Кіріспе

Уильям Дин Хауэллстің романы «Силас Лапхэмнің өрлеуі» – Уильям Дин Хауэллстің 1885 жылы жарық көрген реалистік романы. Роман Силас Лапхэмнің материалдық жағдайының көтерілуін, кедейліктен байлыққа қарай өсуін және оның соңынан туындаған моральдық осалдығын баяндайды. Силас бояу бизнесі арқылы қор жинайды, бірақ оған әлеуметтік нормалар жетіспейді, сондықтан ол оларды қызының аристократ Кори отбасына үйленуі арқылы қол жеткізуге тырысады. Силас моральдық қағидаларынан айырылмайды. Ол ақшасын жоғалтады, бірақ серігі ағылшын қоныс салушыларға ұяларды этикалық емес сатуды ұсынғанда дұрыс моральдық шешім қабылдайды. Хауэллс американ реализмінің негізін қалаушы және сентименталды романды сынаушы ретінде танымал. Айрин Лапхэм, Том Кори және Пенелопа Лапхэм арасындағы махаббат үшбұрышының шешімі Хауэллстің сентименталды романтикалық романның қалыпты ережелерін шынайы емес және адас тудыратын деп қарағанын көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман орта жастағы Сайлас Лапхамнан басталады, ол Жаңа Англияның ауылдық аймағында туған. Ол минералды бояу бизнесі арқылы байлыққа қалай жеткені туралы газет мақаласына берген сұхбатын айтады. Лапхэм білімі шектеулі болғанына қарамастан, өткір және еңбекқор адам, американдық табысқа жеткеннің мысалы. Бірақ ол, оның әйелі және екі қызы басқа бай бостондықтармен салыстырғанда әлеуметтік тұрғыдан қиындық сезінеді. Олар сәнді Бэк-Бэй ауданында жаңа үй салуға шешім қабылдайды, ал Лапхэм оны әсерлі ету үшін барлық мүмкіндіктерін жұмсайды. Бостонның "ескі ақшалы" отбасынан шыққан жас жігіт Том Кори Лапхэм қыздарына қызығушылық танытады, ал мырза және ханым Лапхэм оның олардың әдемі кіші қызы Айринге қызығатынын ойлайды. Том бай әкесіне сүйенудің орнына әлемде өз орнын табу үшін Лапхэмнің бояу бизнесіне қосылады. Том Лапхэмті кешкі асқа шақырып, Бостон қоғамының ең беделді өкілдерімен таныстырады, олар жақсы қарым-қатынаста болады, тіпті бұл оқиға ұятты жағдайға ұшыраса да. Том Лапхэмдерге үнемі келіп тұратындықтан, ол Айринге үйленгісі келеді деп есептеледі, ал ол сондай нәтижеге үміттенеді. Алайда, кейін Том екі отбасын да таң қалдырады, ол Пенелопаны жақсы көретінін айтады, ол үлкен, азырақ сұлу, бірақ ақылды және ойлы әпкесі. Пенелопаның Томға деген сезімі болғанымен, ол сол дәуірдің романтикалық қағидаларымен шектеледі, ол өз әпкесіне опасыздық жасаудан қорқып, махаббатына бой ұруға батыл болмайды. Осы уақытта Лапхэм және оның әйелі Персис кейде оның бұрынғы, жағдайы нашар адамдармен қарым-қатынасына байланысты дауласады. Мысалы, Лапхэм Азамат соғысындағы серігі Джим Миллонның жесірі мен қызына жомарттық көрсетеді, өйткені ол өмірін сол адамға қарыздар екенін сезінеді. Ол Миллонның жесіріне ақша жіберіп, қызына жұмыс табуға көмектеседі. Персис Лапхэм екі әйел күйеуінің жомарттығын пайдаланып, оның беделін құлдыратуы мүмкін деп ескерткенде, Лапхэм ол құрмет борышын төлеп жатқанын айтады. Персис күйеуінің бұрынғы бизнес серіктесі Милтон К. Роджерстен алыстауына да наразы болады, бірақ Лапхэм Роджерске әділ қарағанын мәлімдейді. Алайда, Коридің махаббатына байланысты туған шудың арасында Роджерс қайта пайда болып, бірнеше жобалар үшін ақша сұрайды. Персис күйеуін көмек көрсетуге көндіреді. Өкінішке орай, Роджерс өте нашар бизнесмен болып шығады, бұл Лапхэмдердің елеулі сомада ақшасын жоғалтуына әкеледі. Одан асып, Лапхэмнің басты активі, Бейкон көшесіндегі жаңа үйі, оның абайсыздығынан аяқталмай тұрып өртеніп кетеді. Алайда, Лапхэм Роджерс пен адал емес ағылшын инвесторлары жасаған адал емес схемаға қатысу арқылы байлығын қайтару мүмкіндігінен бас тартады. Сол сияқты, сатып алушы Лапхэмнің бояу бизнесін сатып алуды ұсынғанда, Лапхэм бизнес жаңа бәсекелестің салдарынан құлдырайтынын хабарлайды және сатып алушы сатудан бас тартады. Осылайша Лапхэмдер бұрынғы қарапайым тұрғын үйлеріне, минералды бояу алғаш рет жасалған жерге қайта оралуға мәжбүр болады, және ақырында бәсекелес бизнес сатып алады, Лапхэм жұмыскер мәртебесіне төмендеп кетеді. Лапхэмдер, мұқтаж болмаса да, енді бай емес. Том мен Пенелопа, соңғы кезде Ирэн олардың махаббатын қабылдағаннан кейін үйленеді. Ауылда тұратын ересек Лапхэмдер өздерінің ерекше өрлеуі мен құлдырауы туралы ойға келеді.

Жазу және жариялау тарихы

Хауэллз 1860 жылдары Массачусетс штатына көшіп, «Атлантикалық айлық» журналының редакторы ретінде беделді болды, ол қызметті 1881 жылға дейін атқарды. 1880-ші жылдар оның үшін өте жемісті кезеңі болды; сол онжылдықта Хауэллз тоғыз роман, бір повесть, бірнеше журналдық мақала және бірнеше пьеса жариялады. Ол «Силас Лафэмнің өрлеуі» романын Бостон қаласындағы Бикон-стрит, 302 үйінде тұрып аяқтады. «Силас Лафэмнің өрлеуі» алғаш рет 1884 жылы «The Century Magazine» журналында жарияланды, сол жылы журналда Генри Джеймстің «Бостондықтар» және Марк Твеннің «Хаклберри Финннің басынан өткендері» атты екі маңызды әдеби реализм үлгісі де бөлім-бөлім жарық көрді. Журналдың редакторы Ричард Уотсон Гилдер, әсіресе, жақында болған анархистік қызметтен кейін, зорлық-зомбылықты сипаттауларға алаңдады және Хауэллден «жабық, әдемі, қатыгездікке бейім үйлердің қатарына динамит қолдануға» ниетті екенін айтқан кейіпкердің сөзін өңдеуді сұрады.

Талдау

Хауэллстің замандасы, тарихшы Фрэнсис Паркман, кітаптың реализмін түсінуге қиындық тапты. Оның орнына ол романтикалық көзқараспен бағалап, оқиғаның дидактикалық мақсатын іздеді. Ол былай деп жазды: "Бұл сөздің ең жақсы мағынасындағы шынайы, тамаша бейнелеу. Бұл кітап көптеген адамдардың санасына тиюі керек, және біз, пуритан ұрпақтары, әрқашан мораль іздеп жүретініміз айтылады, сондықтан бұл кітап ақшаның бәрін істей алмайтынын үйретеді". Тарихшы Скотт Э. Каспер "Силас Лапхэмнің өрлеуі" романының заманауи өмірбаяндарға сатира екенін ұсынды. Авраам Линкольннің сайлауалды өмірбаянын жазған Хауэллс, сол кездегі өмірбаяндардың формалды стильдік үлгісіне, соның ішінде ертедегі қиындықтардан кейінгі табысқа жету туралы стильге шабуыл жасады. Хауэллс бұл туралы кітаптың басында Лапхэм пен Бартли Хаббард (оның 1882 жылғы "Заманауи оқиға" романынан қайта жандандырылған кейіпкер) арасындағы әңгімеде көрсеткен, онда Хаббард, Лапхэм өмірбаянын айтып жатқанда, романтикалық болжамдармен сөзге араласады. Бұдан әрі, кітаптағы басты кейіпкер әлеуметтік жіктелуге аса сезімтал және бай Бостонның мәдениетіне сай болмағаны үшін ұятқа қалудан қорқады, мысалы, бір шараға қолғап киюдің орындылығын анықтауға тырысады, бірақ көмек сұраудан бас тартады.