Кіріспе

1857 жылғы Үндістан көтерілісіндегі Канпур шайқасы. Каунпурдың екінші шайқасы – 1857 жылғы Үндістан көтерілісінің маңызды шайқасы. Ол көтерілісшілердің бастаманы қайтару және Каунпур (қазіргі Канпур) мен Лакхнау қалаларын қайтарып алудың соңғы мүмкіндігін жоққа шығарды.

Өмірбаян

1857 жылы Шығыс Үндістан компаниясына қарсы көтеріліс кезінде Канпур (кейін Каунпур деп аталатын) көтерілісшілердің басшысы Нана Сахибтің қолына түсті. Генри Хавелок басқарған Компания күштері 17 шілдеде қаланы қайта басып алды. Каунпурға келгеннен кейін көп ұзамай Хавелок Авадтағы (сол кезде Оудх деп аталған) британдық резиденці Генри Лоуренстің қайтыс болғаны туралы хабар алды, сондай-ақ Компания күштері Лакхнауда қоршауға алынып, жеңіліске ұшырағанын білді. Хавелок Лакхнауға көмек көрсетуге тырысты. Ол өзінің жолын бөгеген көтерілісшілермен шайқасып, Үннао (немесе Унао) және Баширатганж (немесе Баширатгунж) жерлерінде жеңіске жетті, бірақ көп шығынға ұшырады. Бірақ көп ұзамай Гвалиор армиясы да Компания билігіне қарсы көтерілгенін естіді. Хавелок өзінің күштері Лакхнауға жеткенше күресуге жеткіліксіз екенін түсінді және 13 тамызда күш-қуатты күту үшін Каунпурға қайтып келді. Британдық күштер күшейгеннен кейін Ганг өзенінен көпір салуға кірісті, бірақ көтерілісшілер солтүстік жағалаудан көпірге шабуыл жасады. Хавелок құрылысты қамтамасыз ету үшін Брейзердің сикх полкін жіберді. Сикх полкі көтерілісшілерді кері шегінуге мәжбүр етті, ал көпір одан әрі бұзылмай аяқталды. Содан кейін Хавелок пен генерал-лейтенант сэр Джеймс Оутрам басқаратын британдық армия Лакхнауға бет алды. Олар қалаға кіре алды, бірақ өздері қоршауға алынды. Генерал Колин Кэмпбелл, Үндістанның жаңа Бас қолбасшысы, Лакхнауға екінші рет көмек көрсету үшін Каунпурда тағы бір үлкен күш жинады. Кэмпбелл өзінің негізгі күшін Лакхнауға бастап бара жатқанда, Виндхэм бригадирі Чарльз Эш Виндхэмнің басқаруында 1500 сарбазды Каунпурда, Ганг арқылы кемелердің маңызды көпірін және оны қорғау үшін салынған бекіністі ұстауға қалдырды. Виндхэм Қырым соғысында көрсеткен батырлығымен танымал болды және Севастопольдегі ресейлік бекіністің атынан "Редан" Виндхэм деп аталды. Алайда, Кэмпбелл Виндхэмге оның жеке бастамасын жүзеге асыру мүмкіндігін жоққа шығаратын нақты нұсқаулар берді. Темірде Нана Сахибтің лейтенанты Тантия Топе Каунпурды қайта басып алу үшін әскер жинады. Бұл әскердің ядросы Гвалиор контингенті болды. Бұл Гвалиор билеушісінің қызметіндегі әскерлер тобы болды, бірақ ол Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия президенттік армиясы сияқты жұмысқа алынып, ұйымдастырылды. Гвалиор контингенті маусым және шілде айларында британдық офицерлерге қарсы көтеріліс жасаған еді. Содан бері олар келесі әрекеттері туралы шешім қабылдамай, Тантия Топе оларды 10 қарашада Джумна өзені арқылы Калпиге алып барғанша күтіп келді. Тантия Топе Калпиде 3000 сарбаз бен 20 қарудан тұратын гарнизон қалдырды, ал өзі 6000 сарбаз бен 18 қарумен өзеннен өтті. 24 қарашада Кэмпбеллмен байланыссыз, ол Кэмпбеллдің нұсқауларын елемеуге және ол бекініске қауіп төндірер алдында Тантия Топеге шабуыл жасауға шешім қабылдады. 26 қарашада көтерілісшілердің 2500 сарбазынан, 500 атты әскерінен және 6 ауыр қаруынан тұратын алғы шеп Каунпурдың батысындағы Панду-Нади өзеніне жетті. Виндхэм оларға қарсы 1200 жаяу әскері, 200 атты әскері және 12 зеңбірекпен шабуыл жасады. Ол көтерілісшілерді кері шегіндіріп, олардың үш қаруын басып алды. 27 қарашаның түскісіне дейін Виндхэм өзінің бекінісіне қайта шегінді. Көтерілісшілер Битхурға баратын жолда орналасқан ғимараттан тыс қалған барлық жүкті және жабдықты басып алды, сондай-ақ Ганг арқылы кемелердің маңызды көпіріне қауіп төндірді.

Азаматтарды эвакуациялау

Осы уақытта Кемпбелл Лакхнаудан 3000 сарбазымен және Лакхнаудан эвакуацияланған 2000 науқас, жарақаттанған және жауынгер емес адамдар бар конвоймен кері шегінді. 26 қарашада ол Каунпур бағытынан артиллериялық оқ атуын естіді. Көпір мен Каунпурдың қауіпсіздігі үшін алаңдап, Кемпбелл конвойды қорғау үшін жаяу әскерін қалдырып, атты әскері мен атты артиллериясымен алға жылжиды. 28 қарашада Ганг өзенінің солтүстік жағалауына жеткенде, көпір бұрынғыдай тұрды. Уиндэм бекіністі ұстап тұрды, бірақ Тантия Топе әскері Каунпур қаласын және қала мен Ганг арасындағы аумақты басып алды. Кемпбелл келесі күні көпірден өтті. Ол өзеннің солтүстік жағалауына артиллериясын орналастырып, көпірге қауіп төндіріп тұрған көтерілісшілерге оқ атып, содан кейін конвойдың көліктерін және басқа да құралдарын көпірден ақырындап өткізді. Бұл процеске үш күн кетті. Бірнеше офицер Кемпбеллге солтүстік жағалау эвакуацияланғаннан кейін шабуыл жасауға кеңес берсе де, Кемпбелл барлық жауынгер емес адамдарды өзенмен қауіпті жерден шығарып тастағанша тағы бес күн күтті. Кейіннен Кемпбелл сақтығымен және ойластыру қабілетімен танылды, оны сыни тұрғысынан "Жылдам емес түйе" деп атады.

Тантия Топе жеңілді

Көтерілісшілер британдықтардың позицияларына шабуылдауды жалғастырды. 4 желтоқсанда олар өзен арқылы жалыны бар салаларды жіберіп, көпірді жоюға тырысты. 5 желтоқсанда британдықтардың барлық желісіне жасалған шабуыл тойтарылды. Кемпбелл 35 зеңбірекпен 5600 күшпен күшейтілген соң, енді өзінің шабуылын жасауға дайын болды. Көтерілісшілердің саны 14000 адамға жетеді, олардың қарулы күштері 40-қа жуық зеңбірек құрады. Олардың сол жағы, соның ішінде Нана Сахибтің бір бөлігі Ганг өзеніне тірелген және өзеннен бастау алатын каналмен қорғалған. Олардың орталық бөлігі Каунпур қаласының өзі болды, оның қалың қабырғалары мен тығыз, тар көшелері бар еді. Олардың оң жақ қанаты, Гвалиор жасағын қамтыған, шашыраңқы әк пештері мен кірпіш үйінділері бар ашық далаға орналасқан. Гвалиор жасағы ыдырап, қашқан кезде, Нана Сахибтің өзінің қолдары мен жақтастары қаланың солтүстігінде жеңіліске ұшырады. Кемпбеллдің атты әскерінің күшпен жүргізген қуғыны көтерілісшілердің барлық зеңбірек пен арбасын басып алуға мүмкіндік берді. Бітхурда Нана Сахибтің қазынасы келесі күні құдыққа жасырылған күйі табылған.

Нәтижелер

Көтерілісшілер Каунпорға ең тиімді мүмкіндікте, олардың ең сергекті және харизматикалық көшбасшыларының бірінің басшылығымен шабуыл жасады, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Осы сәттен бастап Үндістанға британдық күштердің саны күрт өсіп, көтеріліс сөзсіз жеңіліске тартты, алайда Тантия Топе және басқа да бейілді көшбасшылар бір жылдан астам қарсылық көрсетуді жалғастырды.