Кіріспе
Пуялуп (/audio=En us Puyallup. ogg//p//juː/'/æ//l//ə//p/ pewALəp) – АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Пирс округінде орналасқан қала. Ол Такома қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 миль (16 км), ал Сиэтл қаласынан оңтүстікке қарай 35 миль (56 км) қашықтықта жатыр. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 42 973 адамды құрайды. Қаланың аты Пуялуп тайпасынан шыққан және «көңілжомарт халық» деген мағынаны білдіреді. Пуялуп штатында Вашингтон штатының ең ірі жәрмеңкесі өтеді. Қаланың аты, әсіресе, жақын маңдағы бекітілмеген аумақтардың пошталық мекенжайларында қолданылады, мысалы, халық саны көп Оңтүстік Хилл.
Тарих
Пуялуп алқабында бастапқыда пуялуп халқы қоныстанған, олардың тілінде бұл халықтың аты "жерімізге келген барлық адамға – досқа да, жатқа да – жомарттық пен құнақжайлықпен қабылдау" деген мағынаны білдіреді. Аймаққа алғашқы ақмекендеушілер 1853 жылы Начес асуы арқылы Каскад тауларын кесіп өткен алғашқы керуеннің құрамында келді. 1830 және 1840 жылдары қазіргі Пуялуп алқабында шамамен 2000 американдық өмір сүрді. Алғашқы еуропалық қоныс аударушылар 1850 жылдары келді. 1877 жылы Езра Микер қала құрып, оған Индианадан кеткеннен кейін 11 жыл өткен соң жергілікті пуялуп тайпаларының атымен Пуялуп деп атады. Қала 1880 жылдары Микердің хмель шаруашылығының арқасында қарқынды дамыды, ол Пуялупқа миллиондаған доллар әкелді. Нәтижесінде 1890 жылы қала құрылып, алғашқы мэрі болып Езра Микер тағайындалды. ХХ ғасырдың басында Такома қаласының өсуі мен қалааралық теміржол желілері алқапқа өзгерістер әкелді. Батыс Вашингтон жәрмеңкесі жергілікті шаруаларға өнімдерін және малдарына көрме ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында 9066-шы жарлыққа сәйкес, жәрмеңке алаңы 7000-нан астам тұтқынға алынған жапон-американдықтардың уақытша лагері – «Гармония» лагерінің бөлігіне айналды, олардың көпшілігі АҚШ азаматтары еді. Кейін олар Айдахо штатының Твин-Фолс қаласы маңындағы Минидока орталығына көшірілді.
География
Пуялуп Такома қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 миль (16 км), ал Сиэтл қаласынан оңтүстікке қарай 35 миль (56 км) қашықтықта орналасқан. Ол Рейньер тауынан басталып, Такомадағы Комменсмент шығанағына құятын Пуялуп өзенінің жағасында жатыр. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметінше, қаланың жалпы ауданы 14,04 шаршы миль (36 км²), оның ішінде 13,93 шаршы миль (36 км²) құрлық, ал 0,11 шаршы миль (0 км²) су, көбінесе Пуялуп өзенінің уағынан тұрады. Қаланың көп бөлігі корпорацияланбаған Пирс округімен шектесетіндіктен, ең жақын көршілес елді мекендер: солтүстік-шығыста Самнер қаласы, солтүстікте Файф және Эджвуд қалалары, солтүстік-батыста Такома, батыста Саммит және Мидленд, оңтүстікте Саут-Хилл, Грэм және Фредерикссон, оңтүстік-шығыста Макмиллин және Ортинг, ал шығыста Алдертон.
Рейньер тауынан келетін қауіп
Пуялуптың орталық және аңғар маңындағы аудандары, жақын орналасқан Рейньер тауының орташа немесе күшті жарылысы кезінде лахардың әсерінен зақымдануы немесе толығымен жойылуы мүмкін. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2009 жылы жариялаған зерттеуі, Пуялуптың лахар қауіпті аймақтарында тәуелді халыққа қатысты нысандардың, қоғамдық орындардың және жалпы қоғамдық мүліктің ең көп саны тіркелгенін көрсетті. Вашингтон штатының Табиғи ресурстар департаментінің бағалауынша, ірі лахар Пуялуп аңғарында 6,12 миллиард долларға дейін зиян келтіруі мүмкін. Пуялуптың Рейньер тауының батыс беткейінен ағатын Пуялуп өзені бойында орналасқандығы, оны лахарға өте сезімтал етеді. Рейньер тауының осы бөлігінде үлкен жер көшкіндері пайда болуы мүмкін, олар ұзаққа созылатын лахарларға айналады. Пуялуп аңғарының барлығы 5600 жыл бұрынғы Осеола лай ағынының қалың шөгінділеріне салынған, бұл Рейньер тауының тудыра алатын ең ірі лахарлардың мысалы. Лахар қауіпімен күресу үшін Пирс округі 1998 жылы USGS жүзеге асырған Маунт-Рейнир жанартауының лахар ескерту жүйесін қолданады. Жүйеге лахар туралы ескерту беретін дабылдар мен жанартаудан эвакуациялау маршруттарының белгілері кіреді. Пуялуп қаласы да қоғамды, әсіресе Пуялуп мектеп округін лахарға дайындау үшін бірнеше ірі жаттығулар өткізді. 2019 жылғы эвакуациялық жаттығу 2019 жылдың 17 мамырында өтті және мектеп округінен шамамен 8000 оқушы мен қызметкер қатысты, олар лахар жағдайында аңғардан эвакуациялауды жаттықты. Жақын орналасқан мектеп округтері мен құқық қорғау органдарымен бірлесіп өткізілген жаттығу сәтті деп танылды және 2024 жылдың 21 наурызында ұқсас жаттығу қайтадан өткізілді.
Климат
Пуяльлап мұхиттық климатқа ие (Кёппен жіктеуі: Csb; Треварта жіктеуі: Do). Қыстары салқын және ылғалды, орташа температурасы 40-тан 50-ге дейін (4-10°C) және ең төменгі температура нөлге жуық. Айналасындағы төбелер (теңіз деңгейінен орташа 150 метр биіктікте) қыстың суық кезеңдерін жиі бастан кешіреді, температураның мұздан төмен түсуі жиі болады және қар жауу көбірек. Қар жауу сирек, көбінесе жылына бірнеше күн ғана, кейде қарашада, ал сәуірге дейін созылуы мүмкін. Көктемде жаңбыр азаяды және температуралар жұмсарады, орташа температура 50-ші жылдардың ортасында (12–14°C) және шамамен 60°C (15°C) дейін жетеді. Көктемде алғашқы 21°C (70°F) температура тіркелуі мүмкін. Жазда ауа-райы жылы және құрғақ, көп күндері температура 70-тің (21°C) шамасында болады. Көп күндері 80-ге (27°C) дейін, ал кейде 90-ға (32°C) дейін жетеді. 37.7°C (100°F) жоғары температуралар өте сирек. 2009 жылдың 29 шілдесінде, ұзаққа созылған ыстық ауа райы кезінде Пуяльлап 40.5°C (105°F) температурасын тіркеді, бұл бақылаулар жүргізілгеннен бергі ең жоғары көрсеткіш. Жазғы дауылдар кейде болады, бірақ көбінесе оқшауланған және сирек кездеседі. Дауылдар көбінесе Каскад тауларынан басталып, айналасындағы аймақтарға таралады, олар АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы муссондардан келген жылы, ылғалды ауаның салдарынан туындайды. Жаз шілде және тамыз айларында, кейде қыркүйекте ең жылы болады. Қазан айында және күз мезгілінде температура төмендей бастайды және жауын-шашын артады.
Вашингтон штатының жәрмеңкесі
Пуялуп Вашингтон штатының жәрмеңкесіне отан. Бұл АҚШ-тың ең ірі он мемлекеттік жәрмеңкесінің бірі, жыл сайын бір миллионнан астам адамды қызықтырады. Қаланың өзі көршілес Оңтүстік төбеден жақсы көрінетін Пуялуп жәрмеңке алаңының айналасында салынған. Жәрмеңке дәстүрлі түрде қыркүйек айында 21 күнге созылады; сонымен қатар сәуір айында төрт күнге дейін өтетін "Көктемдік жәрмеңке" де бар. Жәрмеңке жергілікті бизнес пен мейрамханалар үшін маңызды тірек болып табылады. Бұрын "Пуялуп жәрмеңкесі" деп аталған, ол 2013 жылы қазіргі атауын алды. "Пуялупты жаса" – оның көп жылдар бойы қолданылып келе жатқан таныстыру ұраны. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пуялуп жәрмеңке алаңы Пуялуп жиналыс аймағына (әдепті тілмен "Кэмп Хармония" деп аталған) айналды және жапондық тегі немесе шығу тегі бар АҚШ азаматтары мен тұрғындары үшін тұтқынға алу лагері ретінде пайдаланылды.
Нарцисс фестивалінің парадтары
Пуйаллуп жыл сайын Такома, Пуйаллуп, Самнер және Ортинг қалаларында өтетін төрт бөлімді Даффили парадын өткізеді және оның бастауы болып табылады. Парадта көптеген топтар мен көптеген шерушілер қатысады, олардың көпшілігі нарцисс гүлдерімен безендірілген немесе нарцисс маусымына арналған. Көптеген жергілікті орта және жоғары мектептердің оркестрлері де шеруге қатысады. Автомобиль клубтары, ветерандар тобы және кейбір кәсіпорындар да парадқа қатысады.
Антиквар ауданы
Пуялуп көптеген антикварлық дүкендерімен танымал, олардың көпшілігі қаланың негізгі солтүстік-оңтүстік көшесі – Меридианда бірімен-бірі қатар орналасқан. Пуялуп – Вашингтон штатындағы көптеген қалалардың бірі, онда дәстүрлі, "ескі стильдегі" сауда орталығы сақталған.
Пол Х. Каршнердің мемориалдық мұражайы
Каршнер мұражайы – Миссисипи өзенінің батысындағы мектеп округіне тиесілі және сол округпен басқарылатын жалғыз K–12 білім беру мұражайы. Бұл мұражайдың негізгі білім беру және оқу бағдарламасына негізделген бағдарламасы Пуйаллуп мектеп округінің 20 000 K–12 оқушысының барлығына қызмет етеді. 1930 жылдан бері Каршнер мұражайы мұражайға сапар бағдарламасы арқылы мыңдаған оқушыға тәжірибелік және оқу бағдарламасына негізделген білім беру мүмкіндіктерін ұсынып келеді. Білім беру жиынтығы немесе «Таным жинағы» бағдарламасы 1970 жылдарынан бері оқушыларға, мұғалімдерге және қоғам мүшелеріне қызмет көрсетуде. Бұл жиынтықтар тарихты, өнерді және мәдениетті мектеп сыныптарында тірілту үшін нақты немесе көшірме артефакттарды пайдаланады.
Қала орталығында ашық галерея
1995 жылдан бастап, Valley Arts United атты коммерциялық емес ұйым, жергілікті еріктілермен бірлесіп, ашық ауадағы қоғамдық өнер туындыларының кезекпен ауысып тұруын қолдауға кірісті. Көбінесе қала орталығында орналасқан мүсіндерден тұратын бұл жиын, қазірге 32 тұрақты туындыдан құралған. Жаңа туындылар үнемі қосылып келеді.
Шаруашылық нарығы
Puyallup Main Street Association жыл сайын Puyallup фермерлер базарын өткізеді. Базар сәуірдің ортасынан қазанның ортасына дейін сенбі күндері (сағат 9-дан 14-ке дейін) ашық, ал желтоқсанда мерекелік базар (жарықтандырылған Санта-Парадпен бірге) желтоқсанның бірінші сенбісінде өтеді. Puyallup фермерлер базары – Пирс округындағы ең ірі базар және штаттағы ең ірі базарлардың бірі. Әр апта сайын мыңдаған адам өнім, өсімдіктер мен тұқымдар, гүлдер, нан-паздық өнімдер, ет және ірімшік, азық-түлік, жергілікті қолөнер бұйымдары және тағы да көп нәрсе сатып алу үшін келеді. Тегін тікелей музыкалық қойылымдар ұйымдастырылады. Базар Пионер паркін және заманауи павильон ғимаратын толтырып, Елм және 4-ші көшелерді қамтиды.
Білім
Пуялуп мектеп округінде 35 мектеп бар, онда 22 534-тен астам оқушы білім алады. Бұл округ Вашингтон штатындағы тоғызыншы ең ірі округ болып табылады және көршілес Саут-Хилл, Такоманың бір бөлігі мен Эджвуд аймағына дейін созылады. Кейбір жергілікті мектептер Рейньер тауы атқылаған жағдайда лахарлардың қаупіне байланысты жыл сайын ескерту жаттығуларын өткізеді, онда оқушыларға биікке көтерілуге немесе ғимараттың шатырына жетуге максимум 15 минут уақыт беріледі. Пуялупта сондай-ақ 1990 жылы ашылған Пирс колледжінің Пуялуп филиалы орналасқан. Бұл колледжге қарасты екі негізгі кампустың бірі, екіншісі Лейквудтағы Пирс колледжі – Форт Стейлакум. Қалаға 1913 жылы құрылған және 2002 жылдан бері Пионер паркіндегі қазіргі ғимаратында орналасқан Пуялуп қалалық кітапханасы қызмет көрсетеді. Ол Такома қалалық кітапханасымен немесе Пирс округі кітапхана жүйесімен байланысты емес.
Медиа
"Геральд" – Пирс округінің шығыс бөлігі үшін жергілікті газет. Ол әпте сайын, сәрсенбі күндері жарық көреді. Газетті "The News Tribune" таратады.
Көлік
Пуяллап 167-ші және 512-ші мемлекеттік тас жолдарының қиылысында орналасқан, сондай-ақ Лейквуд пен Грин-Ривер аңғарына бағдарламалық магистраль арқылы қол жеткізуге болады. Қалаға Пирс Транзит автобустары және Пуяллап станциясындағы Sounder қалалық пойыз қызметтері де қол жетімді. Қала Саут-Хиллде орналасқан шағын муниципалды Пирс округі әуежайының (KPLU) жанында.