Кіріспе

Американдық мүсінші және суретші Хаузердің туындыларын Смитсоновтың американдық өнер мұражайында, Американың үнді мұражайында, Вашингтондағы Ұлттық портрет галереясында, Оклахома штатының Капитолий ғимаратында және Солтүстік Америка, Еуропа және Жапонияның көптеген ірі музейлерінде табуға болады. Сонымен қатар, оның туындылары Форт-Силл, Оклахома штатындағы және Уорм-Спрингс Чирикауа апачи тайпасында да сақталған. Жероним тайпаны шайқасқа бастап, кейіннен өзінің немере інісі Сэм Хаозусқа (Алланның әкесі) аудармашы ретінде қызмет етуге сенді. 1934 жылы 20 жасар Хаозу Оклахомадан Нью-Мексикодағы Санта-Федегі Санта-Фе үнді мектебіндегі Дороти Даннның өнер студиясында оқуға кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс Хаузердің өмірі мен мансабына кедергі келтірген кезде, ол өсіп келе жатқан отбасын Лос-Анджелеске көшірді, онда ол Лос-Анджелес кеме құрылыс орындарында жұмыс тапты. Хаузер күндіз жұмыс істеп, түнде сурет салуды және мүсін жасауды жалғастырды, Пасадена өнер орталығының студенттері мен оқытушылары арасында достар тапты. Осы жерде ол алғаш рет Жан Арп, Константин Бранкузи және ағылшын мүсіншісі Генри Мур сияқты суретшілердің модернистік мүсіндік туындыларымен танысты. Бұл үш суретші – ағылшын мүсіншісі Барбара Хепвортпен бірге, ол өзінің жұмыстарының қатты жазықтықтарында мүсіндік кеңістіктерді орналастырған алғашқы мүсіншілердің бірі болды – Хаузерге зор әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хаузер Канзас штатының Лоренс қаласындағы Хаскелл институтына тапсырыс беруге өтініш берді. Хаскелл, үнді балалар интернаты, соғыста көптеген түлектерін жоғалтқан және оларды құрметтеу үшін мүсіндік ескерткіш орнатуды қалаған. Хаузер 1940 жылдан бері ағаштан мүсін жасап келсе де, тастан мүсін жасаған емес. Ол қазылар алқасын суреттерімен және өзінің сенімділігімен көндіріп, 1948 жылы ақ Каррара мәрмәрінен монументалды «Қайғыдағы серік» шығармасын аяқтады. Бұл туынды суретші үшін де, жалпы үнді өнері үшін де ерекше туындыға айналды.

Оқыту

1949 жылы Хаузер мүсін және сурет салу саласындағы Гуггенхайм стипендиясын алды, ол оған екі жыл бойы өнермен айналысуға, сонымен қатар өсіп келе жатқан отбасын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 1952 жылдан 1962 жылға дейін Хаузер Юта штатының Бригам-Сити қаласындағы Интермаунтин үнді мектебінде сурет салу пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді, ол негізінен Навахо балалар интернаты еді. Интермаунтин жылдары Хаузерге оқыту, отбасын тәрбиелеу және сурет салуға назар аударуға уақыт берді. Ол сурет салу, майлы бояу және басқа да техникаларды пайдаланып жүздеген суреттер жасады. Интермаунтинде ол балалар кітаптарына суретші ретінде де жұмыс істеді, жеті кітапқа суреттер салды, оның ішінде атасы Джеронимоның өмірінен алынған суреттермен толықталған өмірбаяндық кітап та бар еді. Интермаунтин үнді мектебіндегі оның белгілі шәкірттерінің бірі – суретші Роберт Чи. 1962 жылы Хаузерді жаңадан ашылған Америка үнді өнер институтының оқытушылар құрамына қабылдауға шақырды. Ол отбасымен бірге Санта-Феге оралып, институттың мүсін бөлімін басқарды. 1967 жылы алғашқы қола мүсінін құйған Хаузер, сонымен қатар студент және ұстаз болды, өзінің тарихын және идеяларын Американың түкпір-түкпірінен келген студенттерге жеткізді. Ол басқа тайпалардың иконографиясын зерттей бастады, модернистік мүсін өнерінің ықпалымен тайпалық және абстрактілі элементтерді біріктіріп, өзіне тән көркем тіл жасады. 1970-ші жылдардың басында Хаузер институтте сабақ беруді жалғастырды және оның атымен шығуына себеп болған, өндіріс пен көрмелердің қатаң циклын бастады. Мүсін бөлімінің меңгерушісі ретінде ол мүмкіндігінше көптеген мүсін жасау материалдарын пайдалануға тырысты, бұл туралы 1970 жылы Аризона штатының Финикс қаласындағы Хёрд мұражайында өткен тас, қола және дәнекерленген болаттан жасалған мүсіндердің жеке көрмесі куәландырды. Келесі жылы Хаузер Оклахома штатының Талса қаласындағы Филбрук өнер мұражайында суреттері мен мүсіндерін көрмеге қойды, ал 1973 жылы Хёрд мұражайының көрмесінде мүсін жасау саласындағы алтын медальмен марапатталды. Көрмелер, сыйлықтар мен құрметтер жалғасты. 1975 жылы оған АҚШ-тың бұрынғы ішкі істер министрі Стюарт Удаллдың ресми портретын салу тапсырылды. Сол жылы ол Санта-Федегі штаттық Капитолийдегі Губернатор галереясында жеке көрме өткізді. IAIA-дағы он үш жылдық еңбек жолынан кейін Хаузер толық уақытты оқытудан зейнеткерлікке шығып, өзін мүсін жасауға толықтай арнады.

Кейінгі жұмыстар

1975 жылы Хаузердің зейнетке шығуы оның мансабының ең өнімді кезеңінің басталуын белгіледі. Уақыт, материалдар және Санта-Фе округінің оңтүстігіндегі отбасылық орын арқылы Хаузер өзінің көркем мұрасы болатын бейне тілін қалыптастырды. Туған жерге қатысты сюжеттерді абстрактілі формалармен және заманауи суретші әріптестерінің мүсіндік кеңістіктерімен үйлестіре отырып, Хаузер американдық аборигендер мен заманауи өнердің дәстүрін жаңа биіктерге көтерді, соның нәтижесінде «Бас әнші», «Абстрактілі тәж билеуші» және «Мистик» сияқты есімдері қалыптасқан туындыларды жасады. Рета Уолден Гамбаро мен Стивен Гамбаро құрған Via Gambaro галереясы заманауи американдық суретшілерге назар аудару мақсатымен Хаузердің «Үнді суретшілері, 1977» көрмесінде оның туындыларын көрсетті. Көрме Хаузердің бірнеше буын американдық суретшілерге ықпал еткенін және мүсінді қазіргі заманғы американдық өнер түрі ретінде дамытуға қосқан үлесін атап өтті. 1985 жылы Хаузердің монументалды қоладан жасалған «Қасиетті құбырдың сыйлауы» мүсіні Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымына арналған АҚШ миссиясында ашылды. Бір жыл өткен соң ол Чирикауа апачтарының қарсыласуының жүз жылдығына арналған Жеронимнің қоладан жасалған бюстін жасады. Бюстің көшірмесі кейін Ұлттық портреттер галереясына тапсырылды, онда ол тұрақты коллекцияда сақталады. Соңғы бес жылында Хаузер көптеген туындылар жасады және өміріне жасаған еңбегі үшін көптеген наградалар алды. 1989 жылы ол Оклахома штатының Капитолий ғимараты үшін жасалған «Су ағып тұрғанша» монументалды қола мүсінін Оклахома қаласында ашты. 1991 жылы ол Смитсондар институтына қасиетті жаңбыр жебесінің қоладан құйылған нұсқасын сыйға берді. АҚШ Сенатының Үндістер істері жөніндегі комитеті алдындағы арнау рәсімінде ол бұл туындыны американдық үндістерге арнады. 1992 жылы ол Ұлттық өнер медалімен марапатталған алғашқы американдық абориген болды, ол Ақ үйінде президент Джордж Буш (ұлы) қатысқан салтанатты шарада табысталды. 1993 жылы Хаузер Америкалық үндістер өнері институтында Аллан Хаузердің өнер паркін ашу арқылы құрметке ие болды, ал 1994 жылы ол Вашингтонға соңғы рет барып, АҚШ үкіметіне «Бейбітшілік болсын» мүсінін сыйға берді, ол «Америка Құрама Штаттары халқына алғашқы халықтардан» деген сыйлық екенін айтты. Сыйлықты бірінші ханым Хиллари Клинтон вице-президент резиденциясында орнату үшін қабылдады.

Сұлбалар

Хаузердің суретші ретіндегі басты шеберлігі Аллан Хаузер мұрағатында қалған суреттердің керемет мөлшерінде айқын көрінеді, ол мұрағат Нью-Мексико штатының оңтүстігіндегі Санта-Фе округіндегі Хаузер отбасының үйі мен мүсін бағында орналасқан. 6000-нан астам сурет қалдырылып, олар арқылы суретшінің шығармашылық жолы мен әртүрлі тақырыптарын қадағалауға болады. Суретші өзінің барлық туындыларын – суреттері мен мүсіндерін де – қолмен қағазға түсіруден бастаған.

Мүсіндер

Хаузердің мансабының басында суреттері мен картиналары ерекше көзге түссе де, ол әлемдік атымен суретші ретінде танылды. 1940 жылы қарапайым ағаш оюлармен бастап, Хаузер 1949 жылы өзінің алғашқы монументалды тас туындысын – Канзас штатының Лоренс қаласындағы Хаскелл институтындағы «Қайғыдағы серіктестер» ескерткішін жасады. Келесі жылы ол Гуггенхайм стипендиясын алды. Дегенмен, одан көп жұмыс жасауға уақыты мен мүмкіндігі көп уақыттан кейін ғана болды.

Мұра

Аллан Хаузер 1994 жылғы 22 тамызда Санта-Феде (Нью-Мексико штаты) 80 жасында ішек қатерлі ісіктен қайтыс болды. 2002 жылғы Олимпиада ойындарында Солт-Лейк-Ситиде 19 монументалды өнер туындысын орнату, сондай-ақ Вашингтондағы Америкалық үндістердің ұлттық мұражайында 2004-2005 жылдары өткен 69 туындыдан тұратын ретроспективалық көрме оны құрметке бөледі. Бұл көрме жаңа мұражай үшін өткен алғашқы маңызды көрме болды және оны көрсетілім кезінде үш миллионнан астам адам тамашалады. Оның екі ұлы – Филипп Хаозус және Боб Хаозус мүсінші ретінде табысқа жетті, ал немересі Сэм Атакра Хаозус – тәжірибелік фотограф. Аллан Хаузер қоры – коммерциялық емес ұйым, ол Хаузер есімін таратуға арналған. Сонымен қатар, отбасы Санта-Фе қаласының орталығында Аллан Хаузердің туындыларының коммерциялық галереясын және Санта-Фе қаласының оңтүстігінде орналасқан Allan Houser Compound құю цехын және мүсін бағын ұстап тұр. 2018 жылы Хаузер Ұлттық американдық атақ-даңқ залының алғашқы салтанатты рәсімінде танылғандардың бірі болды. 1990 жылы Хаузер жасаған фигуралық топ 2021 жылы Джо Байден президенттік лауазымға келген кезде Овальдық кабинетке көшірілді. Жүгіріп бара жатқан жылқы мен үнді еркегін бейнелейтін мүсін қазір президент кеңсесінің сөрелерінің бірінде тұр және бұрын Америкалық үндістердің ұлттық мұражайында көрсетілген.

Көрмелер

Аллан Хаузердің туындылары академиялық және мекемелік деңгейде танылуда. Оның эстаты әлемнің түкпір-түкпіріндегі мұражайлармен, галереялармен және қоғамдық кеңістіктермен үздіксіз көрмелер өткізу үшін жұмыс істейді. Хаузердің абстрактілі және модернистік туындылары 2008 жылы Нью-Джерси штатының Гамильтон қаласындағы «Мүсіншілер алаңында» көрсетілді, ал оның маңызды туындылары 2009 жылдың қараша айында Аризона штатының Финикс қаласындағы Хёрд мұражайында және Desert Botanical Garden-да қойылды. 2008 жылы Оклахома тарих орталығы «Жеңілмегендер: Аллан Хаузер және бір апачи отбасының мұрасы» атты ірі көрме ұйымдастырды, ол Хаозус/Хаузер отбасының үш буынына шолу жасады. Хаузердің туындылары 2019–21 жылдар аралығында өткен «Кенвасты керіп созу: Туған жұрт суреттерінің сегіз онжылдығы» атты зерттеуге енді. Аллан Хаузердің маңызды коллекцияларын АҚШ және әлемнің басқа да мұражайларында кездестіруге болады.