Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстағы Кеңес әскери операциясы. "Искра" операциясы (операция Искра) – 1943 жылғы қаңтарда Екінші дүниежүзілік соғыста Вермахттың Ленинградты қоршауын бұзу мақсатымен жүргізілген Кеңес әскери операциясы. Операцияны жоспарлау Синявино шабуылының сәтсіз аяқталуынан кейін дерлік басталды. 1942 жылдың соңында Сталинград шайқасында Германияның жеңіліске ұшырауы неміс майданының әлсіреуіне себеп болды. 1943 жылдың қаңтарына таман Кеңес әскерлері неміс-совет майданының барлық бағытында, әсіресе Оңтүстік Ресейде шабуылдық операцияларды жоспарлап немесе жүргізіп жатты; "Искра" операциясы 1942-1943 жылдардағы кеңестік қысқы қарсы шабуылдың солтүстік бөлігін құрады. Операцияны 1943 жылдың 12-30 қаңтары аралығында Қызыл Армияның Ленинград майданы, Волхов майданы және Балтық флоты Ленинградқа құрлық арқылы байланыс орнату мақсатында жүргізді. 18 қаңтарда кеңес әскерлері бірікті, ал 22 қаңтарда майдан шебі тұрақтанды. Операция сәтті аяқталып, қалаға кеңінен созылған құрлық дәлізі ашылды. Дәліз арқылы тездетіліп теміржол салынды, бұл Ладога көлінің мұзды бетімен жүргізілетін "Өмір жолынан" гөрі қалаға көбірек жабдық жеткізуге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде қаланың жаулану мүмкіндігі және неміс-фин байланысының орнауы ықтималдығы айтарлықтай төмендеді. Бұл жетістік екі аптадан кейін "Полярная звезда" (Солтүстік жұлдыз) операциясына әкелді, мақсаты Солтүстік армиялар тобын түпкілікті жеңіп, қоршауды толығымен жою еді. Бірақ "Полярная звезда" операциясы минималді нәтижелерге ғана қол жеткізе алды. 1943 жылы Кеңес әскерлері шабуылды жаңартү және қоршауды толығымен жою үшін бірнеше рет әрекет жасады, бірақ әрқайсысының нәтижесі шамалы болды. Дәліз неміс артиллериясының жете алатын қашықтығында қалды және Қызыл Армия қоршауды бір жыл өткен соң, 1944 жылдың 27 қаңтарында ғана толығымен жойды.
Operation Iskra (операция Искра), a Soviet military operation in January 1943 during World War II, aimed to break the Wehrmacht's siege of Leningrad. Planning for the operation began shortly after the failure of the Sinyavino Offensive. The German defeat in the Battle of Stalingrad in late 1942 had weakened the German front. By January 1943, Soviet forces were planning or conducting offensive operations across the entire German Soviet Front, especially in southern Russia; Iskra formed the northern part of the wider Soviet 1942–1943 winter counteroffensive. The operation was conducted by the Red Army's Leningrad Front, Volkhov Front, and the Baltic Fleet from 12 to 30 January 1943 with the aim of creating a land connection to Leningrad. Soviet forces linked up on 18 January, and by 22 January, the front line had stabilised. The operation successfully opened a land corridor wide to the city. A railroad was swiftly built through the corridor and allowed more supplies to reach the city than the Road of Life, across the frozen surface of Lake Ladoga, which significantly reduced the possibilities of the capture of the city and of any German–Finnish linkup. The success led to Operation Polyarnaya Zvezda less than two weeks later, which aimed to decisively defeat Army Group North and to lift the siege altogether. Polyarnaya Zvezda failed by achieving only minimal progress. Soviet forces made several other attempts in 1943 to renew their offensive and to lift the siege completely, but they made only modest gains in each one. The corridor remained within range of German artillery, and the Red Army did not finally lift the siege until a year later, on 27 January 1944.
Өмірбаян
Ленинградты қоршау 1941 жылдың күзінің басында басталды. 1941 жылдың 8 қыркүйегінде неміс және фин әскерлері қаланы қоршап алды, Ленинградқа және оның маңындағы барлық жабдықтау жолдарын үзіп тастады. Бірақ, қалаға жасалған алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталып, қала қоршауға түсті. 1942 жылы блокаданы бұзуға бірнеше әрекет жасалды, бірақ барлығы сәтсіз болды. Соңғы әрекет – Синьявино шабуылы. Синьявино шабуылы жеңіліске ұшырағаннан кейін, майдан шебі шабуылға дейін болған жағдайға оралды және Леонид Говоровтың Ленинград майданы қалада, ал Кирилл Мерецковтың Волхов майданынан бөлініп қалды. Бұрынғы операциялардың сәтсіздігіне қарамастан, Ленинградты қоршаудан босату өте маңызды міндет болды, сондықтан 1942 жылдың қараша айында жаңа шабуылға дайындық жұмыстары басталды. Желтоқсан айында операция "Ставка" басшылығынан бекітіліп, "Искра" (Ұшқын) деген шартты атау алды. Операция 1943 жылдың қаңтарында басталуға жоспарланған. 1943 жылдың қаңтарына қарай кеңес әскерлері үшін жағдай жақсара бастады. Сталинград шайқасындағы неміс әскерінің жеңілісі неміс майданының әлсіреуіне себеп болды. Кеңес әскерлері бүкіл майдан бойында, әсіресе Ресейдің оңтүстік-батыс бөлігінде шабуылдық операцияларды жоспарлап немесе жүргізіп жатты. Осы жағдайлардың ішінде "Искра" операциясы Германияның Солтүстік армиялар тобына шешуші үдеу беру мақсатындағы бірнеше шабуыл операцияларының біріншісі болды. Нева өзенінің бір бөлігі қатып, жаяу әскердің өтуіне жағдай жасады.
Неміс препараттары
Немістер блокаданы бұзудың Кеңес тарапы үшін өте маңызды екенін жақсы білген. Алайда, Сталинград түбіндегі жеңіліс пен Ленинградтың оңтүстігіндегі Великие Лукидегі Кеңес әскерлерінің шабуылына байланысты Солтүстік армиялар тобына қорғанысқа өтуге бұйрық берілді және көптеген әскерлерден айырылды. 1942 жылдың қыркүйегінде Ленинградқа шабуыл жасауға және соңғы кеңестік шабуылды тойтаруға тиіс болған 11-армия қазан айында Орталық армиялар тобына ауыстырылды. Тағы тоғыз дивизия басқа бағыттарға қайта орналастырылды. Кеңес шабуылы басталғанда Георг Линдеманн басқарған 18-шы неміс армиясы кең майданға жайылған 26 дивизиядан тұрды. Армия тым созылып, дивизия деңгейіндегі резервтері болмады. Оның орнына, әр дивизияда бір немесе екі батальондық тактикалық резерв болды, ал армия резерві 96-шы жаяу әскер дивизиясы мен 5-ші тау дивизиясының бөлімдерінен құралды. 1-ші әуе флоты армияға әуеден қолдау көрсетті. Бұл "тартыс нүктесін" қайта басып алу және Ленинградқа дәліз ашуды білдірді. Одан кейін екі майдан 10 күн демалып, оңтүстікке қарайғы шабуылды жалғастыруға тиіс болды. 13-ші және 14-ші әуе армиялары әуеден қолдау көрсетті. Екі майдан желтоқсан айында шабуылға дайындық жұмыстарын жүргізіп, маңызды күшейте түсті. Бұл жаңадан келгендер мен қосымша атқыштар дивизиялары мен бригадаларын ғана емес, сонымен қатар ауыр неміс қорғанысын бұзу үшін өте қажет болған артиллерия және инженерлік бөлімшелерді де қамтыды. Арнайы қысқы бөлімдерге үш шаңғы бригадасы және төрт аэросани батальоны кірді. Кеңес әскерлерінің әуеде басымдыққа ие болуын қамтамасыз ету үшін, бұрынғы шабуылда жетіспегендей, аймақтағы әуе күшінің саны 800-ден астам ұшаққа, негізінен истребительдерге дейін артты. Батпақты жерде ірі танк күштері тиімді жұмыс істей алмағандықтан, танк күштері негізінен дивизияларды күшейтетін батальондар немесе дербес жұмыс істейтін біршама үлкен бригадалар ретінде қолданылды. Операция бастапқыда 1 қаңтарда басталған күні жоспарланған, бірақ Невадағы мұздың нашар болуы шабуылды 12 қаңтарға дейін ықпалдастырды. 10 қаңтарда Ставка Георгий Жуковты шайқасты үйлестіру үшін өкілі ретінде жіберді. Атқыштар дивизиялары 11 қаңтарда алға жылжуға дайындық позицияларын иеленді, ал бірінші эшелон танктері 12 қаңтардың таңында алға жылжыды.
This meant recapturing the "bottleneck" and opening a corridor to Leningrad. After that, the two fronts were to rest for 10 days and resume the offensive southward in further operations. 13th and 14th Air Armies provided air support. The two fronts spent December training and preparing for the offensive, and received significant reinforcements. These included not just replenishment and additional rifle divisions and brigades, but also significant additional artillery and engineer units, which were vital for breaching the heavy German defenses. Specialized winter units included three ski brigades and four aerosani battalions. To ensure the Soviet forces had air superiority, which they had lacked in the previous offensive, the air strength in the area was increased to a total of over 800 planes, predominantly fighters. Large tank forces could not operate well in the swampy terrain, so the tank forces were used primarily as battalions reinforcing divisions or slightly larger brigades, which were to operate independently. Originally the operation was due to begin on 1 January, but poor ice conditions on the Neva caused the offensive to be delayed until 12 January. On January 10, Stavka sent Georgy Zhukov as its representative to coordinate the battle. The rifle divisions occupied their jumping off positions on 11 January, and first echelon tanks moved into their advanced positions early on 12 January.
Жарыс басталды
Операция басталғанға дейінгі түнде советтік түнгі бомбалаушылары неміс дивизиясының штабтарына және артиллериялық позицияларына шабуыл жасап, неміс басқару жүйесін бұзды. Бомбалаушылар сондай-ақ неміс әуежайлары мен байланыс орталықтарына шабуыл жасап, күштердің жеткізілуін қиындатты. Операция 12 қаңтарда сағат 9:30-да басталды, сол кезде екі советтік майдан артиллериялық дайындыққа кірісті, ол батыс жағында екі жарым сағатқа жуық, ал тарлықтың шығыс жағында екі сағатқа жуық созылды. Советтік шабуыл артиллериялық дайындық аяқталғаннан бес минут бұрын «Катюша» залпымен басталды, оның тиімділігін толыққанды пайдалану үшін. Ленинград майданының күштері Шлиссельбург пен Городок 1 арасында ең үлкен жетістікке қол жеткізді, советтік 136-шы және 268-ші атқыштар дивизиялары, танктер мен артиллерияның қолдауымен, шамамен кең және терең көпір басын басып алды. Волхов майданының шабуылы осылайша сәтті болмады, себебі 2-ші шок армиясының күштері Липкадағы және №8 Жұмысшы поселкесіндегі неміс бекіністерін қоршап алды, бірақ жоя алмады. Соңғысы 700 сарбаздық гарнизонмен және 16 бункері бар әсерлі қорғаныс позициясы болды. Осы бекіністерден жасалған қарсы шабуыл одан әрі ілгерілеуге кедеріс келтірді, бірақ 2-ші шок армиясы осы бекіністер арасындағы неміс қорғанысын бұзды. Оңтүстікке қарай, №8 Жұмысшы поселкесі мен Круглая рощасы арасындағы ілгерілеу терең болды, ал одан да оңтүстікке қарай 8-армияның қанаттық шабуылдары неміс окоптарының бірінші қатарын ғана басып алды.
Кеңестер алға жылжуы
Келесі бес күнде аса қаһарлы шайқастар болды, өйткені кеңес әскері ауыр неміс қорғанысын басып өтіп, неміс контршабуылдарын тойтарып, баяу жылжуда болды. 13 қаңтарда нашар ауа райы кеңес жағына әуе күштерін қолдануға мүмкіндік бермеді. Сол күні олар көтеріңкі қадам жасаған жоқ және ауыр шығынға ұшырады. Неміс жағы контршабуылдарымен кеңес әскерін кері тартуға қол жеткізе алмағаннан кейін, майданның тыныш бөліктерінен дивизиялардың бөлімдерін пайдалана отырып, жаңадан шайқас топтарын құрып, аймақты одан әрі нығайта бастады. Олардың ішінде 1-ші жаяу әскер дивизиясының, 61-ші жаяу әскер дивизиясының, 5-ші тау дивизиясының және СС полиция дивизиясының шайқас топтары болды. 14 қаңтарда ауа райы жақсарып, қайтадан әуе көмегін алуға мүмкіндік берді және кеңес әскерінің жылжуы баяу болғанымен қайта басталды. Липкадағы бекіністі қоршауды жеделдету үшін кеңес жағы Ладога көлінің мұзы арқылы өтіп, неміс тыл желісіне шабуыл жасаған 12-ші шаңғы бригадасын пайдаланды. Күннің соңына қарай Липка мен Шлиссельбург аймақтарындағы неміс әскерлері неміс әскерлерінің қалған бөлігінен толығымен оқшауланды. 15-17 қаңтар аралығында кеңес майдандары бір-біріне қарай шайқасып, 3, 4, 7, 8 жұмысшы елді мекендеріндегі бекіністерді және Шлиссельбургтің көп бөлігін басып алды. 17 қаңтардың соңында олар 1 және 5 жұмысшы елді мекендері арасында ғана айырылды. 15 қаңтарда Говоров генерал-полковник атағына ие болды.
Байланыс және құрлық дәліздері
18 қаңтарда сағат 9:30-да 67-ші армияның 123-ші атқыштар дивизиясының және 2-ші шок армиясының 372-ші атқыштар дивизиясының алдыңғы қатарлары No. 1 жұмысшы поселкесінің жанында қосылып, осылайша блокаданы техникалық түрде бұзып, Ленинград қоршауы тарихындағы маңызды күнді белгіледі. Поселке солтүстігіндегі неміс әскерлері қоршауға алынды. 61-ші жаяу әскер дивизиясының командирі генерал-лейтенант Хуннердің басқаруындағы екі шайқас тобынан тұратын Хуннер тобы No. 1 және 5 жұмысшы поселкелері арасындағы дәлізді ұстап тұруға тиіс болған, бірақ енді мұны істей алмады. Соңын күні Кеңес әскері күшті неміс қарсы шабуылын тойтарғаннан кейін No. 5 жұмысшы поселкесін басып алды. 67-ші армияның 136-шы атқыштар дивизиясының және 2-ші шок армиясының 18-ші атқыштар дивизиясының алдыңғы қатарлары сағат 11:45-те поселкенің солтүстігінде қосылды. Хуннер тобы да қоршауға алынды және негізгі Кеңес күштері келмей тұрып, орманды аймақ арқылы Синявиноға қарай шығуға бұйрық берілді, бұл қашқанға мүмкіндік бермес еді. Хуннер тобы артиллериясы мен ауыр жабдығын тастап кетті.
19-21 қаңтар аралығында Кеңес әскері қоршауда қалған неміс күштерін жойды және Синявиноға қарай оңтүстікке қарай шабуылды кеңейтуге тырысты. Алайда, 18-ші армия СС полициясы, 21-ші жаяу әскер дивизиясы және жақын арада 11-ші жаяу әскер және 28-ші Ягер дивизияларымен ондағы өз позицияларын күшейтті. Кеңес әскері No. 6 жұмысшы поселкесін басып алды, бірақ одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік болмады.
Салдары
"Искра" операциясы Кеңес әскерлерінің стратегиялық жеңісі болды. Әскери тұрғыдан алғанда, операция қаланы жаулау мүмкіндігін жойды және неміс-фин байланысын үзіп, Ленинград майданы жетілікті жабдықталған, нығайтылған және Волхов майданымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Азаматтық халық үшін бұл операция қалаға көбірек азық-түлік жеткізілуіне, жағдайдың жақсаруына және қаладан көбірек азаматтарды эвакуациялауға жағдай жасады. Жеңіс 15 қаңтарда генерал-полковник, ал 18 қаңтарда Совет Одағының маршалы атанған Жуковтың жоғарылауына әкелді. Сонымен қатар, 28 қаңтарда Говоров пен Мерецков 1-ші дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. 136-шы және 327-ші атқыштар дивизиялары 63-ші және 64-ші гвардиялық атқыштар дивизиялары атағын алды, ал 61-ші танк бригадасы 30-шы гвардиялық танк бригадасы болып қайта аталды. Дегенмен, Ставка "Искра" операциясының толыққанды еместігін түсінді, себебі ол ашқан дәліз тар болды және әлі де неміс артиллериясының ату қашықтығында болды, ал Синьявинодағы маңызды биіктіктер мен бекіністер немістердің бақылауында қалды. Бұл Жуковты "Поляр жұлдызы" операциясын жоспарлауға итермеледі. Бұл әлдеқайда амбициялы шабуыл операциясы Солтүстік армиялар тобын түпкілікті жеңуді мақсат еткенімен, ерте кезеңде сәтсіз аяқталды. Дегенмен, қала 1944 жылдың қаңтарына дейін ауа және артиллериялық бомбалауға, сондай-ақ толық емес қоршауға ұшырады, ол кезде Ленинград-Новгород шабуылы неміс шебін бұзып, қоршауды толығымен жойды.