Кіріспе

Вашингтон, АҚШ-тың астанасы.

19-ғасырда еуропалық және американдық қоныс аударушылар келгенге дейін оңтүстік Пьюгет Саунд аймағын Скваксин және басқа да жағалау Салиш халықтары мекендеген. 1854 жылы Медисин-Крик шарты жасалды, одан кейін 1856 жылы Олимпия шарты жасалды; бұл екі шарт Скваксин халқын үнді резервациясына көшуге мәжбүр етті. Олимпия 1859 жылғы 28 қаңтарда қалашық ретінде, ал 1882 жылы қала ретінде құрылды. 2020 жылғы халық санауы бойынша оның халқы 55 605 адамды құрады, бұл оны Вашингтон штатының халқы ең көп 23-ші қаласы етеді. Олимпия шығысында Лейсимен, оңтүстігінде Тумвотермен шектеседі.

Тарих

Олимпия жерінде мыңдаған жылдар бойы Лүшоцед тілінде сөйлейтін халықтар мекендеген. Олар Steh Chass (немесе Stehchass, кейіннен келісім шартынан кейінгі Squaxin Island тайпасының бір бөлігі) деп аталды. Басқа да үндістер Budd Inlet шығанағы мен Steh Chass жеріне, соның ішінде Squaxin тайпасының басқа руларына, сондай-ақ Nisqually, Puyallup, Chehalis, Suquamish және Duwamish тайпаларына үнемі келіп тұратын. Еуропалықтардың алғашқы өкілдері 1792 жылы Олимпияға келді. Питер Пуджет және британдық Ванкувер экспедициясының экипажы бұл жерді зерттеді, бірақ олардың ешқайсысы жергілікті халықпен кездескенін жазбаған. 1846 жылы Эдмунд Сильвестр мен Леви Латруп Смит қазіргі Олимпия қаласының орталық бөлігі орналасқан жерді бірлесіп иеленді. 1851 жылы АҚШ Конгресі Вашингтон территориясы үшін Пьюгет Саунд кедендік округін құрды және Олимпия кеден үйінің орны болды. Қала халқы Орегон жолынан келген иммигранттардың есебінен тұрақты түрде өсті. 1850 жылы қала тұрғындары полковник Исаак Н. Эбейдің ұсынысымен Олимпия деп атала бастады, себебі одан солтүстік-батысқа қарай Олимпия таулары көрінетін. Аймаққа Пьюгет Саундтың "масалар флоты" деп аталатын шағын бу кемелері қызмет көрсетуге басталды. 1854 жылдың 24-26 желтоқсаны аралығында губернатор Исаак И. Стивенс Nisqually, Puyallup, Squaxin, Steh'Chass, Noo Seh Chatl, Squi Aitl, T'Peeksin, Sah Heh Wa Mish және S'Hotl Ma Mish тайпаларының өкілдерімен Medicine Creek келісімін жасасты. Стивенстің келісімінде үндістердің балық аулау, аң аулау, жинау және басқа да құқықтарын сақтау көзделген. Сондай-ақ, АҚШ шенеуніктері түсіндіргендей, келісімге қол қойған үндістердің үш резервацияның біріне көшуін талап ететін тармақ енгізілді. Бұл Nisqually халқын олардың ең жақсы егістік жерлерінен және тұру орындарынан бас тартуға мәжбүрлейді. Nisqually тайпасының басшыларының бірі, бас Леши, ашуланып, осы жерге иелік ету құқығынан бас тартудан бас тартты және оның орнына халықтың өз территориясына құқығы үшін күресті, бұл Пьюгет Саунд соғысының басталуына себеп болды. Соғыс 1856 жылы Лешинің тұтқындалуымен аяқталды; ол екі жылдан кейін өлім жазасына кесілді. 1949 жылғы Олимпия жер сілкінісі көптеген тарихи ғимараттарды жөндеуге келмейтіндей етіп зақымдады, олар бұзылды. Қаланың кейбір бөліктері 1965 және 2001 жылдары болған жер сілкіністерінен де зардап шекті. 1950 жылдардың соңында 5-ші тас жол қаланың оңтүстік жағынан салынды, бұл Олимпия қаласының ортасынан өтетін бұрынғы тас жолдардың орнына салынды. Тас жол бастапқыда қаланың ішін кесіп өтуі жоспарланған, бірақ шығындарды үнемдеу үшін одан әрі жылжытылды. Ол 1958 жылдың 12 желтоқсанында қозғалысқа ашылды және кейін 1991 жылы кеңейтілді.

География

Олимпия Пьюгет бұғазының оңтүстік жағасында, Дешут өзенінің сағасы кіретін жерде орналасқан. Өзенге 1951 жылы Капитолий көлін жасау үшін бөгет салынды; 2022 жылдың соңында мемлекеттік үкімет бөгетті алып тастауға келісім берді, мерзімі әзірге белгісіз. Қала Вашингтон штатының ең халқы көп Сиэтл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 97 шақырым (60 миль), Орегон штатының Портленд қаласынан солтүстікке қарай 161 шақырым (100 миль) қашықтықта жатыр. АҚШ Халық санау бюросы мәліметінше, Олимпияның ауданы 51 шаршы километрді құрайды, оның 46 шаршы километрі құрлық, ал 5 шаршы километрі су. Лейси және Тумуотер қалалары Олимпиямен шектес. Аймақ Фрейзер мұздығының оңтүстік шегіне жақын орналасқан, жер астындағы шөгінділердің көп бөлігі сол кездегі Весон дәуіріне тән және мұздықтан шыққан шөгінділерден тұрады. Сонымен қатар, аймақта бұрынғы көлдердің түбі және Весон мұздық кезеңінің соңында пайда болған проглациалдық көлдерге байланысты аллювиалды шөгінділер де бар. Аудандағы мұздықтан қалған жер бедеріне барабан тәрізді төбелер, мұз асты каналдары және қазандық көлдер жатады. Олимпия қаласының көп бөлігі қайта құрылған жерлерде салынған. Су жағалау аймақтары 1870 жылдардан бастап толтырыла бастады, бірақ ең ірі өзгеріс 1910-11 жылдары Карлион толтыруымен (қала әкімі П.Х. Карлионның құрметіне аталған) болды. Екі миллионнан астам куб метр шөгінді қазылып алынып, Олимпияда терең су портын құруға мүмкіндік берді; қазылған материал су топырақтарын толтыру үшін пайдаланылды, нәтижесінде қазіргі қала орталығында 30 шақты блок пайда болды. Дереккөздің сенімділігі расталмаған: 2023 жылғы сәуір айы.

Климат

Олимпияда жылы жазғы Жерорта теңізі климаты (Köppen Csb) бар. Жергілікті микроклиматта шілде айында құрғақ жаз, маусымның басында және тамыздың соңында ылғалды жаз, ал шілде мен тамызда түнде салқын болады. Бұл АҚШ Ауылшаруашылық департаментінің (USDA) 8a қаттылығы аймағының бөлігі, Пьюджет шығанағының маңында 8b аймағында шашыраңқы қалталар бар. Батыс Вашингтонның ауа райының көп бөлігі Аляскадағы Алеут аралдарының жанында қалыптасқан ауа райы жүйелерімен әкелінеді. Онда салқын ылғалды ауа бар, ол батыс Вашингтонға салқын жаңбыр, бұлтты және тұманды күй әкеледі. Қарашадан қаңтарға дейін Олимпиядағы ең жаңбырлы айлар осылар. Қала көшелері, сарқырамалар мен өзендер қарашадан ақпанға дейін су тасуы мүмкін. Айлық орташа температура желтоқсанда ең төмен, ал тамызда ең жоғары болады. 1981–2010 жылдар аралығындағы маусымдық қар жауу орташа есеп бойынша, бірақ тарихи деректер бойынша 1991–92 жылдары көрініссіз мөлшерден басталып, 1968–69 жылдары айтарлықтай көлемге жеткен. Олимпия даңғылы мен Вашингтон көшесінің қиылысында тағы бір бұлақ ағып жатыр. Бигелоу ауданындағы тағы бір бұлақтың айналасында шағын саябақ салынды. Капитолий көлінің солтүстік-шығыс жағында, жағалауға өзгерістер енгізілген жаңа саябақ құрылғанға дейін артезиандық құдық орналасқан. Олимпияның негізгі су көзі – МакАллистер бұлағы артезиандық құдықтармен толықтырылады, ал бұрынғы Олимпия сыра зауыты 26 артезиандық құдықтан су алады. Олимпияның орталығындағы 4-ші даңғылдағы еркін ағып жатқан артезиандық құдықты қорғау және сақтау жөніндегі жұмыстар 1991 жылы жергілікті кофе қуырушының қолдауымен басталды. Халықтан жиналған қаражат "Артезиан достары" тобын құруға жұмсалды, олар құдықтарды зерттеп, күтіп, сапасын тексерді. Кейіннен 2009 жылы олар H2Olympia коммерциялық емес ұйымымен алмастырылды. 2011 жылы Олимпия қаласы сол жылы сатып алған тұрақ орнындағы артезиандық құдықты жақсартуға 50 000 доллар бөлді. 2011 жылдың соңында құдық жөндеуден өтті, оның ішінде бетін жақсарту, күн сәулесімен жабдықтау және суды бөтелкеге құюға арналған көтерілген аймақ жасалды. 2012 жылдың көктемінде құдық орнына қоғамдық мүшелер жасаған теңіз тақырыбындағы мозаикалық өнер орнатылды.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 46 478 адам, 20 761 үй шаруашылығы және 10 672 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 22 086 тұрғын үй бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 83,7% ақ нәсілді, 2,0% афроамерикалық, 1,1% американдық үндістер, 6,0% азиялық, 0,4% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 1,8% басқа нәсілдер және 5,0% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 6,3% құрады. 20 761 үй шаруашылығының 25,6%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 36,2%-ы бірге тұратын ерлі-әйелді жұбайлар, 11,3%-ы күйеуі жоқ әйелдер, 3,9%-ы күйеуі жоқ еркектер және 48,6%-ы басқа отбасылар. Барлық үй шаруашылықтарының 36,3%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 11,7%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,18 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,83 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 38 жасқа тең. Тұрғындардың 19,5%-ы 18 жасқа дейін, 11,2%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 28,5%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 26,7%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 13,9%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 47,3% еркек және 52,7% әйел.

Өнер және мәдениет

Олимпия – көркем өнердің аймақтық орталығы. Мұнда Animal Fire Theater, Olympia Family Theater, Olympia Little Theater, Theater Artists Olympia, Broadway Olympia Productions және Harlequin Productions сияқты театрлық қойылымдар тарихи Мемлекеттік театрда, сондай-ақ Capitol Mall-дағы Broadway Olympia-ның Black Box театрында көрсетіледі. Olympia Symphony Orchestra Вашингтон орталығында бес тұрақты маусымдық концерт пен екі поп-концерт өткізеді. Masterworks Chorale Ensemble Вашингтонның сахналық өнер орталығында төрт тұрақты маусымдық концерт ұсынады. Көркем өнер орындарына жергілікті кофеханалар, Olympia Coffee Roasting Co., Batdorf & Bronson және қала орталығындағы Burial Grounds кіреді, соңғысы мерзімсіз жабылды. Art House Designs – джаз өнер ойнататын галерея. Олимпияда қабырға суреттері мен қоғамдық өнер инсталляциялары көптеп кездеседі, әсіресе Мемлекеттік Капитолий кампусында және қалалық жағалаудағы Percival Landing бойында. Вашингтон сахналық өнер орталығы маусым бойы вестибюль аймақтарында көркем өнер көрмелерін ұсынады. Олимпияға жақын көрнекті өнер орындарының бірі – Washington Department of Ecology-ның 322 000 шаршы фут, үш қабатты ғимаратында орналасқан Art in Ecology, Saint Martin's University кампусында орналасқан. Art in Ecology – Солтүстік-Батыс суретшілерінің көптеген туындыларын ұсынатын, жұмыс орнындағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан өнер орталығы. Washington State Arts Commission тапсырысымен жасалған Альфредо Аррегуиннің тұрақты инсталляциялары жыл бойы жеке және топтық көрмелермен алмасады. Туындыларды көру үшін жазылу қажет, экскурсия шамамен бір сағатқа созылады. South Puget Sound Community College-тың Minnaert орталығында айналмалы көрмелермен галерея бар. Evergreen State College, Олимпияның солтүстік-батысында, Dan Evans кітапхана ғимаратында айналмалы көрмелермен кәсіби кураторлық галереясы бар. Олимпияның оңтүстігінде Monarch Contemporary Art Center and Sculpture Park 80 акрлық мүсін бағы мен өнер галереясына ие. Жыл сайын Olympia Film Society (OFS) кинофестиваль өткізеді және Олимпияда кино және бейне өнерін дамытуға көмектеседі. Сондай-ақ ол арт-деко стиліндегі Capitol Theater-да тәуелсіз, классикалық және халықаралық фильмдерді жыл бойы көрсетеді. Көбінесе еріктілердің күшімен жұмыс істейтін OFS түрлі мәдени шараларды қолдайды және ұйымдастырады, соның ішінде культты жанкүйерлері бар All Freakin' Night – түгел түнгі қорқыныш фильмдер көрсетілімі бар. Сәуір айының төртінші сенбісінде, Жер күніне орай, Олимпия аймақтың ең ірі қоғамдық мерекелерінің бірін – Түрлер шежіресін қабылдайды. Қаланың екі жылда бір рет өткізілетін Өнерлер жүрісімен бірге ұйымдастырылатын бұл шеруды Earthbound Productions коммерциялық емес ұйымы ұйымдастырады және ол жыл сайынғы Қоғамдық өнер студиясының қорытындысы болып табылады. 2009 жылдың шілдесінде Reader's Digest журналы "Best of America" санында Түрлер шежіресін "қарсы тұра алмайтын" шерулер тізімінде бірінші орынға қойып марапаттады. Барлығына ашық, Түрлер шежіресіне 30 000-ға жуық көрермен келеді, ал түрлі жастағы костюмді қатысушылардың саны жиі 3 000-ға жуық болады. Түрлер шежіресінен бұрын, жұма күні кешке жарық шеруі өткізіледі. 1950 және 1960 жылдардағы "Come Softly to Me" және "Mr. Blue" хиттерімен танымал The Fleetwoods тобы Олимпияда құрылған.

Саябақтар мен демалыс

Олимпиадада көптеген қоғамдық парктер мен табиғатты қорғау аймақтары бар. Персивал Лэндинг паркіне Бэдд-Инлеттің бойындағы 1 километрлік (0,9 шақырым) жағалау жолы, ойын алаңы, демалысқа арналған орындар және үлкен ашық кеңістік кіреді. Жағалау жолы солтүстікке қарай ашық аспандағы амфитеатрға, Олимпия портының жанындағы қарау мұнарасына, сондай-ақ Олимпия фермерлер базарына жетелейді. Скваксин паркі кең тарамды жол жүйесіне, 150 жылдық орманға және Пьюджет саундтағы дамытылмаған жағалауға ие. Қаланың тағы 39 дамыған паркіне Уотершейд паркі, Вудрафф паркі, Санрайз паркі, Яугер паркі (Олимпияның қоғамдық скейт-парктерінің бірі), Френдли Гроув (шағын Шығыс жағалауындағы қауымдастық ішінде орналасқан) және Триллиум паркі кіреді, ол жақын маңайдағы тұрғын үйлердің бірлескен күшімен, жеке меншікке рұқсат беру арқылы құрылған. Нискулли ұлттық жануарлар қорығы Олимпияға жақын жерде орналасқан, сондай-ақ Капитолий мемлекеттік орман паркі, Бурфут паркі және Вудард шығанағының табиғи ресурстарды сақтау аймағы да бар.

Спорт

1984 жылы Олимпиадада АҚШ-тың әйелдер марафонының іріктеу жарысы өтті. Бұл жарыстың жеңімпазы Жоан Бенуа болды, ол 1984 жылғы Лос-Анджелес жазғы Олимпиадасында әйелдер арасындағы алғашқы олимпиадалық марафонда алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада – "Оли Рольерс" клубының мекенжайы, жергілікті әйелдердің дөңгелек трассасындағы роллер-дерби лигасы. Олардың саяхат командасы "Коза Ностра Донна" 2009 жылы Әйелдердің Дөңгелек Трасса Дерби Ассоциациясының (WFTDA) ұлттық чемпионы атанды және Филадельфия, Пенсильванияда өткен ұлттық "Дерби декларациясы" турнирін жеңіп алды. Oly Town FC (сондай-ақ Олли Таун Артезианс деп те аталады) – 2014 жылы құрылған футбол клубы. Олар USL League Two және Evergreen Премьер-лигасында ерлер командасын, ал Солтүстік-Батыс Премьер-лигасында әйелдер командасын ұстап тұрады.

Білім

Олимпияның көп бөлігі Олимпия мектеп округінде орналасқан. 2021–22 оқу жылында K–12 сыныптарына 9 782 оқушы қабылданды. Округтың барлығында 18 мектеп бар: 11 бастауыш мектеп, 4 орта мектеп және 3 жоғары мектеп. Оның жоғары мектептері – Олимпия жоғары мектебі (бұрынғы Уильям Уинлок Миллер жоғары мектебі), Капитал жоғары мектебі және Аванти жоғары мектебі. Олимпияның бір бөлігі Солтүстік Тёрстон мемлекеттік мектептері округі және Тюмвотер мектептері округінің құрамында. «Олимпиан» – жергілікті күнделікті газет. Такомадағы «Weekly Volcano» газеті 2001 жылдан бері Олимпиядағы ойын-сауық жаңалықтарын жарып келеді. «Works in Progress» прогрессивті газеті ай сайын жарық көреді. Мемлекеттік телеарна TVW Олимпияда орналасқан. Жергілікті қоғамдық жаңалықтар мен маркетинг жиынтығы болып табылатын NorthAmericaTalk онлайн платформасы Олимпияда штаб-пәтерімен құрылды. Олимпия және Тёрстон округі Сиэтл-Такома тағайындалған нарық аймағына (DMA) кіреді, сондықтан олар негізінен Сиэтлдің желілік телеарналарымен және кейбір радиостанцияларымен қамтамасыз етіледі. 1983 жылдан бері Олимпияда қоғамдық, білім беру және үкіметтік телеарна бар, ол 2016 жылы Thurston Community Media деп қайта аталды. Олимпия ұлттық қоғамдық радио станциясы KUOW-тің FM сигналының оңтүстік жиегінде орналасқан. Жақын маңдағы Тюмвотердегі мұнарадан AM бір уақытта хабар таратылады. Evergreen State College KAOS станциясы білім беру және саяси бағдарламалардың қосындысын, сондай-ақ студенттер жүргізетін музыкалық бағдарламаларды эфирге береді.

Темір жол

Амтрак Олимпия Лейсиге Centennial станциясы арқылы қызмет көрсетеді. Amtrak 11 нөміріндегі, оңтүстікке қарай бағытталған Coast Starlight пойзы Олимпиядан сағат 11:19-да кетеді және Централияға; Портлендке; Сакраментоға; Калифорнияның Эмеривилл қаласына (Сан-Францискоға автобуспен жалғасады); және Лос-Анджелеске қатынайды. Amtrak 14 нөміріндегі, солтүстікке қарай бағытталған Coast Starlight пойзы күн сайын 18:01-де Олимпиядан Такома мен Сиэтлге қатынайды. Амтрак Cascades пойыздары Ванкуверге дейін солтүстікке және Орегон штатының Юджин қаласына дейін оңтүстікке қарай күніне бірнеше рет екі бағытта да Олимпия Лейсиге қызмет көрсетеді.

Автобус

Олимпиа, Лейси, Тумвотер және оның айналасындағы аймақтар негізінен Intercity Transit жүйесімен қамтамасыз етіледі, сондай-ақ Grays Harbor Transit, Mason Transit Authority, Pierce Transit, Sound Transit және Twin Transit жүйелерімен байланыс бар. Intercity Transit "Dash" деп аталатын тегін шаттл бағытын ұстап тұрады. Dash Капитолий кампусынан қала орталығының шетіндегі Фермерлер базарына дейін қатынайды. Intercity Transit-тің Olympia Express Лейквуд және Такома қалаларына қызмет көрсетеді, аймақтық автобус және қалалық пойызбен байланыс қамтамасыз етіледі. 2009 жылы Intercity Transit Америка қоғамдық көлік қауымдастығының (American Public Transportation Association) орта өлшемді санатындағы «Американың үздік қоғамдық көлік жүйесі» сыйлығына ие болды. Автопарк толығымен биодизель отынымен жұмыс істейді және шамамен 20% биодизельдік электрлі гибрид автобустардан тұрады.

Әуежай

Олимпия аймақтық әуежайы Тумуотер қаласында, Олимпияның оңтүстігінде орналасқан. Оны Олимпия порты басқарады және ол жалпы авиацияны, сондай-ақ корпоративтік авиацияны қамтамасыз етеді. Әуежай жыл сайын Әкелер күні демалыс күндері өтетін Олимпиадалық авиашоуды қабылдайды, ол орташа көлемді авиашоу болып табылады.