Кіріспе

Американдық мүсінші (1898–1976)

Александр Кальдер (22 шілде 1898 – 11 қараша 1976) – инновациялық мобильдерімен (моторлармен немесе ауа ағындарымен қоздырылатын кинетикалық мүсіндер) және эстетикалық тұрғыдан кездейсоқтықты қабылдайтын, сондай-ақ статикалық "стабильдерімен" және монументалды қоғамдық мүсіндерімен әйгілі болған американдық мүсінші. Кальдер өзінің туындыларын талдаудан бас тартқан, "Теориялар суретшінің өзі үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ оларды басқаларға жариялаудың қажеті жоқ" деген.

Ерте өмір

Александр "Сэнди" Кальдер 1898 жылы Пенсильвания штатының Лаутон қаласында дүниеге келді. Оның туған күні күнгейге дейін даулы мәселе болып қалып отыр. Кальдердің анасы, Нэнетт (Ледерер) айтуынша, Кальдер 22 тамызда туған, алайда Филадельфия қалалық әкімшілігіндегі туу туралы куәлігінде, қолмен жазылған тізім бойынша 22 шілде деп көрсетілген. Кальдердің отбасы туу туралы куәлік туралы білгеннен кейін, қалалық қызметкерлердің қателік жасағанын нақты айтты. Бұл ақпаратты растайтын 1900 жылғы халық санағында Александрдың 1898 жылдың тамызында туғаны көрсетілген. Оның анасы еврей және неміс тегінен, ал әкесі кальвинист және шотланд тегінен шыққан, бірақ Кальдер өзі ешқандай дінге қатыспады және ұлтшылдықты қабылдамады. Кальдердің әкесі, мүсінші Александр Милн Кальдер Шотландияда туып, 1868 жылы Филадельфияға көшіп келген. Ол Филадельфия қалалық әкімшілігі мұнарасындағы Уильям Пенннің алып мүсінімен танымал. Оның әкесі, Александр Стирлинг Кальдер, көптеген қоғамдық мүсіндер жасаған белгілі мүсінші, олардың көп бөлігі Филадельфияда орналасқан. Кальдердің анасы – кәсіби портрет суретшісі, ол 1888 жылдан 1893 жылға дейін Париждегі Académie Julian және Сорбоннада оқыған. Ол Филадельфияға көшіп келген, онда Пенсильвания көркемсурет академиясында оқып жүргенде Стирлинг Кальдермен танысқан. Кальдердің ата-анасы 1895 жылдың 22 ақпанында үйленген. Александр Кальдердің қарындасы, Маргарет Кальдер Хейз, Беркли университетінің өнер мұражайын дамытуға үлкен үлес қосты. Төрт жасар Кальдер әкесінің "Адам баласы" мүсіні үшін жалаңаш түрде поза берген, оның бір көшірмесі қазір Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақталуда. 1902 жылы ол өзінің алғашқы мүсінін – саз пилды жасады. 1905 жылы әкесі туберкулезге шалдыққандықтан, Кальдердің ата-анасы Аризона штатының Оракул қаласындағы ранчоға көшіп, балаларын бір жылға отбасылық достарына қалдырды. Балалар 1906 жылдың наурыз айында ата-аналарымен қайта қосылып, сол жазда Аризонадағы ранчода қалды. Кальдерлер отбасы Аризонадан Калифорнияның Пасадена қаласына көшіп келді. Отбасының үйінің терезесі бар жертөлесі Кальдердің алғашқы студиясына айналды және ол өзінің алғашқы құралдарын алды. Ол мыс сымның қалдықтарынан әпкесінің қуыршақтарына әшекейлер жасады. 1907 жылдың 1 қаңтарында Нэнетт Кальдер ұлын Пасаденадағы Розалар парадына алып барды, онда ол төрт аттан тұратын көліктің жарысын көрді. Бұл оқиға кейін Кальдердің миниатюралық цирк қойылымдарының финалына айналды. 1909 жылдың соңында отбасы Филадельфияға оралды, онда Кальдер қысқа уақыт бойы Германтаун академиясына оқуға барды, содан кейін олар Нью-Йорк штатының Хадсон қаласындағы Кротонға көшіп барды. Сол жылы ол ата-анасына сыйлық ретінде мыс табақтан жасалған ит пен үйрек мүсінін сыйлады. Мүсіндер үш өлшемді, ал үйрек кинетикалық, себебі оны жұмсақ шабу кезінде шайқатуға болады. Кротон қаласында, орта мектепте оқыған жылдары, Кальдер әкесімен дос болған суретші Эверетт Шиннмен танысты, олармен бірге гравитациямен жұмыс істейтін механикалық пойыз жүйесін құрды. Кальдер бұл туралы былай деді: "Біз пойызды тікұшақпен ұсталған ағаш рельстермен жүргіздік; көлбеуден төмен қарай жүгіретін темірдің бір бөлігі вагондарды жылдамдатты. Біз тіпті кейбір вагондарды шаммен жарықтандырдық". Кротоннан кейін Кальдерлер Нью-Йорк қаласына жақын болу үшін Спайтен Дюйвилге көшіп барды, онда Стирлинг Кальдер студия жалдады. Спайтен-Дюйвилде тұрғанда, Кальдер жақын маңдағы Йонкерстегі орта мектепке барып оқыды. 1912 жылы Кальдердің әкесі Сан-Францискодағы Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінің мүсіндер бөлімінің бастығы болып тағайындалды және 1915 жылы өткен көрменің мүсіндерін жасауға кірісті. Кальдердің орта мектептегі жылдары (1912–1915) отбасы Нью-Йорк пен Калифорния арасында жиі көшіп жүрді. Әр жаңа жерде Кальдердің ата-анасы ұлына студия ретінде жертөледе орын дайындады. Осы кезеңнің соңында Кальдер Калифорниядағы достарымен бірге тұрды, ал ата-анасы Нью-Йоркке көшіп кетті, осылайша ол Сан-Францискодағы Лоуэлл орта мектебін бітіруге үлкерді. Кальдер 1915 жылы мектепті бітірді.

Өмір және мансап

Александр Кальдердің ата-анасы оның суретші болғанын қаламай, оған механикалық инженерияны оқуды ұсынды. Бала кезінен интуитивті инженерлік қабілеттері болған Кальдер, тіпті механикалық инженерияның не екенін де білмеген. "Бұл терминнің мағынасын толық түсінбедім, бірақ осы мамандықты таңдаған дұрыс болар деп ойладым", - деп жазды ол кейін. 1915 жылы ол Нью-Джерси штатының Хобокен қаласындағы Стивенс технология институтына оқуға түсті. Өнерден гөрі механикалық инженерияны неліктен оқыды деген сұраққа ол: "Маған ұнаған бір жігіт механикалық инженер болғандықтан, соны таңдадым, басқа ештеңе емес" деді. Стивенсте Кальдер Delta Tau Delta студенттік қауымдастығының мүшесі болды және математика пәнінде өте жақсы оқыды. Ол барлығына ұнады және сыныптың жылнамасында оның сипаттамасы былай келді: "Сэнди әрқашан көңілді, немесе әлдебір әзіл ойлап отырған сияқты, өйткені оның беті әрқашан сол бір ойшау, жасөспірім күлімсіреуімен жабылып тұрады. Бұл жағдайда, оның мінез-құлқының көрсеткіші осы, себебі ол өте жақсы мінезді адамдардың бірі". Кальдер 1919 жылы Стивенс институтын бітірді. "H. F. Александр" кемесі Сан-Францискода тоқтады, ал Кальдер Вашингтон штатының Абердин қаласына, әпкесі мен күйеуі Кеннет Хейз тұратын жерге сапарлады. Кальдер ағаш кесетін лагерде уақыт есептеуші болып жұмыс істеді. Тау пейзажы оған үйіне сурет салуға қажетті құралдарды сұрап хат жазуға шабыт берді. Осыдан кейін көп ұзамай Кальдер Нью-Йоркке оралып, суретші мамандығын игеруге шешім қабылдады. Нью-Йоркте Кальдер Көркемсурет студенттері лигасына оқуға түсіп, Джордж Люкс, Бордман Робинсон және Джон Слоан сияқты суретшілерден қысқа мерзім оқыды. Студент кезінде ол Ұлттық полиция газетінде жұмыс істеді, 1925 жылы Ринглинг Брос. және Барнум және Бейли циркінің эскиздерін салуды тапсырды. Кальдер цирк әрекеттеріне қызығушылық танытты, бұл тақырып оның кейінгі туындыларында да көрінетін еді. 1926 жылы Кальдер Парижге көшіп, Академия де ла Гранде Шомиерде оқуға түсіп, Монпарнас ауданындағы Дагер көшесі, 22-үйде студия ашты. 1929 жылдың маусым айында Парижден Нью-Йоркке қайықпен бара жатып, болашақ әйелі Луиза Джеймс (1905-1996)пен танысты. Ол Эдвард Холтон Джеймстің қызы және жазушы Генри Джеймс пен философ Уильям Джеймстің шөбересі болды. Олар 1931 жылы үйленді. Парижде жүргенде Кальдер Фернан Лежер, Жан Арп және Марсель Дюшан сияқты авангардтық суретшілермен дос болды. Лежер 1931 жылы Galerie Percier-де өткен Кальдердің абстрактілі құрылыстарының алғашқы көрмесіне арналған каталогқа алғы сөз жазды. Кальдер мен Луиза 1933 жылы Америкаға оралып, Коннектикут штатының Роксбери қаласындағы ферма үйін сатып алды, онда олар отбасын өсірді (Сандра 1935 жылы, Мэри 1939 жылы дүниеге келді). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кальдер теңіз жаяу әскеріне камуфляж жасаушы ретінде қосылуға тырысты, бірақ қабылданбады. 1955 жылы ол Луизамен бірге Үндістанды үш ай бойы аралап, Кальдер тоғыз мүсін және бірнеше зергерлік бұйымдар жасады. 1963 жылы Кальдер төменгі Шеврир өзенінің аңғарына көрінетін жаңа шеберханаға көшті. Ол қалаға 1974 жылдан бері қала алаңында орналасқан мүсінді сыйлады. Өзінің шығармашылық жолында Кальдер көптеген туындыларын француз тілінде атады, олар қай жерде көрсетілсе де. 1966 жылы Кальдер күйеу баласы Жан Дэвидсонның көмегімен суреттермен бірге өзінің өмірбаянын жариялады. Кальдер 1976 жылдың қараша айында Нью-Йорктегі Уитни мұражайында өткен ірі ретроспективті көрме ашылғаннан кейін жүрек талмасынан күтпеген жерден қайтыс болды.

Мүсіндік

1926 жылы Парижде Кальдер өзінің «Цирк Кальдерін» – сым, мата, жіп, каучук, пробка және басқа да табылған заттардан жасалған миниатюралық циркті құруды бастады. Көліктік жағдайға ыңғайлы болу үшін жасалған цирк Атлант мұхитының екі жағында да көрсетілді. Көп ұзамай оның «Цирк Кальдері» (қазір Уитни американдық өнер мұражайында қойылған) париждік авангардтың сүйіктісіне айналды. Ол сымнан жасалған мүсінді, немесе «ғарышта сурет салуды» да ойлап тапты және 1929 жылы Париждегі Galerie Billiet галереясында осы мүсіндердің алғашқы жеке көрмесін өткізді. «Сәлем!» – Гонолулу өнер мұражайының коллекциясындағы суретшінің сымнан жасалған мүсінінің ерте үлгісі. Монпарнас кафелерінен танысқан суретші Жюль Пассен каталогқа алғы сөз жазды. 1930 жылы Пит Мондрианның студиясына барған сапары, ондағы ортаны инсталляция ретінде көріп, әсерленген Кальдер абстрактілі өнерді толығымен қабылдауға бейімделді. Мондрианмен болған кездесуінен кейін таза абстрактілі мүсінді дамытуға жасаған тәжірибелері оның алғашқы кинетикалық мүсіндерін – моторлармен қоздырылатын, оның ең танымал туындыларына айналған мүсіндерін жасауға әкелді. Кальдердің кинетикалық мүсіндері өнердің дәстүрлі түсінігін – статикалық нысан ретінде қараудан айнып, ым-ишара мен материалдық еместің идеяларын эстетикалық факторлар ретінде енгізген өнердің алғашқы көріністері ретінде қарастырылады. 1931 жылдан бастап Кальдердің моторлармен жұмыс істейтін, бөлек қозғалатын бөліктері бар абстрактілі мүсіндерін француз Марсель Дюшан «мобиль» деп атады, бұл сөз «қозғалыс» және «мотив» деген мағынаны білдіретін француз тіліндегі әдемі сөз тіркесі. Дегенмен, Кальдер моторлы жұмыстардың кейде белгіленген қозғалыстарында бірқалыпты болатынын байқады. Оның 1932 жылы тапқан шешімі – қозғалысын сыртқы күштерден, мысалы, ауа ағынынан немесе қолмен итеруден алатын мүсіндерді ілу болды. Олардың алғашқылары сым, табылған заттар мен ағаштан жасалған, ал ағашты Кальдер 1920 жылдан бері қолданып келген. Аспалы мобильдерге 1934 жылы индустриалдық материалдардан жасалған, ашық ауада қозғалатын тұрған мобильдер қосылды. Желмен қозғалатын мобильдердегі абстрактілі пішіндер ең кішкентай ауа ағынымен де қозғалатын айналмалы таяқшаларда нәзік тепе-теңдікте орналасқан, бұл формалар мен кеңістіктік қатынастардың табиғи түрде өзгеруіне мүмкіндік берді. Кальдер өзін-өзі ұстап тұратын, статикалық, абстрактілі мүсіндермен де тәжірибе жасады, оларды 1932 жылы Жан Арп мобильдерден ажырату үшін «стабиль» деп атады. 1937 жылғы Халықаралық өнер және техника көрмесінде испан павильонында Кальдердің «Меркурий бұлағы» мүсіні қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кальдер мүсін жасауды жалғастырды, соғыс кезінде алюминийдің жетіспеушілігіне байланысты ағаштан ою жасауға қайта оралды, бұл «жұлдыздар» деп аталатын мүсіннің жаңа ашық түрі болды. Осы кезеңде Кальдер ілініп тұратын негіз тақтасы бар шағын жұмыстар тобын жасады, мысалы, «Күш лилиясы» (1945), «Бэби Флэт Топ» (1946) және «Қызыл үстемдік» (1947). Ол сондай-ақ «Жеті көлденең диск» (1946) сияқты жұмыстар жасады, оны «Күш лилиясы» (1945) және «Бэби Флэт Топ» (1946) сияқты Париждегі Луи Карре галереясындағы алдағы көрмесі үшін бөлшектеп, пошта арқылы жіберуге мүмкіндік берді, тіпті сол кездегі пошта қызметінің қатаң өлшем шектеулеріне қарамастан. 1946 жылы Карреде Дюшан ұйымдастырған көрмесінде негізінен аспалы және тұрған мобильдер қойылды, бұл көрме үлкен әсер етті, сондай-ақ француз философы Жан-Поль Сартрдың каталогқа жазған мақаласы да үлкен әсер етті. 1951 жылы Кальдер өзінің «жұлдыздарына» құрылымдық жағынан ұқсас жаңа мүсін түрін ойлап тапты. Қабырғаға шегемен бекітілген бұл «мұнаралар» сымнан жасалған тіректер мен арқалықтардан тұрады, олар қабырғадан шығып тұрады, ал олардың құрылымдарынан қозғалатын заттар ілінген. Кальдердің мүсінші ретіндегі күшін жоққа шығармай, ХХ ғасыр өнері тарихына қатысты басқа көзқарас, Кальдердің 1930 жылдардың басында мотормен жұмыс істейтін жұмыстарынан желмен жұмыс істейтін мобильдерге көшкені – модернизмнің машинаға деген ертедегі уәдесінен бас тартуындағы шешуші сәт болды. Бұл көзқарас бойынша, мобильдер ғылым және техникамен жақындасудың модернизмнің үлкен мақсатын тастап кетуді білдірді, бұл қазіргі заманғы өнерге ұзақ мерзімді әсерін тигізді.

Монументальді мүсіндер

1934 жылы Кальдер өзінің Коннектикут штатындағы Роксбери студиясында алғашқы ашық ауадағы жұмыстарын жасады, олардың жасалу әдістері мен материалдары кішкентай жұмыстарына ұқсас болды. Сыртта қойылған Кальдердің алғашқы тұрған мобильдері желдің әсерімен әдемі қимылдап, табиғи, спонтанды ритмде айналып, биледі. Алғашқы бірнеше ауада жасалған туындылар күшті желге төтеп бере алмады, сондықтан Кальдер өндіріс процесін қайта қарастыруға мәжбүр болды. 1936 жылы ол жұмыс әдістерін өзгертіп, кішкентай масштабтағы макеттер жасауды бастады, оларды кейін монументалды өлшемге дейін үлкейтті. Монументалды мүсінді жасаудың бірінші қадамы болған кішкентай макетті Кальдер өз алдына толыққанды мүсін деп санады. Үлкен жұмыстар үшін дәстүрлі мүсіншілердің, оның ішінде оның әкесі мен атасы қолданған классикалық үлкейту әдістері пайдаланылды. Ол суреттерін қолөнер қағазына салып, тор көмегімен үлкейтті. Оның ірі жұмыстары оның нақты талаптарына сәйкес жасалды, сонымен қатар қажет болған жағдайда пішін немесе сызықты түзету мүмкіндігі болды. 1950 жылдары Кальдер монументалды мүсіндер жасауға көбірек назар аударды (оның үлкейту кезеңі), ал 1960 жылдары қоғамдық тапсырыстар көбейді. Оның ең танымал мысалдары – Нью-Йорктегі JFK әуежайы үшін .125 (1957), Париждегі ЮНЕСКО үшін Spirale (1958) және Канаданың Квебек штатындағы Монреаль қаласында өткен Expo 67 көрмесі үшін тапсырылған Trois disques. Кальдердің ең үлкен мүсіні – "El Sol Rojo" – 1968 жылы Мексикадағы жазғы Олимпиада ойындары үшін "Ацтек стадионының" сыртында орнатылды. Оның көптеген қоғамдық өнер туындыларын белгілі сәулетшілер тапсырған; мысалы, И.М. Пей 1966 жылы Массачусетс технология институты үшін 25 тонналық, 40 фут биіктігі бар "La Grande Voile" тұрақты мүсінін тапсырды. Кальдердің монументалды жылжымайтын және жылжымалы мүсіндерінің көпшілігі 1962 жылдан кейін Франциядағы Турс қаласындағы Биемонт мекемелерінде жасалды. Ол жұмысының моделін жасады, инженерлік бөлім оны Кальдердің басшылығымен үлкейтіп, техниктер металл жұмыстарын аяқтады – барлығы Кальдердің қатаң бақылауында. Тұрақтар болаттан жасалып, боялды. Бір ерекшелік – Канаданың Халықаралық никель компаниясы тапсырған, биіктігі 15 метр болатын тот баспайтын болаттан жасалған Trois disques. 1958 жылы Кальдер Жан Пруведен Париждегі ЮНЕСКО үшін монументалды мобильді Францияда Спиральдың болат негізін салуды сұрады, ал жоғарғы бөлігі Коннектикутта жасалды. 1969 жылдың маусымында Кальдер Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында өзінің монументалды "тұрақты" мүсіні La Grande Vitesse-нің ашылуына қатысты. Бұл мүсін АҚШ-тағы Ұлттық өнер қорынан қаржы алған алғашқы азаматтық мүсін болды. 1971 жылы Кальдер Нью-Йорктегі Дүниежүзілік сауда орталығының Солтүстік мұнарасының кіреберісінде орнатылған өзінің Bent Propeller-ін жасады. Батери Парк Сити ашылғанда мүсін Вези және Черч көшелеріне көшірілді. Мүсін 2001 жылдың 11 қыркүйегінде жойылғанға дейін 7-дүниежүзілік сауда орталығының алдында тұрды. 1973 жылы "Бункер Хилл" (Лос-Анджелес) қаласында "ерекше белгі" ретінде орнатылған 63 фут биіктігі бар вермильон түстес қоғамдық өнер мүсіні "Төрт арка" орнатылды. Плазаның аумағы мүсіннің визуалды әсерін арттыру үшін қабат-қабат етіп жасалған. 1974 жылы Кальдер екі мүсінді ашты, Фламинго Федеральді Плазада және Ғалам Сирс Тауэрде, Чикагода, Иллинойс штатында, экспозициямен бірге Александр Кальдер: ретроспективті көрме, Чикагодағы қазіргі заманғы өнер мұражайында, ол мүсіндердің ашылуымен бір мезгілде ашылды. Бастапқыда 1977 жылы Харт Сенатының кеңсе ғимараты үшін салынуға тиіс болған, Таулар мен бұлттар 1985 жылға дейін мемлекеттік бюджеттің қысқартылуына байланысты салынбады. 35 тонна салмақты металл бедерлер жобасы Вашингтондағы ғимараттың атриумының тоғыз қабатты биіктігін қамтиды. Кальдер өмірінің соңғы жылында АҚШ Сенатының макеті үшін жобалады.

Театрлық қойылымдар

Кальдер оннан астам театрлық қойылымдар үшін сахналық безендірулер жасады, оның ішінде Nucléa, Horizon және ең танымал, Марта Грэмнің «Панорамасы» (1935), Эрик Сатидің симфониялық драмасы «Сократ» (1936) қойылымы, сондай-ақ кейіннен «Прогресс жұмыстары» (1968). «Прогресс жұмыстары» – Кальдердің өзі жасаған және Рим опера театрында қойылған «балет» болды, онда мобильдер, стабильдер және үлкен боялған фондар пайда болды. Кальдер кейбір сахналық безендірулерін олардың ырғақты қозғалыстарымен бишілер хореография орындайтындай деп сипаттаған.

Сурет салу және баспа жасау

Скульптурадан басқа, Кальдер өмірінің басынан, 1920-жылдардың басынан бастап сурет салды. 1925 жылы ол гравюра өнерін зерттей бастады және кітаптар мен журналдар үшін иллюстрациялар жасауды жалғастырды. Осы кезеңдегі жұмыстарының ішінде 1931 жылы жарық көрген Эзоп ертегілері үшін қалам мен сыямен салған жануарлардың суреттері бар. 1930-жылдардың басында Кальдердің мүсіндері таза абстракцияға бет бұрғанда, оның гравюралары да солай болды. Алдыңғы гравюралар мен суреттердегі пішіндерді белгілеу үшін қолданылған жұқа сызықтар геометриялық пішіндердің топтарын, көбінесе қозғалыста бейнелеуге көшті. Кальдер гравюраны жақтау үшін де пайдаланды, мысалы, 1967 және 1969 жылдардағы Вьетнам соғысына қарсы наразылық білдірген плакаттарды басып шығарды. 1940-1950 жылдары Кальдердің кәсіби беделі арта келе, оның гравюра өнімдері де көбейді. Оның гуашь суреттеріне негізделген литографиялар сатылды, сондай-ақ Кальдердің көркем суреттерімен безендірілген пьесалардың, өлеңдердің және әңгімелердің сәнді басылымдары қолжетімді болды. Екі жыл өткен соң, Braniff Кальдерден АҚШ-тың екі жүз жылдығын мерекелеу үшін флоттың флагманын жобалауды сұрады. Бұл Boeing 727 291 ұшағы, N408BN нөмірімен, «Американың жарқын түстері» деп аталды және ұшқыштары оны ұшудың ерекше ерекшеліктеріне байланысты «Жылқы Жылан» деп лақап берді. Ұшақта қызыл, ақ және көк түстерде толқынды сурет, желбіреген американдық желеуді еске түсірді. 1975 жылы Кальдерге BMW 3.0 CSL автокөлігін бояуға тапсырыс берілді, ол BMW Art Car жобасының алғашқы көлігі болды.

Зергерлік бұйымдар

Кальдер өмірі бойында 2000-нан астам әшекей бұйымдар жасады, олардың көпшілігі достарына сыйлық ретінде тарту етілді. Оның бірнеше туындылары Африка және басқа континенттер өнеріне деген құштарлығын көрсетеді. Олар негізінен мыс және болаттан, сондай-ақ керамика, ағаш және шыныдан жасалған. Кальдер сирек қосымша материалдарды пайдаланды; металл жолақтарын біріктіру қажет болғанда, оларды иілген сымдармен, сымның кішкене бөліктерімен немесе қадалармен бекітетін. Кальдер алғашқы туындыларын 1906 жылы, сегіз жасында әпкесінің қуыршақтары үшін көшеде тапқан мыс сымдардан жасады. 1942 жылы Гуггенхайм Нью-Йорктегі "The Art of This Century" галереясының ашылуында Кальдердің бір сырғасы мен Ив Тангидің бір сырғасын тағып, сюрреализм және абстрактілі өнерге бірдей құрмет көрсеткенін паш етті, олардың үлгілері жеке галереяларда қойылған болатын. Кальдердің туындыларымен суретшінің жақын досы Джорджия О’Кифф, Марсель Дюшанның әйелі Тини Дюшан, кинорежиссер Луис Бунюэльдің әйелі Жанна Рукар және Марк Шагалдың әйелі Белла Розенфельд танысты.

Көрмелер

Кальдердің алғашқы жеке көрмесі 1927 жылы Париждегі Жак Селигман галереясында өтті. АҚШ-тағы коммерциялық галереядағы алғашқы жеке көрмесі 1928 жылы Нью-Йорктегі Вейхэ галереясында болды. 1933 жылы Парижде Abstraction Création тобымен бірге көрмеге қатысты. 1935 жылы ол АҚШ-та Чикаго университетінің «Ренессанс қоғамында» өзінің алғашқы жеке музейлік көрмесін ұйымдастырды. Нью-Йоркте ол 1930-жылдардың басынан бастап Заманауи өнер мұражайының қолдауына ие болды және Альфред Х. Баррдың 1936 жылғы «Кубизм және абстрактілі өнер» көрмесіне енген үш американдық суретшінің бірі болды. Кальдердің алғашқы ретроспективасы 1938 жылы Спрингфилдте (Массачусетс штаты) Джордж Уолтер Винсент Смит галереясында өтті. 1943 жылы Заманауи өнер мұражайы Джеймс Джонсон Суини мен Марсель Дюшанның кураторлығымен Кальдердің ретроспективасын ұйымдастырды; келушілердің көптігіне байланысты көрме ұзартылды. Басқа музей коллекцияларына Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы, Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы, Париждегі Жорж Помпиду орталығы, Мадридтегі Королева София ұлттық мұражайы және Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы кіреді. Альбанидегі (Нью-Йорк штаты) Губернатор Нельсон А. Рокфеллердің «Империялық штат алаңы» өнер коллекциясында екі туынды қойылған. Филадельфия өнер мұражайы Александр Кальдердің үш буынының туындыларын көрсетеді. Ұлы баспалдақ залының шығыс жағындағы екінші қабаттағы терезеден (қоршау коллекциясының қарама-қарсы жағында) көрерменнің артында Кальдердің өзінің «Ghost» мобильдік туындысы, ал көшеде оның әкесі А. Стирлинг Кальдер жасаған «Swann» ескерткіш фонтаны және одан әрі Кальдердің атасы Александр Милн Кальдердің қала әкімшілігінің үстіндегі Уильям Пенннің мүсінін көруге болады.

Калдер бақтары

Кальдер бақшасы, 1,8 акр аумақты, Кальдердің туындыларына арналған жабық және ашық кеңістікті біріктіретін орталық 2024 жылдың соңына қарай Филадельфия қаласындағы Бенджамин Франклин даңғылында ашылмақ.

Өнер нарығы

1930 жылдардың аяғы мен 1940 жылдардың басында Кальдердің туындылары аса іздемеген, ал сатылғанда көбінесе аз ақшаға сатылған. Қорының архивіндегі Пьер Матисс сату тізілімінің көшірмесі 1941 жылғы көрмеде тек бірнеше туындының сатып алынғанын көрсетеді, олардың бірі – Соломон Р. Гуггенхайм бір туынды үшін бар болғаны 233,34 доллар төлеген. (1941 жылғы 233,34 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). Қазіргі заманғы өнер мұражайы 1934 жылы Кальдердің алғашқы туындысын 60 долларға сатып алды, Кальдерді 100 доллардан төмендеткен соң. Дегенмен, 1948 жылы Кальдер Рио-де-Жанейродағы жеке көрмесінде дерлік барлық туындыларын сатылып кетті, ол халықаралық деңгейде танымал болған алғашқы мүсінші болды. 1950 жылы Париждегі Galerie Maeght Кальдердің эксклюзивті париждік дилері болды және Кальдер өмірінің соңына дейін осымен жұмыс істеді. Нью-Йорктегі дилері Курт Валентин 1954 жылы күтпеген жерден қайтыс болғаннан кейін, Кальдер Нью-Йорктегі Perls Galleries галереясын өзінің жаңа американдық дилері ретінде таңдады, және бұл одақ Кальдердің өліміне дейін сақталды. 2010 жылы оның металл мобильдік туындысы «Атауы жоқ (күзгі жапырақтар)» Нью-Йорктегі Sotheby’s аукционында 3,7 миллион долларға сатылды. Кейін сол жылы Christie’s аукционында тағы бір мобильдік туынды 6,35 миллион долларға сатылды. Сондай-ақ, Christie’s аукционында «Күш гүлі» (1945) деп аталатын тұрған мобильдік туынды, 8-12 миллион долларға сатылуы күтілген болатын, 2012 жылы 18,5 миллион долларға сатылды. Кальдердің 7,5 фут (шамамен 2,3 метр) ұзындықтағы аспалы мобильдік туындысы «Poisson volant (Flying Fish)» (1957) 25,9 миллион долларға сатылды, бұл 2014 жылы Нью-Йорктегі Christie’s аукционында мүсінші үшін жаңа аукциондық рекордты орнатты.

Мұра

1966 жылдан бастап Ұлттық журналдар сыйлығының жеңімпаздарына «Элли» – мыс түсті, Кальдер жасаған, пілге ұқсайтын тұрақты мүсін табыс етіледі. Суретшінің қайтысынан екі ай өткен соң, президент Джеральд Форд оған Америка Құрама Штаттарының ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттің Бостандық медалін қаза тапқаннан кейін берді. Бірақ Кальдер отбасының өкілдері 1977 жылдың 10 қаңтарында өткен салтанатқа қатыспады, «Вьетнам соғысына қарсы тұрғандарға кешірім беруді қолдау мақсатындағы мәлімдеме жасау үшін».

Кальдер қоры

1987 жылы Кальдердің отбасы Кальдер қорын құрды, ол "Александр Кальдердің өнері мен мұрағаттарын жинауға, көрсете беруге, сақтауға және түсіндіруге арналған, сонымен қатар оның ең толық жинағын қамтиды". Қордың үлкен жинағы бар, оның бір бөлігі отбасы мүшелеріне, ал қалғаны қор демеушілеріне тиесілі. Жиынға 600-ден астам мүсін кіреді, оның ішінде мобильдер, стабильдер, тік мобильдер және сымнан жасалған мүсіндер, сондай-ақ 22 монументалды сыртқы жұмыс, мыңдаған майлы бояулар, қағаздағы жұмыстар, ойыншықтар, әшекейлер және тұрмыстық заттар кіреді. Кальдердің туындыларын негізінен каталогтаумен айналысқаннан кейін, Кальдер қоры енді суретшінің жаһандық көрмелерін ұйымдастыруға күш салып бағдарлануда. Кальдердің немерелерінің бірі, Александр С. С. "Сэнди" Роуэр, қордың президенті, ал басқа да отбасы мүшелері қордың басқару кеңесінде.

Шынайылығы туралы мәселелер

Кальдер қоры өнер туындыларын куәландырмайды; керісінше, иелері өз туындыларын қордың мұрағатына тіркеу және сараптау үшін ұсына алады. Сараптама жүргізетін комиссияға сарапшылар, ғалымдар, мұражай кураторлары және Кальдер отбасының мүшелері кіреді. Кальдер қорының веб-сайтында сараптама процедураларын реттейтін қазіргі саясаттар мен ережелер туралы толық ақпарат берілген. 1993 жылы «Рио Неро» (1959) атты металл және болат сымнан жасалған мобильдің иелері, оның Александр Кальдердің туындысы емес екенін, сатушының мәлімдемесіне қарсы АҚШ Колумбия округінің сотына шағым түсірді. Сол жылы федералды судья «Рио Неро» үшін дәлелдер жеткіліксіз деп шешті. Шешімге қарамастан, мобильдің иелері оны сата алмады, себебі танымал сарапшы Клаус Перлс оны көшірме деп жариялаған еді. Сот сол кездегі мәселені мойындады, Перлстің бұл тұжырымы «Рио Нероны» сатуға мүмкін емес ететінін атап өтті. 1994 жылы Кальдер қоры осы мобильді суретшінің каталогына енгізуден бас тартты. 2009 жылы Нью-Йорк Жоғарғы сотының апелляциялық бөлімі «Рио Неро» ісіне сілтеме жасап, Кальдер жобалаған, бірақ аяқталғанын көрмей кеткен бірнеше сахналық декорацияларды сатуға ниеттенген өнер коллекционерінің апелляциясын қабылдамады. Бұл декорациялар бұрын Кальдер қорына сараптау үшін ұсынылған еді. Сот Кальдер қорына оның каталогына енгізуді бұйыруға өкілеттігі жоқ екенін анықтады. 1995 жылы тағы бір Кальдер туындысы – «Екі ақ нүкте» (Калдер 1958 жылы салған, ұқсас атаумен белгілі «Ауадағы екі ақ нүктемен» шатастырмау керек) туралы сұрақтар туындады. 1973 жылы Кальдер жүзеге асырылмаған тұрақ үшін 1 фут (0 м) биіктіктегі металл макетін жасады, оны «Екі ақ нүкте» деп атады. Ол бұл макетті Коннектикут штатының Уотербери қаласындағы Сегре құю зауытының иесі және негізін қалаушы Кармен Сегретариоға сыйлады. Кальдер ондаған жылдар бойы өз мобилдерін және тұрақтарын жасауда Сегре құю зауытының қызметін пайдаланды. Әрбір туындыға (қанша дана жасалса да) Кальдер ақ мелмен жеке қолтаңба қоятын, ал содан кейін дәнекерлеуші сол белгілер бойынша әріптерді металлға жағып бекітетін. Кальдер 1976 жылы «Екі ақ нүкте» толық көлемді нұсқасы жасалмастан қайтыс болды. 1982 жылы Сегретарио «Екі ақ нүкте» картинасының толық көлемді нұсқасын жасап, 1983 жылы оны өнер саудагері Ширли Теплицке 70 000 долларға сатты. Сегретарионың құжаттарында жұмыс 1974 жылы «Суретшінің қадағалауымен және басшылығымен» жасалғаны көрсетілген. 1984 жылдың мамыр айында «Екі ақ нүкте» аукционда 187 000 долларға сатылды. Келесі он жылда бұл туынды бірнеше рет сатылды. 1995 жылы Джон Ширли (Microsoft компаниясының бұрынғы президенті және Кальдер коллекционері) «Екі ақ нүкте» туындысын 1 миллион долларға сатып алды. Ширли осы туындыны Кальдер қорына өзінің каталогына енгізу үшін ұсынғанда, қор туындының шынайылығына күмәнді қарады. Андре Эммерих галереясы Ширлиге төленген ақшаны қайтарып берді және банкроттықтан қорғануға тырысқан Сегре құю зауытына сот ашты. Сот ісі 1990 жылдардың соңында соттан тыс келісіммен аяқталды. «Екі ақ нүкте» қазір Коннектикут штатының Вашингтон қалашығының жанындағы өзенге жақын фермада ашық ауада орналасқан. Көп шу көтеріп, көптеп жарияланған сот ісі Нью-Йорк штатының Жоғарғы сотында судья Ширли Вернер Корнрайхтың шешімімен қабылданбады.