Кіріспе

Топпениш ( /t//ɒ//p//p//ə//n//ɪ//ʃ/ ) – Вашингтон штатының Якима округіндегі қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша қала халқы 8 854 адамды құрайды. Қала 1855 жылы құрылған Якама үнді резервациясының ішінде орналасқан. Топпениш өзін «қабырға суреттерінің қаласы» деп атайды, себебі қаланың ғимараттарын 75-тен астам қабырға суреті әшекейлейді. Алғашқы «Жерді тазалау» суреті 1989 жылы салынған, сондай-ақ қалада жыл сайын атпен жүргізілетін экскурсиялар мен өнер шаралары ұйымдастырылады. Барлық қабырға суреттері тарихи тұрғыдан нақты және 1840-1940 жылдар аралығындағы аймақтың көріністерін бейнелейді.

Тарих

Вашингтон келісімінде Якама үнді резервациясы үшін бөлінген барлық аумақ тайпа атынан бірлесіп ұсталды. Жердің ешқайсысы жеке меншікте болған жоқ. 1855 жылғы келісім бойынша, АҚШ үкіметі, тағы он үш тайпаның өкілдері және бас Камиакин, Якама ұлты өздерінің отанынан 16920 шаршы миль (43,823 км²) жерді бас тартты. Осы жерді тапсырғанға дейін, бұл аймақта тек үндістер ғана тұрған. Біраз уақыт бойы оларға көп кедергі келтірмеді, бірақ 1883 жылы аймаққа теміржол салынды. Көбірек ақ нәсілділер аймаққа қоныс аударып, егістік жер іздеді және Колумбия өзенінің жағасындағы ескі қоныстардағы шаруаларға қосылды. 1887 жылғы Доуес заңы – үндістердің еуропалық-американдық өмір салтына бейімделуін күштеп жүзеге асыруға бағытталған федералды заңнаманың бір бөлігі болды. Атап айтқанда, ол үнді резервацияларының тайпалық жерлерін бөліп, тайпа мүшелерінің әрбір отбасына үлестіруге арналған, еуропалық-американдық үлгідегі жеке шаруашылықты ынталандыру және меншік құқығының батыстық түсініктерімен таныстыру мақсатында жасалған. Үкімет артық деп жариялаған жерлер кез келген адамға сатылатын болды, ал еуропалық-американдықтар Батыста көп жылдар бойы жер талап етіп келді. Әр түрлі шарттар бойынша үнді жер иелеріне өздерінің учаскелерін сатуға рұқсат етілді. Жозефин Боузер Лилли Якама резервациясында жер алған үндістердің арасында болды. Үнді және еуропалық тегінің араласуымен, Якама тайпасымен байланысы бар ол "Топпеништің анасы" деп танылады. Ол жерінің солтүстік бөлігін учаскелерге бөлді. Бұл учаскелер Якама ұлтының резервациясында сатылған алғашқы жерлер болды. Топпеништің алғашқы дамуына үлкен үлес қосқан Уильям Лесли Ширер (31 қазан 1862 – 5 маусым 1922) болды. 1897 жылы Топпениште шіркеу болмағандықтан, Ширер Солтүстік Тынық мұхиты теміржол компаниясынан рұқсат алып, діни қызметтер өткізу үшін жүк вагонын ұсынды. Содан кейін ол бірінші методист шіркеуін ұйымдастыруға көмектесті және сенімді ретінде шіркеуді салуға арналған ғимараттың құрылысына белсенді қатысты, сондай-ақ жеке мектеп салынғанша бұл ғимарат мектеп сыныптары ретінде пайдаланылды. Ғимарат 1898-1899 оқу жылына дейін аяқталды. Теміржолдағы жұмысынан кеткеннен кейін, Ширер Фрэнк Дж. Лемонмен серіктестік құрып, 1905 жылы Топпеништің алғашқы дәріханасын ашты. Шамамен бір жылдан кейін Ширер оны сатып, жаңадан құрылған Якима өнімдері және сауда компаниясына көшті, оның серіктестері Джордж Планке, А. В. Макдональд және М. Макдональд болды. Компания Сатус станциясының жанындағы 1700 акрлық шаруашылықты дамыту үшін жер сатып алып, тағы да көп сальваторекті жалға алды. Ширер Сатус-Крик өзенінен шаруашылыққа су жеткізу үшін арналар жүйесін салғызды. Топпениш 1907 жылдың 29 сәуірінде ресми түрде құрылды және оның негізін Джонни Барнс қалады. Қала Якама ұлтының резервациясының шекарасында орналасқан.

Этимология

Якама тайпасының сахаптин тіліндегі Тápniš сөзі Топпенш атауының болуы мүмкін көзі болып табылады. Бұл сөз "сыртқа шығып тұрған, ілгекті" деген мағынаны білдіреді және Вашингтон штатындағы Уайт-Сванның оңтүстігіндегі қырқада болған көшкін туралы естелік сақтайды. Уильям Брайттың сөзіне сәйкес, "Топпенш" атауы сахаптин сөзі /txápniš/ -тен шыққан, ол көшкін мағынасын білдіреді, /txá/ - "көзімен", /pni/ - "лақтыру, алып шығу", және /ša/ - "ағымдағы уақыт" деген сөздерден құралған.

География

Топпениш (46.378880, 120.311823) координаталарында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 5,4 шағын километрді құрайды, барлығы құрлықтан тұрады.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша қалада 8946 адам, 2275 үй шаруашылығы және 1874 отбасы тұрды. Халық тығыздығы бір шаршы мильге 4762,7 адам (1837,3/км²) құрады. 2440 тұрғын үй бірлігі болды, олардың орташа тығыздығы бір шаршы мильге 1299,0 (501,1/км²) шамасында. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 31,48% ақ нәсілді, 0,56% қара немесе афроамерикалық, 7,90% американдық индейлер, 0,37% азиялық, 0,02% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 55,95% басқа нәсілдерден және 3,72% екі немесе одан көп нәсілдерден. Халықтың 75,72% өзін испан немесе латиноамерикандық деп санады. 2275 үй шаруашылығының ішінде 52,1%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 59,1%-ы бірге тұратын жұбайлар, 16,3%-ында күйеуі жоқ әйелдер және 17,6%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 14,4%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 7,1%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын азаматтардан. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 3,88 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 4,26 адамды құрады. Қаладағы халықтың жас бойынша таралуы: 38,8% - 18 жасқа дейінгілер, 11,7% - 18-24 жас аралығындағылар, 27,5% - 25-44 жас аралығындағылар, 14,2% - 45-64 жас аралығындағылар және 7,9% - 65 жасқа жоғары. Орташа жас 25 жасқа тең. Әр 100 әйелге 106,7 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 103,5 еркек келеді. Үй шаруашылығының орташа табысы 26 950 доллар, ал отбасының орташа табысы 28 228 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 22 264 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 19 704 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 9101 доллар. Отбасылардың 29,2%-ы және халықтың 32,0%-ы кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 38,1%-ы және 65 жасқа жоғары азаматтардың 14,8%-ы.

Білім

Мемлекеттік мектептер Топпениш мектеп округі басқаруында, оның кеңсесі осы жерде орналасқан. Якима ұлты сондай-ақ Топпенишке іргелес Якама ұлты тайпалық мектебін де басқарады.