Кіріспе
санадан тыс экстрацеребральдық естеліктер гипотезасы. Дене жады (ДЖ) – ми ғана емес, дененің өзі естеліктерді сақтауға қабілетті деген гипотеза. Тәжірибелер жасушалық жадтың мүмкіндігін көрсеткенімен, қазіргі уақытта мидан басқа тіндердің естелік сақтау қабілеті белгілі емес. Көбінесе ДЖ жарақаттық естеліктер және естеліктерді еске түсіргенде организмнің реакциясымен байланысты қарастырылады. Осы себепті, ДЖ посттравматикалық стресс синдромын (ПТСС) емдеуде маңызды рөл атқарады.
Body memory (BM) is a hypothesis that the body itself is capable of storing memories, as opposed to only the brain. While experiments have demonstrated the possibility of cellular memory there are currently no known means by which tissues other than the brain would be capable of storing memories. Modern usage of BM tends to frame it exclusively in the context of traumatic memory and ways in which the body responds to recall of a memory. In this regard, it has become relevant in treatment for PTSD.
Шолу
Питер Левин бұл құбылысты жасырын жад деп атайды, немесе нақтырақ айтқанда, процедуралық жад – денедің санаға қатысты емес, автоматты түрде орындай алатын іс-әрекеттері. Ол дене жадының (БМ) 3 түрін бөліп көрсетеді және өз жұмысын травмалық есте сақтаудың салдары мен шешілуі тұрғысынан қарастырады:
Оқытылған моторлық әрекеттер – жоғары ми аймақтарымен уақыт өте келе үздіксіз өзгертілуі мүмкін әрекет үлгілері.
Төтенше жағдайға реакция – мысалы, қашу немесе күресу сияқты, қалыптасқан инстинктивтік мінез-құлық.
Тартқыш күш немесе теріске тарту – біз қоректік заттар мен өсуге қатысты нәрселерге тартыламыз, ал зиян немесе улану көздерінен безінеміз.
Никола Даймонд философ Мерло-Понтидің пікірін кеңейтіп, дене жадының іс-әрекет арқылы қалыптасатынын айтады. Бұл денелік белсенділікті жаттығу немесе травмалық естелікке реакция болсын, кез келген іс-әрекет арқылы жүреді.
Эдвард Кейси дене жадын "дене туралы есте сақтау емес, дене арқылы және денеде есте сақтау қалай жүзеге асырылады" деп сипаттайды.
Томас Фукс дене жадының 6 түрін анықтайды: процедуралық, ситуациялық, денеаралық, инкорпоративтік, ауырсыну және травмалық жад. Ол олардың бір-бірінен толыққанды бөліне алмайтынын, бірақ "дене тәжірибесінің әртүрлі аспектілерінен туындайтынын" атап өтеді.
Мишель Сумма бұл анықтаманы жасырын жад ретінде нақтылайды – өткеннің дене арқылы білдірілетін, алдын-ала тақырыпталмаған, іс-әрекетті санасы.
Антонио Дамасио естеліктерге реакцияларды соматикалық маркерлер немесе ең алдымен физикалық сезімдер ретінде көрінетін эмоциялар деп атайды. Бұл естеліктер көбінесе дененің бір немесе бірнеше бөлігінде фантомдық ауырсынумен байланысты – дене өткен травманы есінде сақтайтын сияқты.
Дене жады идеясы көбінесе басылған естеліктермен байланысты, онда инцест немесе сексуалдық зорлық-зомбылық туралы естеліктер физикалық сезімдер арқылы сақталып, қайта жаңғыртылуы мүмкін. Бұл фантомдық мүшелер сезімімен де байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл жағдай сирек кездеседі.
Learned motor actions Action patterns that can be continuously modified over time by higher brain regions. Emergency response Hardwired instinctual behaviors (i. e., fight or flight response, etc ). Attraction or repulsion We are attracted to sources of nourishment and growth and repulsed from sources of injury or toxicity. Nicola Diamond elaborates on the opinion of philosopher Merleau Ponty and asserts that BM is formed by doing. Whether practicing a bodily activity or forming a reaction to a traumatic memory. Edward Casey speaks of BM as, "memory intrinsic to the body, how we remember by and through the body", rather than what is remembered about the body. Thomas Fuchs defines 6 different types of BM: procedural, situational, intercorporeal, incorporative, pain, and traumatic memory. He notes that they are not strictly separable from one another but "derived from different dimensions of bodily experience. Michelle Summa further refines this definition as an implicit memory. A pre thematic, operative consciousness of the past expressed through the body. Antonio Damasio calls these reactions to memories somatic markers or emotions that are expressed primarily as physical feelings. These memories are often associated with phantom pain in a part or parts of the body – the body appearing to remember the past trauma. The idea of body memory is a belief frequently associated with the idea of repressed memories, in which memories of incest or sexual abuse can be retained and recovered through physical sensations. It may also be associated with phantom limb sensation but this is less common.
Скептицизм
1993 жылы Сьюзан Э. Смит жалған естелік синдромы конференциясында "Қорбан болған адамның психологиясы" тақырыбында баяндама жасап, ДМ туралы былай деді: "Дене естеліктері – эмоционалдық, кинестетикалық немесе химиялық жазбалар болып саналады, олар жасушалық деңгейде сақталады және естелік жазбалары жасалған химиялық, эмоционалдық немесе кинестетикалық жағдайларды қайта жарату арқылы немесе оларға оралу арқылы қайта қалпына келтіріледі." Баяндамасының тұжырымдамасында ол: "Қысып қойылған естеліктер немесе инцест және сексуалдық зорлық-зомбылықтан туындаған амнезия идеологиясын қолдау үшін ең көп қолданылатын теориялардың бірі – дене естеліктері" және "Осы жалған ғылыми ұғымдарға сенім, психикалық денсаулық саласында да, жалпы қоғамда да ғылыми сауатсыздықпен, сенгіштікпен және сыншыл ойлау мен логикалық ойлау қабілетінің жетіспеуімен байланысты сияқты көрінеді" деді.
2017 жылы дене естеліктері саласындағы әртүрлі ғылымдарды қамтитын зерттеулердің жүйелі шолуы көрсеткендей, қолда бар деректер естеліктердің мидан тыс сақталады деген пікірді толығымен қолдамайды және жоққа да шығармайды, сондай-ақ қосымша зерттеулер қажет. Феноменология энциклопедиясында Эмбри "Дене естелігін қабылдау – Пандораның қорабын ашумен тең" деп атап, бұл идеяны денеде сақталған естелік ретінде емес, естеліктердің физикалық байланыстарымен байланыстырады.
Ұяшықтық жады
Ұяшық жады (CM) – мидан тыс барлық жасушаларда естеліктер сақталуы мүмкін деген болжам, бұл BM гипотезасына параллель. Мүшелерді трансплантациялаған кейбір адамдар денедегі ми емес тіндердің де естеліктерді сақтауы мүмкін деп сенеді, бірақ мұндай мүмкіндік жоқ деп есептеледі. Автор бұл оқиғалардың қызықты екенін айтады және болашақта олар ғылыми зерттеулерге бастау болуы мүмкін. Д. Винсент «TransplantNation» кітабында ағза трансплантациясынан кейін пайда болатын жаңа, ерекше естеліктер, ойлар, сезімдер және қалаулар, естеліктердің нақты ауысуынан гөрі, иммунодепрессанттардың және хирургиялық стрестің қабылдауға тигізетін әсерінен туындауы ықтимал деп мәлімдейді. Басқаша айтқанда, "ЛСД немесе басқа психотроптық препараттардың салдарынан болатын жаман көрініс сияқты, тек ойдан ғана туған".
Қиыршық құрттар
Тюфтс университетінің биологтары миы мен басын жоғалтқан жағдайда да жалпақ құрттарды оқытуға қол жеткізді. Бұл кейбір жануарларда естелік дененің басқа бөліктерінде сақталуы мүмкін екенін көрсетеді. Түпнұсқасының 1/279 бөлігіне дейін кемітілген құрт бірнеше апта ішінде жаңадан өсіп, тамақ табу үшін жарыққа және кеңістікке жылдам оқытылуы мүмкін, бұл жалпақ құрт үшін табиғи емес мінез-құлық. Әр бас алынған сайын оқыту уақыты қысқарады. Бұл жадының пайда болуын көрсететін эпигенетиканың белгісі болуы мүмкін. Алайда, 1950-1960 жылдары Джеймс Макконнелл жалпақ құрттармен жасаған тәжірибелерінде лабиринтті үйренуге кеткен уақыт өлшенді. Макконнелл кейбіреулерін лабиринтте жылжуға оқытты, содан кейін оларды тікелей кесіп, оқытылмаған құрттарға жем ретінде берді. Оқытылмаған топ, оқытылған құрттармен тамақтандырылмаған бақылау тобына қарағанда жылдам оқыды. Макконнелл бұл тәжірибе жасушалық естелікке дәлелдеді деп сенді. Оқыту кезінде құрттарды электр тогымен стреске ұшыратты. Мұндай стресс тұрақты гормондарды бөліп шығарады және естеліктерді беруге дәлел жоқ. Тышқандарды оқытып, содан кейін оқытылмаған тышқандарға жем ретінде берген ұқсас тәжірибелер оқудың жақсарғанын көрсетті. Көшірілген естелік емес, гормондарға толы тіндер болды.
Қазіргі қолданылуы және зерттеулері
Эпигенетикада жасушалар стресс факторларының "есте сақтауларын" ұрпақтарына берудің әртүрлі механизмдері бар. Стратегияларға Msn2 ядролық-цитоплазмалық тасымалдау, хроматиннің өзгеруі, антистресс факторларының бөлінуі және аналық және қыздық жасушалар арасындағы зақымдалған макромолекулалардың таралуы жатады. Адаптивтік иммунитетте иммундық жүйенің патогендерге жауап беруді цитотоксикалық жад арқылы үйренуіне мүмкіндік беретін функционалдық жад (CM) бар. Бұл механизмдердің қатарында сүйек миындағы цитотоксикалық жадтың медиациясы, стромальды жасушалардағы туа біткен иммундық жад, саңырауқұлақтың туа біткен және мұрагерлік иммунологиялық жауапты медиациялауы, сондай-ақ T және B жасушаларының иммундық жаттығулары бар. Осыған байланысты, жад (CM) вакцина және иммунитет зерттеулері үшін маңызды.