Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тауар нарығы
Commodity market
Уран нарығы, барлық тауар нарықтары сияқты, құбылмалы тарихқа ие, сұраныс пен ұсыныстың және геосаяси қысымның стандартты күштерімен өзгереді. Сонымен қатар, уранның ерекше сипаты мен қолданылуына байланысты оның өзіне тән ерекшеліктері қалыптасты. Тарихи тұрғыдан алғанда, уран экспорттауға ниет білдірген елдерде, соның ішінде Австралия мен Канадада өндірілді. Дегенмен, қазір әлемдік уран өндірісінің 50%-дан астамын Қазақстан, Намибия, Нигер және Өзбекстан сияқты елдер қамтамасыз етеді. Кеннен алынған уран негізінен ядролық электр станцияларына отын ретінде қолданылады. 2011 жылғы Фукусимадағы ядролық апаттан кейін әлемдік уран нарығы құлдырады, уран бағасы 50%-дан астам төмендеді, акция құны азайды және 2011 жылдың наурыз айынан бастап уран өндірушілердің кірістілігі төмендеді. Осының салдарынан, әлемдегі уран компаниялары өндіріс қуатын азайтты, қызметін тоқтатты және жаңа өндірісті кейінге шегерді. Уранды реакторларда ядролық отын ретінде пайдалануға дайын ету үшін, ол ядролық отын циклының бастапқы кезеңі деп аталатын бірқатар аралық өңдеу қадамдарынан өтуі керек: оны өндіру (ISL әдісімен немесе кенді қазу және сары тортқа айналдыру арқылы); оны байыту; және соңында, отын жинағын немесе отын шоғырын жасау үшін отын құрастыру.
The uranium market, like all commodity markets, has a history of volatility, moving with the standard forces of supply and demand as well as geopolitical pressures. It has also evolved particularities of its own in response to the unique nature and use of uranium. Historically, uranium has been mined in countries willing to export, including Australia and Canada. However, countries now responsible for more than 50% of the world’s uranium production include Kazakhstan, Namibia, Niger, and Uzbekistan. Uranium from mining is used almost entirely as fuel for nuclear power plants. Following the 2011 Fukushima nuclear disaster, the global uranium market remains depressed, with the uranium price falling more than 50%, declining share values, and reduced profitability of uranium producers since March 2011. As a result, uranium companies worldwide have reduced capacity, closed operations and deferred new production. Before uranium is ready for use as nuclear fuel in reactors, it must undergo a number of intermediary processing steps that are identified as the front end of the nuclear fuel cycle: mining it (either by ISL or by mining and milling into yellowcake); enriching it; and finally fuel fabrication to produce fuel assemblies or bundles.
Тарих
2017 жылы әлемдегі ең ірі уран өндірушілер, жалпы өндірістің 71% құрайтын, Қазақстан (әлемдік өндірістің 39%), Канада (22%) және Австралия (10%) болды. Басқа ірі өндірушілер Нигер, Намибия және Ресей еді. Уран тотығын өндіруге арналған алғашқы өңдеу орналастырулары көбінесе кен орындарында немесе олардың жанында орналасқан. Ал байыту орналастырулары ядролық энергиядан маңызды мөлшерде электр энергиясын өндіретін елдерде табылған. Франция, Германия, Нидерланды, Ұлыбритания, АҚШ және Ресейде ірі коммерциялық байыту зауыттары жұмыс істейді, ал басқа жерлерде кішірек зауыттар бар. Уран бағасы төмендеген кезде, өндірушілер қызметін тоқтатуға немесе толығымен бизнестен шығуға кірісті, нәтижесінде уран өндіруге белсенді қатысатын небары бірнеше компания қалды, бұл уран қорының айтарлықтай азаюына әкелді. 1990 жылдан бері уранға деген қажеттілік уран өндірісінен басып өтті. Әлемдік уранға деген қажеттілік 2017 жылға дейін тұрақты түрде өсті. Дамыған және дамушы елдерді табиғи отынға балама іздеуге итермелейтін бірнеше фактор бар. Табиғи отынның қарқынды тұтылуы, әсіресе ОПЕК-ке мүше емес елдер үшін, қорлары жеткіліксіз елдерді алаңдатады, сондай-ақ көмір және газды жағатын электр станцияларының қоршаған ортаға тигізетін зияны да алаңдау тудырады. Алайда, әлемдегі күн, жел және толқын энергиясының мол резервтерін экономикалық тұрғыдан пайдалану әлі де қиын. Уран жеткізушілер осы факторлардың ядролық энергияны өндіруге деген сұранысты арттыратынын және уран өндірісінің өсуіне ықпал ететініне үміттенеді. Уран бағасы 2001 жылы 7 доллар/фунтқа дейін төмендеді. Бұл төмендеуден кейін баға біртіндеп өсті, содан кейін 2007 жылдың ортасында 137 доллар/фунтқа жетіп, 25 жылдағы ең жоғары көрсеткішті (инфляцияға сәйкес түзетілген) құрады. Бұл шарықтану кезінде бағаның өсуі жаңа кен іздеуге және ескі кен орындарын қайта ашуға түрткі болды. 2012 жылы Kazatomprom және Areva ең ірі екі өндіруші компания болды (әрқайсысы өндірістің 15% құрады), одан кейін Cameco (14%), ARMZ Uranium Holding (13%) және Rio Tinto (9%) орналасты. 2011 жылы Фукусима Дайичи атом электр станциясындағы апаттан кейін көптеген атом электр станциялары жабылып, 2015 жылы сұраныс жылына шамамен дейін төмендеді, ал болашақ болжамдары белгісіз. 2000-шы жылдарда газдық центрифуга технологиясының жетілдірілуі бұрынғы газды диффузиялық орналастыруларды алмастырды, нәтижесінде арзан сепаративтік жұмыс бірліктері табиғи уранның белгілі бір мөлшерінен көбірек байытылған уранды экономикалық тұрғыдан өндіруге мүмкіндік берді, соңында байытылмаған уран қалдығының құрамындағы байыту деңгейі төмендеді. Бұл табиғи уранға деген сұранысты аздап төмендетті.
The world's top uranium producers in 2017, representing 71% of total production, were Kazakhstan (39% of world production), Canada (22%) and Australia (10%). Other major producers included Niger, Namibia and Russia. Initial treatment facilities to produce uranium oxide are almost always located at or near the mining sites. The facilities for enrichment, on the other hand, are found in those countries that produce significant amounts of electricity from nuclear power. Large commercial enrichment plants are in operation in France, Germany, Netherlands, UK, United States, and Russia, with smaller plants elsewhere. As uranium prices fell, producers began curtailing operations or exiting the business entirely, leaving only a few actively involved in uranium mining and causing uranium inventories to shrink significantly. Since 1990 uranium requirements have outstripped uranium production. World uranium requirements increased steadily to in 2017. Several factors are pushing both industrialized and developing nations to seek alternatives to fossil fuels. The increasing rate of consumption of fossil fuel is a concern for nations lacking in reserves, especially non OPEC nations, as is the pollution produced by coal and gas burning power plants. On the other hand, it is still difficult to tap economically into the world's vast solar, wind, and tidal energy reserves. Uranium suppliers hope that these factors will drive an increase in uranium production due to demand for nuclear power generation. Uranium prices reached an all time low of US$7/lb in 2001. This low was followed by a period of gradual rise, followed by a bubble culminating in mid 2007, with the price to peaking at around US$137/lb, the highest price (adjusted for inflation) in 25 years. The higher price during the bubble has spurred new prospecting and reopening of old mines. In 2012 Kazatomprom and Areva were the top two producing companies (with 15% of the production each), followed by Cameco (14%), ARMZ Uranium Holding (13%) and Rio Tinto (9%). Following the shutdown of many nuclear power plants after the Fukushima Daiichi nuclear disaster in 2011, demand fell to about per year in 2015 with future forecasts uncertain. Because of the improvements in gas centrifuge technology in the 2000s, replacing former gaseous diffusion plants, cheaper separative work units have enabled the economic production of more enriched uranium from a given amount of natural uranium, by re enriching tails ultimately leaving a depleted uranium tail of lower enrichment. This has somewhat lowered the demand for natural uranium.
Нарықтық операциялар
Уран, мыс немесе никель сияқты басқа металдардан өзгеше, Лондондық металл биржасы секілді ұйымдастырылған тауар биржасында саудаланбайды. Керісінше, көбінесе сатып алушы мен сатушы арасында тікелей келісілген шарттар арқылы сауда жасалады. Дегенмен, 2007 жылы Нью-Йорк тауар биржасы 10 жылдық келісім туралы хабарлады, ол биржада және биржадан тыс уран фьючерстік шарттарының саудасын қамтамасыз етеді. Уранды жеткізу шарттарының құрылымы әртүрлі келеді. Баға белгілеу бір тұрақты бағамен ғана қарапайым болуы мүмкін, немесе экономикалық түзетулер енгізілген түрлі анықтамалық бағаларға негізделуі мүмкін. Шарттарда әдетте базалық баға, мысалы, уранның спот бағасы және бағаның өсу ережелері көрсетіледі. Базалық бағаны өсіру шартында сатып алушы мен сатушы уақыт өте келе өсетін базалық бағаға келіседі, бұл келісімде ЖІӨ немесе инфляция сияқты экономикалық көрсеткіштер ескерілуі мүмкін. Спот нарығындағы шарт әдетте бір ғана жеткізілімнен тұрады және оның бағасы сатып алу кезінде жарияланған спот нарығының бағасына немесе оған жақын бағаға белгіленеді. Алайда, барлық уранның 85%-ы ұзақ мерзімді, көп жылдық шарттар бойынша сатылды, жеткізілімдер шарт жасалғаннан кейін бірден үш жылға дейін басталады. Ұзақ мерзімді шарттардың мерзімі 2–10 жылды құрайды, бірақ әдетте 3–5 жылға созылады, ал алғашқы жеткізілім шартқа қол қойылғаннан кейін 24 ай ішінде жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ сатып алушыға әр жеткізілімнің көлемін белгіленген шекте өзгертуге мүмкіндік беретін тармақтарды қамтуы мүмкін. Мысалы, жеткізілім көлемі белгіленген жылдық көлемнен 15%-ға дейін ауытқуы мүмкін. Ядролық отын циклінің ерекшеліктерінің бірі – ядролық электр станцияларына ие коммуналдық кәсіпорындардың отынды қалай сатып алатыны. Отын шоғырларын өндірушілерден сатып алудың орнына, әдеттегі тәсіл – уранды осы аралық түрлердің барлығында сатып алу. Әдетте, электр энергиясын өндіруші компаниялардың отын сатып алушылары әр кезеңде жеткізушілермен жеке шарттар жасайды. Кейде отын сатып алушы байытылған уран өнімін сатып алады, бұл алғашқы үш кезеңнің соңғы өнімі, және төртінші кезең үшін жеке шарт жасайды, нәтижесінде реакторға жүктеуге болатын отынды алады. Коммуналдық кәсіпорындар осы мүмкіндіктер оларға ең жақсы баға мен қызметті ұсынады деп дұрыс немесе бұрыс деп санайды. Олар әдетте отын циклының әр кезеңі үшін екі-үш жеткізушіні сақтайды, олар тендер арқылы өз бизнесі үшін бәсекелеседі. Сатушылар төрт кезеңнің әрқайсысындағы жеткізушілерден, сондай-ақ брокерлер мен саудагерлерден тұрады. Батыс әлемінде уранды сатып алатын және сататын 100-ден аз компания бар. Уран нарығы әртүрлі формаларда сатылатындықтан, географиялық тұрғыдан да ерекшеленеді. Уранның әлемдік саудасы тарихи және саяси күштердің әсерінен екі ерекше нарыққа айналды. Біріншісі, Батыс әлемі нарығы Америка, Батыс Еуропа және Австралияны қамтиды. Бұрынғы Кеңес Одағының немесе Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) елдері, Шығыс Еуропа және Қытайдан тұратын бөлек нарық бар. ТМД-дағы атом электр станцияларының отынға деген қажеттілігінің көп бөлігі ТМД-ның өзінің қорында сақталған отыннан қамтамасыз етіледі. Көбінесе ТМД-дағы өндірушілер уран мен отын өнімдерін Батыс әлеміне жеткізеді, бұл бәсекелестікті күшейтеді.
Unlike other metals such as copper or nickel, uranium is not traded on an organized commodity exchange such as the London Metal Exchange. Instead it is traded in most cases through contracts negotiated directly between a buyer and a seller. 2007, however, the New York Mercantile Exchange announced a 10 year agreement to provide for the trade of on and off exchange uranium futures contracts. The structure of uranium supply contracts varies widely. Pricing can be as simple as a single fixed price, or based on various reference prices with economic corrections built in. Contracts traditionally specify a base price, such as the uranium spot price, and rules for escalation. In base escalated contracts, the buyer and seller agree on a base price that escalates over time on the basis of an agreed upon formula, which may take economic indices, such as GDP or inflation factors, into consideration. A spot market contract usually consists of just one delivery and is typically priced at or near the published spot market price at the time of purchase. However 85% of all uranium has been sold under long term, multi year contracts with deliveries starting one to three years after the contract is made. Long term contract terms ranges 2–10 years, but typically run 3–5 years, with the first delivery occurring within 24 months of contract award. They may also include a clause that allows the buyer to vary the size of each delivery within prescribed limits. For example, delivery quantities may vary from the prescribed annual volume by 15%. One of the peculiarities of the nuclear fuel cycle is the way in which utilities with nuclear power plants buy their fuel. Instead of buying fuel bundles from the fabricator, the usual approach is to purchase uranium in all of these intermediate forms. Typically, a fuel buyer from power utilities will contract separately with suppliers at each step of the process. Sometimes, the fuel buyer may purchase enriched uranium product, the end product of the first three stages, and contract separately for fabrication, the fourth step to eventually obtain the fuel in a form that can be loaded into the reactor. The utilities believe—rightly or wrongly—that these options offers them the best price and service. They will typically retain two or three suppliers for each stage of the fuel cycle, who compete for their business by tender. Sellers consist of suppliers in each of the four stages as well as brokers and traders. There are fewer than 100 companies that buy and sell uranium in the western world. In addition to being sold in different forms, uranium markets are differentiated by geography. The global trading of uranium has evolved into two distinct marketplaces shaped by historical and political forces. The first, the western world marketplace comprises the Americas, Western Europe and Australia. A separate marketplace comprises countries within the former Soviet Union, or the Commonwealth of Independent States (CIS), Eastern Europe and China. Most of the fuel requirements for nuclear power plants in the CIS are supplied from the CIS's own stockpiles. Often producers within the CIS also supply uranium and fuel products to the western world, increasing competition.