Кіріспе

Гемоглобиннің қасиеттері және оттегімен толық қанату
Халдайн эффектісі – гемоглобиннің қасиеті, алғаш рет Джон Скотт Халдайн сипаттаған. Бұл эффектіге сәйкес, өкпеде қанның оттегімен толық қанатуы гемоглобиннен көмірқышқыл газын ығыстырып, оның шығарылуын күшейтеді. Нәтижесінде, оттегімен қанағаттанған қанның көмірқышқыл газына деген сәйкестігі төмендейді. Осылайша, Халдайн эффектісі гемоглобиннің оттегісіз күйде, оттегілі күйге қарағанда, көбірек көмірқышқыл газын (CO2) тасымалдау қабілетін сипаттайды. Керісінше, көмірқышқыл газының жоғары концентрациясы оксигемоглобиннің диссоциациялануына көмектеседі, бірақ бұл екі бөлек процестің (Бохр эффектісі және Маргария-Грин эффектісі) нәтижесі болып табылады және оны Халдайн эффектісінен ажырату қажет.

Карбаминогемоглобин

Көмірқышқыл газы қанда үш түрлі жолмен тасымалданады. Оның бірі – амин топтарымен байланысып, карбамино қосылыстарын құру арқылы. Амин топтары гемоглобиннің N-терминалдарында, сондай-ақ аргинин мен лизин қалдықтарының тізбектерінде байланысуға мүмкіндік береді. Көмірқышқыл газы осы қалдықтармен байланысқанда карбаминогемоглобин пайда болады. Құрылған карбаминогемоглобин мөлшері гемоглобинге байланысқан оттегі мөлшеріне кері пропорционал. Демек, оттегімен қанығу деңгейі төмендегенде, карбаминогемоглобиннің мөлшері артады. Осы динамика гемоглобиннің оттегі деңгейіне байланысты көмірқышқыл газына деген жақындасу қабілетінің салыстырмалы айырмашылығын түсіндіреді, бұл құбылыс Халдан эффектісі деп аталады.

Буферлеу

Гемоглобиндегі гистидин қалдықтары протондарды қабылдап, буфер ретінде әрекет ете алады. Қышқылтексіз гемоглобин, оттекті гемоглобинге қарағанда протонды жақсы қабылдайды.

Клиникалық маңызы

Өкпе ауруы бар науқастарда, еріген CO2 мөлшері артқан кезде альвеолалық желдетуді арттыру мүмкін болмайды. Бұл, эмфиземасы бар кейбір науқастарда қосымша оттегі бергеннен кейін, CO2 мөлшері өзгермесе де, артериялық еріген көмірқышқыл газының ішінара қысымы (PaCO2) жоғарылауы байқалысының себебін жартылай түсіндіреді.