізімін жасады: Дж.Р.-дің адалсыздықтарымен және өзінің күшейіп бара жатқан алкоголизммен күресіп, некелерінің көп бөлігін өткізген Дж.Р.-дің қиын жағдайдағы әйелі Сью Эллен (Линда Грей) бастапқыда 25:1 коэффициентпен аутсайдер саналды; бірақ оның саусақ іздері тапаншада табылғаннан кейін, оның мүмкіндігі 3:1 дейін төмендетілді. Сью Элленнің бұрынғы махаббаты Дасти Фарлоу (Жарред Мартин), кейіпкердің жоғалып кетуіне және ұшақ апатында қаза тапқанына қарамастан, 6:4 фаворит болды. Вон Лиланд (Деннис Патрик), іскерлік мәміледе Дж.Р. алдаған көрнекті Даллас банкірі, 4:1 коэффициентімен. Дж.Р.-дің қарындасы, жақын досы және баласының анасы деп саналатын Кристин Шепард (Мэри Кросби), сондай-ақ 4:1 коэффициентімен, кейіннен 3:1 дейін төмендетілді. Дж.Р.-дің кіші інісі Бобби Юинг (Патрик Даффи), олармен кәсіби және жеке өмірінде жиі келіспейтін, 5:1 коэффициентімен. Дж.Р.-ді ата-анасының отбасынан қуылғаны үшін және Алан Биммен жасаған соңғы келісімінің бұзылуы үшін кінәлаған Дж.Р.-дің қызы Люси Юинг (Шарлин Тилтон), 8:1 коэффициентімен. Дж.Р.-дің әкесі және Ewing Oil компаниясын құрған Джок Юинг (Джим Дэвис), Дж.Р.-дің бизнесті жүргізуге деген бейтарап және абайсыз тәсіліне наразы болды, 12:1 коэффициентімен. Саяси лоббист және Люсидің бұрынғы күйеуі Алан Бим (Рэндольф Пауэлл), Дж.Р. оны қаладан қуған, сондай-ақ 12:1 коэффициентімен. Сью Элленнің психиатры доктор Саймон Эллби (Джефф Купер) 16:1 коэффициентімен. Дж.Р. жаман инвестициямен алдағаннан кейін жесір қалған Марили Стоун (Ферн Фицджеральд), сондай-ақ 16:1 коэффициентімен. Ұзақ жылдар бойы Юингтер отбасының қарсыласы Клифф Барнс (Кен Кершевал), оны Дж.Р. қорлаудан айқын ләззат алды, 20:1 коэффициентімен. Боббидің әйелі және Клиффтың қарындасы Памела Барнс Юинг (Виктория Принсипал), Дж.Р. оның Саутфоркқа келгеннен бері ашық түрде жек көреді, сондай-ақ 20:1 коэффициентімен. Дж.Р.-дің өзі 20:1 коэффициентімен қарастырылды: кейіпкердің беделін ескере отырып, оның өзі атыс жасаған болуы мүмкін емес еді. Кейін оның жеңіс мүмкіндігі 15:1 дейін төмендетілді. Дж.Р. алдаған тағы бір бизнесмен Жордан Ли (Дон Старр), 25:1 коэффициентімен. Дж.Р.-дің шыдамды және ұзақ жылдар бойы азап шеккен анасы Элли Юинг (Барбара Бел Геддес), оның осы әрекетті жасағаны екіталай деп саналды және 25:1 коэффициентімен қалды. Люсидің ата-анасы, ортаңғы Юинг ағасы Гэри (Тед Шэкэлфорд) және оның әйелі Вален (Джоан Ван Арк) есімдері күдіктілер тізіміне енген жоқ, өйткені олар сол кезде Дж.Р.-ді ату кезінде Калифорниядағы "Knots Landing" атты спин-офф сериалында басты рөлдерде ойнады, бұл олардың ешқайсысының жауапкер болуына мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, ранчо жұмысшысы Рей Креббс (Стив Канали) атуға себеп болатын себептер табылған жоқ және күдікті деп саналмады.

Шын мәніндегі күдіктілер

Лас-Вегастағы ставка жасаушылар әзілдеп, сол кездегі «Даллас Каубоиз» футбол командасының бас жаттықтырушысы Том Лендриге 500:1 коэффициент қойды. Сол сияқты, бұрынғы «Каубоиз» ойыншысы Роджер Стаубахқа да 1000:1 коэффициент тағайындалды. Воган да «Біз кім жасағанын білеміз» әнінде күдікті ретінде қарастырылды, сондай-ақ бірнеше басқа танымал тұлғалар да, олардың ішінде «The Incredible Hulk», «Lone Ranger», тележүргізуші Николас Парсонс, поэзия кейіпкері «Hissing Sid» және сексен жастағы «Coronation Street» кейіпкері Альберт Татлок (Джек Ховарт) болды. Бёрбанктің әнінде спорт комментаторы Говард Козель, президенттікке үміткерлер Рональд Рейган және Джон Б. Андерсон, NBC-нің сол кездегі президенті Фред Сильверман, Дж.Р.-ның кішкентай ұлы Джон Росс және тіпті Шайтан да болуы мүмкін күдіктілер ретінде айтылды.

J.R. -ді кім атып өлтірді?

"Кім жасады?" сол кезде АҚШ тарихындағы ең жоғары рейтингті телеэпизод болды. Оның Нильсен рейтингі 53,3, үлесі 76% құрады, және эпизодты 83 миллион адам көрген деп есептелді, бұл сол жылғы президенттік сайлаудағы дауыс берушілер санынан асып түсті. Бұрынғы рекорд 1967 жылғы "Қашқын" сериалының финалында тіркелген болатын. "Кім жасады?" қазір тізімде екінші орында, ал 1983 жылы M*A*S*H сериалының соңғы эпизоды оны басып озды. 2011 жылы Entertainment Weekly журналының Кен Таккері "Бөлінген үй" эпизодын прайм-таймдағы ең есімде қалатын жеті "Қиын жағдайлардың" бірі деп атады. Эпизод халықаралық оқиғаға айналды, Ж.Р.-ді кім атқанды білу үшін 350 миллионнан астам адам көріп қалды. Түрік парламентінің отырысы заң шығарушыларға оқиғаның соңына үлгеру үшін үйлеріне уақтылы жеткізу мақсатында тоқтатылды.

Мұра

1980 жылы осы трюктің үлкен табысы АҚШ-та телесезонды ширақ аяқтау (клиффхангер) тәжірибесін танымал етуге көмектесті. Бұған қоса, бұл эпизод 1980 жылдың маусымында эфирге шыға бастаған CNN арнасының дамыуына септігін тигізді. Эпизод "Джефферсондар" сериалының ("Флоренс бұрылысында") бір бөлімінде пародияланды, онда Флоренс "Джефферсондар" кейіпкерлерінің ерекшеліктеріне негізделген теленовелла жазады. 1990 жылы "Твин Пикс" сериалының бірінші маусымы көптеген аяқталмаған сюжеттермен бітті, олардың ішіндегі бастысы – Кайл Маклаклан сомдаған агент Дейл Купердің белгісіз біреу тарапынан атылуы, бұл ертеректегі теленовеллаға айқын сілтеме болды. Бұл сюжет желісі екінші маусымның ортасынан кейін ғана шешіледі. "Джей Арді кім атып өлтірді?" деген сұраққа жауап 1995 жылы "Симпсон" сериалының "Мистер Бернсті кім атып өлтірді?" атты эпизодында қайта жаңғырылды, онда көптеген кейіпкерлердің мистер Бернсті өлтіруге себептері болды және эпизод тағы да аяқталмаған сюжетпен аяқталды. Екінші бөлімінде Мэгги Симпсонның мистер Бернсті қант-жеміс үшін тартысқанда атып өлтіргені анықталды. Гомер Симпсон 1991 жылғы "Мен Марджға үйлендім" эпизодында "Мен Джей Арді атып өлтірдім" деген жазуы бар футболка киеді. 2001 жылдың наурыз және сәуір айларында британдық "EastEnders" сериалы "Джей Арді кім атып өлтірді?" сюжетіне ұқсас "Филді кім атып өлтірді?" сюжеттік желісін көрсетті. Ларри Хагманның 2012 жылғы "Даллас" сериалының соңғы эпизоды, 2013 жылдың 4 наурызында көрсетілді, онда Джей Ар қайтадан атылды, бірақ бұл жолы қаза тапты. 2013 жылғы 2-маусымның финалында Джей Ар Стив "Бам" Джонстан өзін атып өлтіруін сұрады, осылайша оның "шедевр" жобасы жүзеге асып, Клифф Барнсты өліміне кінәлі ету үшін. Оның өзін өлтіруіне басты себеп – дәрігерлер Джей Арға қалған өмірі санаулы күндер екенін айтқандықтан, ол рактан (актер Ларри Хагман да осы аурудан қайтыс болған) көз жұмақ болды. Ирландиялық комедиялық сериал "Әке Тед" кейіпкері Том көбінесе "Мен Джей Арді атып өлтірдім" деген жазуы бар футболка киеді. Томас Фридманның "Бейруттен Иерусалимге" кітабында 1983 жылғы оқиға баяндалады, онда журналист Дэвид Зуккино, бақылау бекетінен өткеннен кейін қиын жағдайға түскенін ойлап, өзінің "Даллас" екенін айтқаннан кейін, Бейруттегі сақалды милициядан "Джей Арді кім атып өлтірді?" деп сұрайды. "Homestar Runner" веб-мультфильмінің "Аузындағы жұқпалы ауру" эпизодында Strong Bad "Кейлеб Рентпейерді кім атып өлтірді?" деген құпияны ашуға тырысатын теленовелланы көреді. Homestar бұл әрекетті алдымен Strong Bad-қа, содан кейін эфирде мойындайды.